Бухгалтерлар учун батафсил тушунтиришлар:
1 январдан ҚҚС бўйича янги хавфлар тизими ишга тушади: бизнесга қандай тайёргарлик кўриш керак
Ўзбекистон солиқ органлари Президентнинг ПФ-153-сон Фармони асосида солиқ тўловчиларга оммавий равишда расмий хабарномалар юборишни бошлади. Бу шунчаки хабардор қилиш эмас, балки 2026 йил 1 январдан кучга кирадиган қўшилган қиймат солиғини ҳисобга олиш қоидалари тубдан ўзгариши ҳақида тўғридан-тўғри огоҳлантиришдир.
Солиқ маслаҳатчиси Иродахон АББОСХОНОВА buxgalter.uz учун ўзгаришларнинг моҳияти нимада эканлигини ва бизнес уларга қандай тайёргарлик кўриши кераклигини тушунтирди:
Муҳим янгиликларни ўтказиб юбормаслик учун Telegram каналимизга обуна бўлинг.
– 2026 йил 1 январдан бошлаб Президентнинг ПФ-153-сон Фармонига мувофиқ электрон ҳисобварақ-фактураларни (ЭҲФ) реал вақт режимида таҳлил қилишнинг тўлиқ автоматлаштирилган тизими ишга туширилади. ХВЖ экспертлари иштирокида ишлаб чиқилган тизим сунъий интеллект ёрдамида ҳар бир ЭҲФга хавф даражасини (паст, ўрта, юқори) белгилайди.
26 ноябрь куни Иқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлиги ПФ-153-сон Фармон асосида Солиқ кодексига киритилган ўзгартиришлар тўғрисидаги ахборотни эълон қилди. Ундан қуйидагилар келиб чиқади:
- Солиқ кодексига (266, 266-1, 267-моддалар) тегишли ўзгартиришлар киритилади;
- хавф даражаси сунъий интеллект томонидан тўлиқ автоматик режимда, инсон омилисиз аниқланади;
- қатъий чеклов ўрнатилади: таваккалчилик даражаси юқори бўлган ЭҲФ улуши солиқ тўловчи томонидан давр мобайнида расмийлаштирилган ҳужжатлар умумий сонининг 10 фоизидан ошмаслиги керак;
- 2026 йил 1 январдан бошлаб таваккалчилик даражаси юқори бўлган ЭҲФ бўйича ҚҚС суммаси харидорда фақат сотувчи ёки харидор-солиқ агенти томонидан бюджетга тўлиқ тўлангандан кейин ҳисобга олинади.
Бу амалда нимани англатади
Агар тизим ЭҲФга «юқори хавфли» мақомини берса, харидорда иккита йўл бўлади:
1. Солиқ агенти сифатида иштирок этиш – ушбу битим бўйича ҚҚСни мустақил равишда тўғридан-тўғри бюджетга ўтказиш ва кейин уни, ҳатто ЭҲФ юқори хавф даражасига киритилган бўлса ҳам, тўлиқ ҳисобга олиш учун қабул қилиш.
2. Етказиб берувчига ҚҚС суммасини тўлаш ва унинг ўзи солиқни тўлашини кутиш. ҚҚС тўлангунга қадар ҳисобга олинмайди, бу эса касса узилишларини юзага келтиради.
Бу – энг муҳим фикр. Давлат энди етказиб берувчи ҳали бюджетга ўтказмаган ҚҚСни ҳисобга олиш орқали бизнесга бўнак бермайди. Асосий қоида: агар тизим ЭҲФга «юқори хавфли» мақомини берган бўлса, харидор ушбу ҚҚСни фақат бюджет у бўйича пулни олгандан кейингина ҳисобга олиш учун қабул қилиши мумкин. Тўловни етказиб берувчининг ўзи ёки янги қоидаларга кўра харидор амалга ошириши мумкин.
