Молия мутахассисларининг II Республика форуми якунлари (МҲМС, бухгалтерларни сертификатлаш, касбий стандартлар, исломий молия)

21 май куни Тошкентда Ўзбекистон молия мутахассисларининг II Республика форуми бўлиб ўтди. Унда тўртта муҳим масала – МҲМСга ўтиш, бухгалтерларни миллий сертификатлаш, бухгалтерлар ва молиявий менежерлар учун касбий стандартлар, исломий молия учун кадрлар масаласи муҳокама қилинди.

Муҳокама натижалари, ваъда қилинганидек, buxgalter.uz сайтидаги шарҳимизда:

 

Молия мутахассисларининг II Республика форуми ЎзЛиДеП ижроия қўмитаси, Ўзбекистон бухгалтерлар ва аудиторлар миллий ассоциацияси, Аудиторлар палатаси ва Сертификатланган молия мутахассислари ассоциацияси (ACFP) ҳамкорлигида ташкил этилди.

 

1. МҲМС: стандартларни тайёрлигига қараб қўллаймизми ёки бир вақтнинг ўзида ягона тизим сифатида қўлланиладими? Ким ва қандай шартларда ўтади?

Тартибга солувчидан «Йўл харитаси»ни Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг бухгалтерия ҳисоби ва аудит методологияси бошқармаси бошлиғи Отабек БАРАКАЕВ тақдим этди. Унинг сўзларига кўра, босқичма-босқич ўтиш режалаштирилган:

• стандартлар тайёр бўлгач қабул қилинади;
• 2027 йил 1 январдан бошлаб ҳар бир қабул қилинган МҲМС бўйича алмаштириладиган БҲМС ўз кучини йўқотади;
• МҲМС ҳали қабул қилинмаган жойларда корхоналар амалдаги БҲМСни қўллашни давом эттирмоқда.

Шу билан бирга, экспертлар бундай босқичма-босқич ўтишнинг потенциал муаммоларини қайд этдилар.

«Norma» ПРМ МҲХС ўқитувчиси Ирина ЗАВАЛИШИНА форум иштирокчиларининг эътиборини стандартлар ўзаро боғлиқ эканлигига қаратди. Агар концептуал асос аллақачон мажбуриятни тан олишни талаб қилса-ю, тегишли МҲМС ҳали қабул қилинмаган бўлса, бухгалтер қарама-қарши қоидалар орасида қолади. Шунинг учун тизимни тўлиқ жорий этиш мақсадга мувофиқдир.

Crowe Uzbekistan бошқарувчи ҳамкори Вера БЕЛЛ фикрига кўра ҳам, агар ҳисобот қисман МҲМС ва қисман БҲМС бўйича тузилган бўлса, аудитор нимага асосланиб хулоса беради? Экспертнинг фикрича, ишончлиликни тасдиқлаш учун таққосланадиган маълумотлар керак. Демак, ягона тамойиллар ҳисобот санасигача қўлланилиши керак. МҲМС алоҳида стандартлар тўплами эмас, балки бир бутун ҳолда ишлаши керак бўлган яхлит операцион тизимдир. Акс ҳолда, хавф-хатарлар, жумладан обрўга путур етказиш хавфи юзага келади.

ЎзЛиДеП фракциясидан сайланган депутат Наргиза ТУРДУМУРОТОВА ҳар икки томонни қўллаб-қувватлаб, шошилмасдан ҳаракат қилиш кераклигини таъкидлади. Сўровнома шуни тасдиқладики, иштирокчиларнинг қарийб 70 фоизи ҳозирча ўтишга тайёр эмасликларини тан олишган.

 

Муҳокама якунида форум бундай ўтишни «стандартдан кейин стандарт» эмас, балки субъектлар тоифалари бўйича қуришни тавсия қилди:

1) ҳар бир тоифа тўлиқ ҳажмда МҲМСга ўтказилади ва унинг учун БҲМС бир вақтнинг ўзида амал қилишдан тўхтатилади;

2) МҲМСни қўллашнинг мажбурийлиги фақат 7 та тайёрлик шарти бажарилгандан сўнг жорий этилади:

• тасдиқланган стандартлар услубий материаллар билан,
• тартибга солинган солиқ ҳисоби,
• тайёрланган мутахассислар ва ўқитувчилар,
• аудиторларнинг тайёрлиги,
• услубий ва рақамли ёрдам,
• ҳисоботни ўзгартириш механизми;
• аниқ фарқлаш.

