Солиқ тизимининг рақамли ренесанси: AI-Soliq нималарга қодир ва нималарга қодир эмас

30 июль куни Солиқ қўмитаси мутахассислари AI-Soliq имкониятларини расман тақдим этди ва тизимнинг ишлаши ҳақидаги саволларга жавоб берди.

Ўзбекистон солиқ тизими ўз ривожланишининг сифат жиҳатидан янги босқичига қадам қўймоқда, буни Солиқ қўмитаси экспертлари расман рақамли ренессанс деб аташди. 2012-2026 йиллардаги кенг кўламли рақамлаштириш босқичидан сўнг, мураккаб IT инфратузилмаси яратилиб, 70 дан ортиқ давлат идоралари маълумотлари интеграция қилинганидан сўнг, солиқ органлари «катта маълумотлар» муаммосига дуч келишди.

Ҳар йили 55 миллиондан ортиқ электрон ҳисобварақ-фактуралар ва 4,5 миллиард онлайн чеклар қайта ишланмоқда. Шубҳасиз, анъанавий таҳлил усуллари ва инсон ресурслари бундай катта ҳажмдаги маълумотларни самарали қайта ишлашга қодир эмас эди. Ушбу муаммога жавоб сифатида AI-Soliq платформаси – сунъий интеллектга асосланган экотизим яратилди, у солиқ тўловчи ва давлат ўртасидаги ўзаро алоқаларни тубдан ўзгартиришга мўлжалланган. Айни пайтда AI-Soliq платформаси синов режимида ишламоқда.

AI-Soliq платформасининг архитектураси ва асосий функционал имкониятлари

AI-Soliq платформаси ёпиқ ҳимояланган экотизим бўлиб, унга кириш фақат электрон рақамли имзо (ЭРИ) орқали амалга оширилади. Бу махфийликни кафолатлайди ва учинчи шахсларнинг рухсатсиз киришига йўл қўймайди.

Тизимнинг асосий хусусияти – Солиқ қўмитасининг ички серверларида жойлаштирилган ўз ечимлари фойдасига ташқи хорижий моделлардан (масалан, ChatGPT ёки Gemini) фойдаланишдан воз кечишдир. Модель тахминан 5 терабайт ҳажмдаги маълумотлар массивида, шу жумладан миллий кутубхона материалларида ўқитилди, бу эса сунъий интеллектга ўзбек тилини тушуниш имконини берди.

AI-Soliq платформаси Voice ID инновацион ҳимоя ва қўллаб-қувватлаш хизматидан фойдаланади. Бу бармоқ излари каби ноёб бўлган овоз тембрига асосланган идентификациялардир. Бу хакерлик ҳужумлари ва фирибгарликдан қўшимча ҳимоя тўсиғини яратади.

Платформанинг мантиқий тузилиши бир нечта асосий модулларга бўлинган бўлиб, уларнинг ҳар бири солиқ маъмуриятчилигининг ўзига хос вазифаларини ҳал қилади.

1. AI-Корхона модули. Бу раҳбар ва бухгалтер учун ўзига хос «парвозларни бошқариш маркази»дир. Сунъий интеллект компания ҳақидаги барча маълумотларни жамлайди: солиқ ҳисоботлари ва қарзлардан тортиб иш ҳақи фонди ва товар айланмасигача.

Тизим ўзаро ҳамкорликнинг иккита инновацион усулини таклиф этади:

• компаниянинг асосий молиявий кўрсаткичларини айтиб бера оладиган овозли ёрдамчи. Ушбу ечим катта ҳажмли матнли ҳисоботларни ўрганмасдан, тезкор равишда таҳлилий кесма олиш зарур бўлган раҳбарларга мўлжалланган.
• интеллектуал мулоқот ойнаси бўлиб, унда фойдаланувчи ўз бизнесининг ҳолати ҳақида эркин савол бериши ва реал вақт режимида батафсил таҳлилий маълумот олиши мумкин.

