Солиқ кодексининг рус ва ўзбек тили матнларидаги тафовутлар солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқларини бузишга олиб келса, нима қилиш керак

Одатда, Солиқ кодексининг рус ва ўзбек тилларидаги матнларида тафовутлар аниқланса, идора солиқ тўловчиларга асл манба сифатида айнан ўзбек тилидаги вариантга мурожаат қилишни тавсия этади. Ўзбек тилидаги матнда очиқдан-очиқ хато аниқланган ҳолда нима қилиш керак?

Масалан, шундай тафовутлардан бири натижасида СКнинг 158-моддасида белгиланган солиқ текшируви материалларини кўриб чиқишни тўхтатиб туриш учун 5 кунлик муддати бўйича чеклов ўзбек тилидаги вариантида мавжуд эмаслиги маълум бўлди. Бундан ташқари – кодекс кўриб чиқишни камида 5 кунга кечиктиришни талаб қилади ва максимал кечиктириш муддатини белгиламайди, бу эса солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқларини очиқдан-очиқ бузади.

Buxgalter.uz илтимосига кўра солиқ маслаҳатчиси Гулнора ЭРГАШЕВА вазиятга изоҳ берди:

– Яқинда менга 2024 йил августида сайёр солиқ текшируви ўтказилган солиқ тўловчи мурожаат қилди. Корхона қўшимча солиқлар ҳисобланганига рози бўлмаган ва қонунчиликда белгиланган 10 кунлик муддатда текширувчи солиқ органига ёзма эътирозларини юборган.

Бироқ масала 4 ойга чўзилиб кетди, чунки солиқ органи текширув материалларини якуний кўриб чиқиш ва қарор қабул қилишни доимо кечиктириб келди. Ва фақат 2025 йил январда солиқ тўловчига текширув натижалари бўйича баённома ва қарорни тақдим этди.

Мени, мутахассис сифатида, солиқ текшируви материалларини кўриб чиқишнинг бундай узоқ муддати ҳайрон қолдирди, чунки СКнинг 158-моддасида солиқ текшируви материалларини кўриб чиқишни фақат солиқ тўловчининг илтимосига кўра ва узрли сабаблар кўрсатилган ҳолда кўпи билан 5 кунга кечиктириш назарда тутилган. Менинг саволимга жавобан солиқ ходими оғзаки равишда СКнинг 158-моддасини рус тилида эмас, балки ўзбек тилида ўқиш кераклигини тушунтирди.

Келинг, СКнинг «Солиқ аудити ва сайёр солиқ текшируви материалларини кўриб чиқиш тартиби» деб номланган 158-моддасининг рус ва ўзбек тилларидаги вариантларини таққослаймиз.

Рус тилидаги вариант:

• «(ч. 1) Акт налогового аудита и (или) материалы выездной налоговой проверки, в ходе которых были выявлены нарушения налогового законодательства, должны быть рассмотрены руководителем (заместителем руководителя) налогового органа, проводившего такую проверку, по истечении десяти, но не позднее пятнадцати дней со дня составления акта этой налоговой проверки. Решение по ним должно быть принято не позднее пяти дней после рассмотрения материалов налоговой проверки.
• (ч. 2) Если проверяемое лицо (его представитель) в сроки, предусмотренные частью двенадцатой статьи 156 настоящего Кодекса, представило письменные возражения по акту налогового аудита и (или) выездной налоговой проверки, эти возражения также подлежат рассмотрению.
• (ч. 3) О дате, времени и месте рассмотрения материалов проверки налоговый орган извещает налогоплательщика не менее чем за два рабочих дня до рассмотрения.
• (ч. 4) Если налогоплательщик известил налоговый орган о невозможности явки на рассмотрение материалов налоговой проверки по уважительным причинам, руководитель (заместитель руководителя) налогового органа принимает решение об отложении рассмотрения материалов налоговой проверки на срок не более пяти дней, о чем извещается налогоплательщик».

Ўзбекча вариант:

• «Солиқ тўғрисидаги қонунчилик бузилишлари қайси солиқ аудити ва сайёр солиқ текшируви давомида аниқланган бўлса, ўша солиқ аудити далолатномаси ва (ёки) сайёр солиқ текшируви материаллари солиқ текширувини ўтказган солиқ органининг раҳбари (раҳбар ўринбосари) томонидан ушбу солиқ текшируви далолатномаси тузилган кундан эътиборан ўн кун ўтгач, лекин ўн беш кундан кечиртирмай кўриб чиқилиши керак. Уларга доир қарор солиқ текшируви материаллари кўриб чиқилганидан кейин беш кундан кечиктирмай қабул қилиниши лозим. 
•  (2-қ.) Агар текширилаётган шахс (унинг вакили) солиқ аудитининг далолатномасига ва (ёки) сайёр солиқ текширувининг материалларига доир ёзма эътирозларини ушбу Кодекснинг 156-моддаси ўн иккинчи қисмида назарда тутилган муддатларда тақдим этган бўлса, ушбу эътирозлар ҳам кўриб чиқилиши лозим.
• (3-қ.) Солиқ органи текширув материаллари кўриб чиқиладиган сана, вақт ва жой тўғрисида солиқ тўловчини кўриб чиқиш бошлангунига қадар камида икки иш куни олдин хабардор қилади. 
• (4-қ.) Агар солиқ тўловчи солиқ органини узрли сабабларга кўра солиқ текшируви материалларининг кўриб чиқилишига кела олмаслиги тўғрисида хабардор қилган бўлса, солиқ органининг раҳбари (раҳбар ўринбосари) солиқ текшируви материалларининг кўриб чиқишни камида беш кун муддатга қолдириш тўғрисида қарор қабул қилади, солиқ тўловчи бу ҳақда хабардор қилинади». 

Ўзбек тилидаги матндан кўриниб турганидек, материалларни кўриб чиқиш камида 5 кунга кечиктирилиши мумкин ва бунда максимал муддат белгиланмаган.

Менинг фикримча, ўзбек тилидаги матнда хатолик ўтган: «кўпи билан» сўзи ўрнига «камида» сўзи босилиб чиққан. Буни нотўғри деб ҳисоблайман, чунки ушбу модда солиқ текшируви материалларини кўриб чиқиш ва қарор қабул қилиш жараёнлари чўзилиб кетмаслиги учун солиқ органининг ҳуқуқларини чеклаши керак.

Солиқ кодекси муаллифлари солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари бузилишига йўл қўймаслик ҳамда бундай вазиятга тушиб қолган солиқ тўловчиларни чалғитмаслик мақсадида хатони бартараф этиш учун Солиқ кодексининг ўзбек тилидаги 158-моддасига ўзгартиришлар киритишлари зарур.

Албатта, «Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги Қонуннинг 33-моддаси бор, унда:

• «Норматив-ҳуқуқий ҳужжат норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни қабул қилиш ҳуқуқига эга бўлган орган томонидан давлат тилида қабул қилинади. Зарур бўлганда у бошқа тилларга таржима қилиниши мумкин.

Норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг давлат тилидаги матни унинг бошқа тиллардаги матнидан фарқ қилган тақдирда норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг давлат тилидаги матни қўлланилади».

Бироқ бу ҳолатда солиқ идораси Солиқ кодексининг давлат тилидаги матнида 158-моддада хатолик ўтганини тан олиши керак.