Бошқача қилиб айтганда, солиқчилар бизнесга «сизнинг ҚҚС тўламайдиган виждонсиз контрагентлар билан муаммо энди фақат сизнинг муаммонгизга айланади. Агар сиз «хавфли» етказиб берувчидан товар/хизмат сотиб олган бўлсангиз ва унга ҚҚС билан пул ўтказган бўлсангиз, бу солиқ «осилиб қолади» ва сизда ҳисобга олинмайди. Биз сизга ечим таклиф қиламиз – сиз солиқ агенти сифатида унинг учун ҚҚСни тўғридан-тўғри бюджетга тўлашингиз мумкин. Шунда сиз ютасиз, бюджет олдидаги қарзни эса етказиб берувчингиз ёпади. Танланг: ё фақат ишончли ҳамкорлар билан ишлайсиз, ёки уларнинг солиқларини тўлаш устидан назорат функциясини ўз зиммангизга оласиз.»
Солиқ органлари ўз хатида айнан нималарни маълум қилади
– Тизим 2025 йил 22 декабрдан бошлаб тест режимида ишлай бошлайди.
Ушбу даврда харидорлар ва сотувчилар ҳар бир электрон ҳисобварақ-фактурага (ЭҲФ) берилган хавф даражасини ахборот мақсадларида кўришлари мумкин бўлади. Муҳим жиҳат: тест режими давомида, яъни 2026 йил 1 январга қадар тизим томонидан аниқланган хавфлар учун ҳеч қандай таъсир чоралари қўлланилмайди. Бу босқич фақат таҳлил ва тайёргарлик учун мўлжалланган.
Бу ерда асосий ўзгариш: қўл бошқарувидан «автомат»га ўтиш. Шуни тушуниш муҳимки, шубҳали битимлар бўйича чоралар ва ҚҚСни ҳисобга олишни бекор қилиш илгари ҳам қўлланилган, аммо бу жараён кўпроқ қўлда амалга оширилган, ҚҚСни қоплаш ва солиқ текширувлари жараёнига боғлиқ бўлган. 2026 йилдан эса назорат ялпи ва бир зумда амалга оширилади. Ҳар бир ҳисобварақ-фактура автоматик равишда ва реал вақт режимида хавфлар баҳосини олади, хавф даражасига қараб ЭҲФ бўйича ҚҚСни ҳисобга олиш қоидалари эса тизим томонидан автоматик равишда, қўшимча қарорларсиз ва хабарномаларсиз қўлланилади. Бу – эпизодик текширувлардан доимий, тизимли ва технологик назоратга ўтишдир.
Компаниялар ҳозир нима қилиши керак
1. Тест режимидан фаол фойдаланиш (22 декабрдан). Тизим қайси контрагентлар ва битимларга юқори хавф даражасини белгилаётганини баҳолашни бошланг. Бу автоматик ишга тушишдан олдин контрагентлар базасини «сканерлаш»ни бошлаш учун ноёб имкониятдир.
2. Ҳуқуқий базани тайёрлаш. Сизга харидор сифатида хавф даражасига қараб ЭҲФ бўйича солиқ агенти сифатида бюджетга ҚҚС тўлашга рухсат берувчи таърифларни зудлик билан ишлаб чиқиш ва контрагентлар билан шартномаларга киритиш. Бу сизнинг асосий ҳимоя воситангиз бўлади.
Мен buxgalter.uz ўқувчилари учун таърифнинг тахминий матнини тайёрлаб бераман, тайёр бўлишига қараб эълон қиламиз, эълонларни ТГ-каналида кузатиб боринг.
3. Ўтиш даврини ҳисобга олиш. 2025 йил учун аниқлаштирилган декларацияларни 2026 йилда топширишда эътиборли бўлиш лозим, чунки бундай ҳолларда «хавфли» ЭҲФларни ҳисобга олиш тартиби алоҳида тушунтиришларни талаб қилади.
Хулоса:
Солиқ органларидан келган хат – бу аниқ чақириқ. Янги қоидалар нафақат назоратни кучайтиради, балки уни тўлиқ автоматлаштиради, контрагентларнинг фискал интизоми учун жавобгарликни харидорлар зиммасига юклайди.
Синов режими – янги тизимга тайёргарлик кўриш учун сўнгги «»имкониятлар ойнаси«». Ушбу огоҳлантиришни эътиборсиз қолдириш 2026 йил 1 январдан бошлаб «»хавфли«» ҳисобварақ-фактуралар ва молиявий йўқотишлар бўйича ҚҚСни ҳисобга олишнинг автоматик блокланишига олиб келади.
Buxgalter.uz тавсия қилади
