Рекомендации

Ишлаб чиқариш учун мўлжалланган асосий воситалар ва номоддий активлар амортизацияси қандай ҳисобланади

29.01.2021
author avatar

Дильшод СУЛТАНОВ

Молия вазирининг ўринбосари
author avatar

Наталья МЕМЕТОВА

«Норма» эксперти

Тавсияда:

– амортизация учун харажатлар таркиби;
– амортизация ҳисоблаш қоидалари;
– амортизация ҳисоблаш усуллари;
        амортизацияни тенг маромли ҳисоблаш усули;
        ишлаб чиқариш усули;
        қолдиқни камайтириш усули;
        кумулятив усул;
– илгари фойдаланишда бўлган активлар амортизацияси;
– солиқ солиш мақсадида амортизация ҳисоби қандай юритилади;
– 2021 йилдан бошлаб асосий воситалар ҳисобини юритишдаги ўзгартиришлар;
– қандай ҳолларда амортизация ҳисобланмайди;
– мақсадли имтиёзлар ҳисобига олинган (барпо этилган) асосий воситалар.

 

Амортизация учун харажатлар таркиби

Амортизация – узоқ муддатли активлар қийматининг аста-секин харажатларга ўтказилиши фойда солиғи базасини қисқартириш имконини беради. Ишлаб чиқариш учун мўлжалланган асосий воситалар (АВ) ва номоддий активлар (НМА) амортизацияси учун харажатлар – ишлаб чиқариш таннархининг таркибий қисмларидан бири, у Фойда солиғи ҳисоб-китобига 2-илованинг 020-сатрида акс эттирилади.

Амортизация учун харажатларни Ҳисоб-китобга 2-илованинг 0106-сатрида ҳам акс эттиринг.

Амортизация учун харажатлар таркибига қуйидагиларни киритинг:

Т/р

Харажатлар номи

1

Ишлаб чиқаришга оид, шу жумладан молиявий ижара (лизинг) бўйича олинган асосий воситалар амортизация ажратмалари суммалари

2

Ишлаб чиқариш учун мўлжалланган номоддий активлар амортизация ажратмалари суммалари

Амортизация қандай ҳисобланади

Амортизация ҳисоблаш қоидалари 5-сон БҲМС «Асосий воситалар» ва 7-сон БҲМС «Номоддий активлар»да белгиланган. Ушбу қоидалар молиявий ижара (лизинг) бўйича олинган активларга ҳам татбиқ этилади.

Актив фойдаланишга жорий этилган ойдан кейинги ойдан бошлаб амортизация ҳисобланг. Амортизация қилинаётган қиймат тўлиқ сўндирилгунга ёки балансдан ҳисобдан чиқарилгунга қадар шундай қилишда давом этинг.

Мисол
Амортизация ҳисоблаш даврини аниқлаш
Узоқ муддатли актив 2020 йил 25 июнда фойдаланишга жорий этилган.
Ундан фойдали тарзда фойдаланиш муддати – 5 йил.
Амортизация ҳисоблаш 2020 йил июлдан бошланиб, 2025 йил июнда тугайди.
2025 йил июлдан ушбу объект бўйича амортизация ҳисобланмайди.

Активдан фойдали тарзда фойдаланиш муддатини аниқлаётганда қуйидагиларни инобатга олинг:

  • унинг техник тавсифлари (асосий воситалар учун), техник паспорт маълумотлари бўйича унумдорлиги ва ресурси;
  • ишлаб чиқаришнинг ўзгартирилиши ва яхшиланиши натижасида ёки мазкур актив ишлаб чиқарадиган маҳсулотга (ишларга, хизматларга) бозор талабларининг ўзгариши натижасида маънавий эскириши;
  • фойдаланиш учун юридик чекловлар. Масалан, патент, гувоҳноманинг амал қилиш муддати (номоддий активлар учун).

Асосий воситалардан фойдали тарзда фойдаланиш муддатини аниқлаш мушкул бўлса, солиқ солиш мақсадида СК 306-моддасида келтирилган амортизация нормаларини асос қилиб олишингаз мумкин. Масалан, сотиб олинган компьютер учун амортизация нормасини 20 % этиб белгиланг .