2. AI-ЭҲФ модули. Ушбу блок ҳар йили тақдим этиладиган миллионлаб ҳисоб-фактураларнинг ҳар бирини скоринг қилади. Асосий вазифа қўлда аниқлаш деярли имконсиз бўлган аномалияларни аниқлашдир. Тизим карусель схемалари ва нақдлаштириш операцияларини аниқлайди, бунда бир IP-манзилдан турли компаниялар занжири орқали қисқа вақт ичида миллиардлаб битимлар амалга оширилади. Фойдаланувчиларга қулайлик яратиш мақсадида рангли индикация жорий этилган: шубҳали ҳужжатлар қизил ранг билан белгиланади. Шу билан бирга, сунъий интеллект нафақат хавфни аниқлайди, балки унинг сабабини батафсил тушунтириб, вазиятни бартараф этиш бўйича тавсиялар беради.

3. AI-Рейтинг модули. Солиқ қўмитаси бизнеснинг ҳалоллик рейтингини имкон қадар шаффоф қилишни мақсад қилган. Энди тадбиркорлар тегишли гуруҳлардан тушунтириш излашлари шарт эмас – сунъий интеллект рейтингнинг 10 та мезонининг ҳар бирини батафсил тушунтириб беради. Бундан ташқари, тизим «бой берилган фойда» миқдорини аниқ кўрсатиб беради: компания паст баллар туфайли қандай солиқ имтиёзлари ва преференцияларни йўқотмоқда ва ўз мақомини максимал даражага кўтариш учун аниқ нима қилиш керак.

4. AI-Автокамерал модули. Бу блок энг кескин ўзгаришга учради. Жамоатчилик кенгаши билан ҳамкорликда автокамерал назоратнинг 510 та мезони таҳлил қилиниб, улардан эскирган ёки самарасиз бўлганлари тўлиқ бекор қилинди. Асосий эътибор жазолаш ёндашувидан хизмат кўрсатиш ёндашувига қаратилди. Автоматик равишда талабнома (хабарнома) қўйиш ўрнига, тизим энди тадбиркорни тафовутлар (масалан, ҚҚС бўйича) ҳақида хабардор қилади ва хатони жарималарсиз ихтиёрий равишда тузатиш имкониятини беради. Шу билан бирга, ҚҚСни автоматик равишда қайтариш учун уч босқичли фильтрлаш тизими жорий этилди, бу эса аризаларни қўлда қайта ишлашни камайтириш орқали жараённи сезиларли даражада тезлаштиради. 

5. AI-Имтиёзлар. Ихтисослаштирилган модуль компания аллақачон қандай имтиёзлардан фойдаланаётганини ва қайсиларига эга эканлигини, аммо ҳали қўлламаганини таҳлил қилади. Солиқ юкини таққослаш функцияси алоҳида қизиқиш уйғотади: сунъий интеллект муайян бизнес модели учун қайси солиқ режими (масалан, 12% ҚҚС ёки 6% соддалаштирилган солиқ) фойдалироқ бўлишини ҳисоблаб чиқиши мумкин.

6. Инспекторлар учун қўлланмалар. Маҳалла даражасидаги ходимлар учун мобил иловалар яратилди. Сунъий интеллект ҳудудни таҳлил қилади, кунлик устувор вазифаларни шакллантиради, энг йирик қарздорлар ва ноқонуний бизнес нуқталарини аниқлаб, «жойларда» ишлашни оптималлаштиради.

Бизнес ва экспертлар ҳамжамияти саволларига жавоблар

Платформа тақдимоти давомида Солиқ қўмитаси мутахассислари тадбир иштирокчиларининг саволларига жавоб беришди:

Ушбу кенг кўламли тизимни ишлаб чиқиш бюджети қанча ва уни ким амалга оширган?

– AI-Солиқ лойиҳаси давлат IT-ресурслари самарадорлигининг ноёб намунасидир. Ишланмалар тўлиқ Қўмита ва Янги технологиялар илмий-тадқиқот марказининг штатдаги дастурчилари томонидан уларнинг жорий иш ҳақи доирасида амалга оширилди. Ишлаб чиқиш ёки ташқи маслаҳатчиларни жалб қилиш учун қўшимча бюджет маблағлари ажратилмаган. Ягона бевосита харажатлар нейрон тармоқларни ўқитиш учун зарур бўлган сервер қувватларини (GPU-кластерларини) ижарага олиш билан боғлиқ эди.

Сунъий интеллект яширин иқтисодиёт ва яширин даромадларни аниқлашга қарши қандай курашади (солиқ қўмитасига ёрдам беради)?