Бунда дифференциация қуйидагича амалга оширилади:

• оммавий манфаатли ташкилотлар –тўлиқ МҲХСни қўллайди;
• ўрта ва йирик бизнес (ижтимоий аҳамиятга эга бўлмаган ташкилотлар) – 2030 йилдан бошлаб МҲМСни қўллайди;
• кичик бизнес (1-10 млрд сўм) – соддалаштирилган МҲМСни қўллайди;
• 1 миллиард сўмгача бўлган микро, якка тартибдаги тадбиркорлар ва кичик бизнес субъектлари – давлат органлари олдидаги молиявий ҳисоботлардан озод этилади, бирламчи ҳисобни юритади ва фақат солиқ ҳисоботларини топширади.

 

2. Бухгалтерларни миллий сертификатлаш: қачон, ким учун, қандай шартларда

Муҳокаманинг бошланғич нуқтаси форум олдидан 459 нафар мутахассис ўртасида ўтказилган сўровнома бўлди. Респондентларнинг 55 фоизи Ўзбекистонда бухгалтер касби ҳали иш берувчилар томонидан ҳам, давлат томонидан ҳам чинакамига қадрланмаслигини таъкидлаган. Яна 13 фоиз респондентлар – бозор сертификатланган мутахассисни сертификатланмаган мутахассисдан ҳеч қандай фарқламаслиги, ҳаммага тахминан бир хил ҳақ тўланишини таъкидлашган. Фақат 22 фоизи уларнинг касбий маҳорати баҳоланганини маълум қилди.

Шу билан бирга, Ўзбекистонда ягона компетентлик стандарти мавжуд эмас, бир нечта касаба уюшмалари турли дастурлар бўйича турли сертификатлар беради, аммо бундай ҳужжатларнинг бирортаси ҳам юридик кучга эга эмас ва умумий тан олинмайди. Иш берувчи диплом ва интуициядан бошқа ҳеч нарсага таяниши мумкин эмас.

ACFP раиси Михаил ПЕРПЕР шундай ечимни таклиф қилди: барча касаба уюшмалари бирлашиб, АCCА каби тан олинган ташкилотлар томонидан аккредитациядан ўтган халқаро стандартлар бўйича дастурларга эга ягона имтиҳон марказини ташкил этишлари лозим. «Шунда биз икки қуённи тутиб оламиз – сертификат мамлакат ичида ҳам, хорижда ҳам амал қилади.»

Таклифни барча иштирок этган профессионал ташкилотлар вакиллари қўллаб-қувватлашди. Аудиторлар палатаси кенгаши раиси Неъматилла КАРИМОВ бундай ёндашувнинг амалий далилини келтирди: агар имтиҳон марказлари бир нечта бўлса, талабгорлар яхшироқ ўргатадиган жойга эмас, балки осонроқ топширадиган жойга боришади. Сертификат ҳам қадрсизланади. Борис ФРОЯНЧЕНКО (Ўз БАМА)  таклифга сўзсиз рози бўлди: сертификатлаш зарур, имтиҳонларга ҳар қандай таълим ташкилоти тайёрлаши мумкин, аммо имтиҳон ягона бўлиши ва талаблар даражаси барча учун юқори бўлиши керак.

АCCАнинг Марказий Осиё бўйича ваколатхонаси раҳбари Жанна ИСКЕНОВА ҳам ушбу таклифни қўллаб-қувватлади: агар мутахассис аллақачон тан олинган халқаро малакага эга бўлса, миллий сертификат учун қайта имтиҳон топшириш шарт эмас – малакалар ўзаро тан олиниши керак. Эксперт сертификатлашни босқичма-босқич, хатолик юқори хавф туғдирадиган ташкилотлардан бошлаб киритишни таклиф этди.

 

Форум қуйидагиларни тавсия этди:

• «Профессионал бухгалтер» мақомини қонуний равишда мустаҳкамлаш – бу унвондан сертификатсиз фойдаланишни тақиқлаш;
• ягона имтиҳон маркази барча касаба уюшмалари томонидан тенг ҳуқуқли, нотижорат асосда, мустақил директор ва ташқи сифат аудити билан таъсис этилади;
• марказ имтиҳонларни қабул қилади, тайёргарликни мустақил таълим ташкилотлари олиб боради;
• дастур – IFACнинг халқаро таълим стандартларига мувофиқ 6 та фандан иборат;
• сертификатни узайтириш – ҳар йили узлуксиз касбий ривожланиш шарти билан;
• мажбурийлик – босқичма-босқич:

–  2029 йилдан бошлаб ҳар бир ижтимоий аҳамиятга эга ташкилот ва аутсорсинг компаниясида камида битта профессионал бухгалтер бўлиши шарт;

–  2030 йилдан бошлаб давлат улуши 50 фоиздан ортиқ бўлган бюджет ташкилотлари ва компанияларнинг бош бухгалтерлари сертификатланади;

• имтиҳон харажатларининг бир қисми бюджетдан қопланиши керак – худди халқаро имтиҳонлар харажатларини қоплаш каби.