Фойдали хизмат муддатини аниқлаш мумкин бўлмаган номоддий активлар бўйича амортизация ажратмалари нормаларини 5 йил ҳисобида, бироқ корхона фаолият юритадиган муддатдан ортиқ бўлмаган муддатга белгиланг .

Бухгалтерия ҳисобида ҳисобланган амортизацияни қуйидаги счётларда акс эттиринг:

  • 0200 – асосий воситаларнинг эскиришини ҳисобга олувчи счётлар;
  • 0500 – номоддий активлар амортизациясини ҳисобга олувчи счётлар.
Мисол
Ишлаб чиқариш учун мўлжалланган активлар бўйича амортизация ҳисоблаш

Бир ойдаги амортизация суммаси қуйидаги миқдорни ташкил этади:

  • босма машина бўйича – 3 000 минг сўм;
  • дастурий таъминот бўйича – 500 минг сўм;
  • кесиш машинаси бўйича – 1 000 минг сўм. 


Бухгалтерия ҳисоби:

Хўжалик операциясининг мазмуни

Сумма,
минг сўмда

Счётлар корреспонденцияси

дебет

кредит

Босма машина бўйича амортизация ҳисобланган

3 000

2010

0230

Дастурий таъминот бўйича амортизация ҳисобланган

500

2010

0530

Қоғоз кесиш машинаси бўйича амортизация ҳисобланган

1 000

2010

0299

Барча активлардан ишлаб чиқариш жараёнида фойдаланилиши сабабли амортизацияни 2010-«Асосий ишлаб чиқариш» счётининг дебети бўйича акс эттиринг ва китобларнинг ишлаб чиқариш таннархига киритинг.

Диққат

Маҳсулотнинг (ишларнинг, хизматларнинг) ишлаб чиқариш таннархига фақат ишлаб чиқариш учун мўлжалланган асосий воситалар амортизациясини қўшинг.
Ишлаб чиқариш жараёнига тааллуқли бўлмаган харажатларни киритиш ҳисобига ишлаб чиқариш таннархининг оширилиши фойда солиғи суммасини бузиб кўрсатиши мумкин.
Бу ҳисобот даври учун фойда солиғини ҳисоб-китоб қилиш чоғида қуйидагиларнинг таркибига киритилган амортизация учун харажатлар чегириб ташланиши билан боғлиқ:

  • таннарх – реализация қилинган товарга тўғри келадиган улушда;
  • давр харажатлари – тўлиқ.
Мисол
Таннархнинг солиқ базасига таъсири

Ҳисобот даврида:
маҳсулотни реализация қилишдан олинган даромад – 120 000 минг сўм;
ишлаб чиқарилган – 100 та маҳсулот бирлиги;
реализация қилинган – 70 та маҳсулот бирлиги.
1-вариант: ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг ишлаб чиқариш таннархи 70 000 минг сўмни ташкил этади; маъмурий мақсадга мўлжалланган асосий воситалар амортизацияси давр харажатларига киритилган – 10 000 минг сўм.
2-вариант: маъмурий мақсадга мўлжалланган асосий воситалар амортизацияси – 10 000 минг сўм – ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг ишлаб чиқариш таннархига киритилган: 70 000 + 10 000 = 80 000 минг сўм.

Кўрсаткич

Тўғри

Нотўғри

Реализация қилишдан олинган даромад

120 000

120 000

Реализация қилинган маҳсулот таннархи

70 000 : 100 х 70 = 49 000

80 000 : 100 х 70 = 56 000

Давр харажатлари

10 000

Солиқ солинадиган фойда

61 000

64 000

Маъмурий мақсадга мўлжалланган асосий воситалар амортизацияси ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг (100 та бирлик) ишлаб чиқариш таннархига нотўғри киритилганлиги сабабли фарқ юзага келган, у реализация қилинган маҳсулотга (70 та бирлик) тўғри келадиган улушда чегирилади.
Маъмурий мақсадга мўлжалланган асосий воситалар амортизацияси ҳисобот даврида тўлиқ чегириб ташланадиган давр харажатларига киритилиши тўғри бўлади.

Амортизация ҳисоблаш усуллари

Амортизация ҳисоблаётганда қуйидаги усулларни қўллашингиз мумкин:

  • амортизацияни тенг маромли (тўғри чизиқли) ҳисоблаш;
  • бажарилган ишлар ҳажмига мутаносиб равишда ҳисоблаш (ишлаб чиқариш);
  • икки карра амортизация нормаси билан қолдиқни камайтириш;
  • йиллар суммаси (кумулятив).

Қўллайдиган амортизацияни ҳисоблаш усулини албатта корхонанинг ҳисоб сиёсатида акс эттиринг, сабаби ҳар хил усуллардан фойдаланиш турлича молиявий натижа беради.

Узоқ муддатли активларнинг ҳар хил турлари ёки гуруҳларига турли амортизация ҳисоблаш усулларини қўллашингиз мумкин. Бунда бир турдаги активлар бўйича фақат битта усулни қўлланг (5-сон БҲМС 42-б., 7-сон БҲМС 51-б.).

Ушбу усулларни батафсил кўриб чиқамиз.

Амортизацияни тенг маромли ҳисоблаш усулидан қандай фойдаланилади

Ишлаб чиқариш жараёни барқарор бўлиб, кафолатли даромад олишга ишонсангиз, ушбу усулдан фойдаланинг.

Амортизацияни тенг маромда, активларни фойдали ишлатиш муддати мобайнида уларнинг амортизацияланадиган қийматидан келиб чиққан ҳолда ҳар ойда тенг улушларда ҳисобланг.

Амортизацияланадиган қийматни активнинг баланс ва тугатиш қиймати ўртасидаги фарқ сифатида аниқланг.

Активнинг тугатиш қиймати – чиқиб кетиш бўйича кутилаётган харажатларни чегирган ҳолда кутилаётган фойдали хизмат муддати охирида асосий воситаларни тугатиш чоғида олинадиган активларнинг фараз қилинаётган суммаси (5-сон БҲМС 3-б., 7-сон БҲМС 4-б.).

Асосий воситалар учун – активдан фойдали тарзда фойдаланиш муддати тугаганда унинг тугатилиши натижасида кирим қилиниши мумкин бўлган эҳтиёт қисмлар, деталлар ва бошқа материалларнинг эҳтимолий қиймати. Чиқиб кетиш бўйича харажатлар – демонтаж қилиш ва тугатиш учун харажатлар.

Тугатиш қиймати арзимас бўлса, уни ҳисобга олманг, амортизацияни эса тўлиқ эскиргунга қадар баланс қийматидан ҳисобланг.

Номоддий активдан фойдали тарзда фойдаланиш муддати тугаганда уни сотиш эҳтимоли кам бўлса, унинг тугатиш қийматини ҳам нолга тенглаштиринг.

Кейинги мисолларда активнинг тугатиш қиймати шартда қайд этилмаган бўлса, уни нолга тенг деб оламиз.

Мисол
Амортизацияни тенг маромли усулда ҳисоблаш
Узоқ муддатли активнинг қиймати – 60 000 минг сўм.
Фойдали тарзда фойдаланиш муддати – 5 йил.
Ҳисоб сиёсатида активларнинг ушбу гуруҳи бўйича амортизация тенг маромли ҳисоблаш усули билан ҳисобланиши белгиланган.
Бинобарин, ушбу актив бўйича ҳар ойда қуйидаги суммада амортизация ҳисобланади:
60 000 минг : 5 : 12 = 1 000 минг сўм.
Йиллик амортизация нормаси: 100 % : 5 йил = 20 %.
Ҳар ой 20 %дан 1/12 қисми ҳисобланади. 

Амортизация ҳисоблашнинг ишлаб чиқариш усулидан қандай фойдаланилади

Қуйидаги ҳолларда ушбу усулдан фойдаланинг:

  • ишлаб чиқариш жараёни барқарор тусда бўлмаса;
  • мавсумий тусга эга бўлса;
  • узоқ муддатли активлардан мунтазам равишда фойдаланилмаса;
  • реализация қилишдан барқарор даромад олинмаса.

lock

Чтобы читать дальше, подпишитесь на Buxgalter Pro

Помощь