                                              

3. Бухгалтерлар ва молиявий менежерлар учун касбий стандартлар

Форум иштирокчилари иккита принципиал хулосага келишди:

1. Бухгалтер қайси соҳада ишлашидан қатъи назар бухгалтердир. Бугунги кунда мамлакатда бухгалтер учун 5 хил стандарт амал қилмоқда –  асосий ва тармоқ стандартлари (Марказий банк, Ўрмон хўжалиги давлат қўмитаси ва Қишлоқ хўжалиги вазирлиги). Бу парчаланишни бекор қилиш керак. «Бухгалтер» стандарти ягона бўлиши керак: саноат, банк, бюджет сектори ёки қишлоқ хўжалиги учун асосий ваколатлар бир хил. Тармоқ хусусиятлари алоҳида ҳужжатларда эмас, балки ягона стандартга иловаларда қайд этилади.

2. Молиявий менежер – бу бухгалтернинг «бир тури» эмас, балки алоҳида касб.

Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти ўқитувчиси Учқун ШИРИНОВ бунга яққол мисол келтирди: «иш берувчилар тўғридан-тўғри айтишади – бухгалтерлар етарли, молиявий менежерлар керак. Бухгалтер бизда мавжуд бўлган фактларни акс эттиради, биз эса пулни қаерга сарфлашни билишимиз керак. Бухгалтерларга 20 миллион сўмдан бошлаб ҳақ тўлашга тайёрмиз. Аммо олий ўқув юртлари бундай мутахассисларни тайёрламайди – чунки алоҳида «Молиявий менежер» касбий стандарти ва таълим дастурлари мавжуд эмас.»

 

Форум қуйидагиларни тавсия этди:

• иккита мустақил стандарт линиясидан иборат ягона архитектурага ўтиш: «Ҳисобчи» (Миллий малакалар рамкасининг (ММР) 4-7-даражалари) ва «Молиявий менежер» (5-8-даражалар);
• лойиҳаларни амалиётчилар ва иш берувчилар билан кенг муҳокама қилиш;
• қисман малакалар тизимини босқичма-босқич ўсиш воситаси сифатида мустаҳкамлаш;
• малака сертификати қонун бўйича дипломга тенглаштириладиган мустақил малака баҳолаш марказлари тармоғини шакллантириш;
• ижтимоий аҳамиятга эга ташкилотлар, давлат компаниялари ва аутсорсингдан бошлаб, малакани мажбурий тасдиқлаш босқичма-босқич жорий этилади. Ва бу фақат инфратузилма яратилгандан кейингина амалга оширилади.

 

4. Исломий молия: қонун бор – мутахассислар йўқ...

Исломий молия бўйича қонунчиликдаги ўзгаришлар 2026 йил март ойида амалга оширилди, қонун июнь ойи охирида кучга киради, аммо бозорда деярли кадрлар йўқ.

Шунингдек, стандартлаштирилган дастурлар, ўқитувчилар, малакани баҳолаш тизими йўқ. Шу билан бирга, мамлакатдаги 36 банкдан 10 дан ортиғи аллақачон «исломий ойналар»ни очишга тайёр.

Islamic Business and Finance компанияси раҳбари Жаҳонгир ИМОМНАЗАРОВ потенциал хавф ҳақида огоҳлантирди: агар банк мутахассиси мижозга тўғри жавоб бера олмаса, исломий банкка бўлган ишонч пасаяди ва уни тиклаш жуда қийин бўлади.

Исломий молия «юқоридан» жорий этилган ва илдиз отмаган бир қатор қўшни мамлакатлардан фарқли ўлароқ, Ўзбекистонда талаб «пастдан» – бозор ва аҳолидан келади. Аммо айнан шунинг учун биринчи тажриба муваффақиятли бўлиши керак.

Мамлакатдаги ҳеч бир олий таълим муассасаси ҳозирча исломий молия бўйича тўлақонли мутахассислар тайёрламайди. Жаҳонгир ИМОМНАЗАРОВ уч босқичли миллий сертификатлаштириш дастурини тақдим этди:

1) мутахассис (фронт-офис);

2) эксперт (бухгалтерия ва аудит);

3) маслаҳатчи (шариат кенгашлари ва бошқарув) – Ўзбекистон қонунчилигига мослаштирилган ҳолда AAOIFI стандартлари асосида.

Аудиторлар палатаси ижрочи директори Фаррух РАШИДОВ Палата исломий молия бўйича ўз сертификатлаш тизимини йўлга қўяётганини маълум қилди:

1) аудитор (ички ва ташқи);

2) бухгалтер (техник ва бош бухгалтер);

3) такафул бўйича мутахассис;

4) комплаенс-менежер.

Марказий банкнинг позициясини икки нафар эксперт тақдим этди. Умиджон ЭРҚУЛОВ қонун халқаро экспертларни жалб қилган ҳолда 4 йилдан ортиқ вақт давомида тайёрлангани, Ўзбекистон эса исломий молия операциялари амал қиладиган 128 та мамлакат тажрибасини ўрганганини эслатиб ўтди. У «кечикканларнинг афзаллиги»га эътибор қаратди: Марказий Осиёда Қозоғистон, Тожикистон ва Қирғизистон ишни эртароқ бошлаган, аммо Ўзбекистон уларнинг хатоларидан сабоқ олиши мумкин. Мамлакатда икки томонлама модель қабул қилинган – ҳам тўлақонли исломий банклар, ҳам оддий тижорат банкларида «исломий ойналар» бўлиши мумкин. Ислом тараққиёт банкининг ҳисоб-китобларига кўра, соҳанинг барқарор ривожланиши учун давлат томонидан қўллаб-қувватлаш ва ҳуқуқий базадан тортиб, инсон капитали ва аҳолининг молиявий саводхонлигигача бўлган 10 та экотизим таркибий қисми зарур.

Адҳамхон ҲАЙДАРОВ амалий қадамлар ҳақида сўзлаб берди: 2025 йил август ойида экотизимнинг барча таркибий қисмларини қамраб олган 17 банддан иборат Исломий банк фаолиятини ривожлантириш лойиҳасини бошқариш режаси тасдиқланди. Қонундан ташқари, қонуности ҳужжатлари: исломий молия шартномасининг ҳар бир тури бўйича миллий стандартлар, пруденциал талаблар ва назорат қоидалари зарур. Марказий банк 2025 йилдан бошлаб IFSB (Куала-Лумпур Исломий молиявий хизматлар кенгаши) аъзоси, 2026 йилдан эса AAOIFI аъзоси ҳисобланади. «Исломий ойналар»ни очадиган банкларга қуйидаги аниқ талаблар қўйилади:

• исломий молиявий хизматлар кенгашини ташкил этиш,
• исломий операцияларни алоҳида ҳисобга олиш,
• ихтисослаштирилган бўлинма ва исломий ички аудит.

Исломий бўлинмалар раҳбарлари ва молиявий кенгашлар аъзолари малака талабларига, шу жумладан AAOIFI сертификатларига эга бўлишлари керак.

 

Форум қуйидагиларни тавсия этди:

• тайёргарликни учта мақсадли гуруҳ бўйича ташкил этиш:

1) молия мутахассислари – касбий малака;

2) тадбиркорлар ва раҳбарлар – қисқа амалий дастурлар,

3) оммавий истеъмолчи –  молиявий саводхонлик бўйича очиқ материаллар;

• услубий база – мажбурий талаблар жорий этилишидан камида бир йил олдин;
• ўқитувчиларни тайёрлаш – ягона талаблар асосида, эксперт даражасидан паст бўлмаган;
• имтиҳон харажатлари – халқаро имтиҳонларга ўхшаб қисман бюджетдан;
• исломий молия бўйича дастурларни олий таълимга киритиш.

 

Форумнинг асосий йўналиши: ислоҳотлар етилди, аммо уларни босқичма-босқич, малакали кадрларга таяниб ва профессионал ҳамжамият иштирокида амалга ошириш лозим. На МҲМСга ўтиш, на сертификатлаш, на янги касбий стандартлар, на исломий молия нима ва нима учун қилаётганини тушунадиган мутахассисларсиз ишламайди. ЎзЛиДеП форумининг тавсиялари тегишли идораларга етказилади, кейинги ишлар учун эса ЎзЛиДеП молиячилар клуби –  мутахассислар ва қонун чиқарувчилар ўртасидаги доимий мулоқот майдони ташкил этилди.