– AI-Soliq платформаси яширин схемаларни аниқлаш учун билвосита маълумотларни таҳлил қилиш усулидан фойдаланади, бунда ресурсларнинг ҳақиқий истеъмоли корхонанинг расмий ҳисоботлари билан таққосланади. Бу жараён солиқ тизимининг бошқа ташкилот ва идораларнинг маълумотлар базалари билан интеграциялашувига асосланади.

Ушбу йўналишда сунъий интеллектнинг ишлаш механизми қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:

• ресурслар истеъмолини таҳлил қилиш: тизим муайян объект томонидан электр энергияси, сув ва табиий газдан фойдаланиш ҳажмини кузатиб боради;
• фаолият тури билан таққослаш: сунъий интеллект алгоритмлари ушбу кўрсаткичларни эълон қилинган бизнес профили ва солиқ декларациялари билан солиштиради. Масалан, агар умумий овқатланиш шохобчаси саноат миқёсида ресурсларни истеъмол қилса-ю, бироқ ноль кўрсаткичли айланмани ва ёлланма ишчиларнинг бутунлай йўқлигини эълон қилса, тизим буни аномалия сифатида таснифлайди;
• қўшимча кўрсаткичлардан фойдаланиш: коммунал ресурслардан ташқари, сунъий интеллект етказиб бериш хизматлари маълумотларини, объектларнинг жойлашув кўрсаткичларини ва товар айланмаси ҳақидаги маълумотларни таҳлил қилади;
• хавф сигналини шакллантириш: жиддий тафовутлар аниқланганда (қонуний даромадлар бўлмаганда бизнесни сақлаш учун юқори харажатлар), тизим автоматик равишда рўйхатдан ўтмаган ёки «яширин» фаолият белгилари ҳақида хабар беради.

Шундай қилиб, сунъий интеллект фискал органларга корхонанинг ҳақиқий иқтисодий фаоллигини кўриш имконини беради, агар объект жисмонан фаолият юритишда ва ресурсларни истеъмол қилишда давом этса, уни сохта ҳисоботлар ортида яшириб бўлмайди.

Сунъий интеллект тавсияси Қўмитанинг расмий нуқтаи назари ҳисобланадими? Алгоритм жавобларидаги хатолар учун ким жавобгар бўлади?

– Ҳозирги босқичда AI-Soliq портали тавсия хизмати сифатида фаолият юритмоқда. Якуний қарор инсонда қолади – у бухгалтер, директор ёки солиқ инспектори бўладими. Шунга кўра, қабул қилинган қарорлар учун солиқ тўловчи амалдаги қонунчилик доирасида жавоб беради. Шу билан бирга, Солиқ қўмитаси сунъий интеллектни қўллашнинг ҳуқуқий ва техник асослари ҳамда ахлоқий меъёрлари устида ишлашни давом эттиради. AI-Soliq жавоблар тўлиқ қонуний бўлишига интилади. Ҳозирги вақтда бу тезкор жавоб олиш, фаразларни текшириш ва кейинчалик мустақил қарорлар қабул қилиш воситасидир.

Алоҳида таъкидланганидек, йирик тил моделлари (ChatGPT, Gemini ва шу кабилар) умуман олганда маълум бир мамлакатнинг солиқ маъмуриятчилиги ҳақида жуда кам маълумотга эга, чунки солиқ қонунчилиги тез ўзгариб туради. Шу сабабли, Солиқ кодекси матнини моделга шунчаки «киритиб қўйиш» етарли эмас –нормалар ўртасидаги алоқаларни тизимлаштириш бўйича алоҳида ишлар олиб борилиши лозим ва бу йўналишда ишлар олиб борилмоқда.

Маълумотлар хавфсизлиги таъминланганми? Компанияларнинг махфий маълумотлари ChatGPT каби очиқ нейрон тармоқларига тушиб қолмайдими?

Хавфсизлик биринчи ўринда туради. Барча сунъий интеллект моделлари фақат Солиқ қўмитасининг ички серверларида жойлаштирилган. Маълумотлар ҳимояланган ҳудудни тарк этмайди ва ташқи дастурчиларга улашилмайди. Тизим мунтазам равишда тегишли давлат марказлари томонидан киберхавфсизлик текширувидан ўтказилади. Шахсий маълумотлар фақат жамланган ҳолда сақланади ва қайта ишланади.

Тизим тадбиркорларга «керакли эҳтиёткорлик»ни сақлашга ёрдам берадими? Контрагентнинг «ишончлилиги» унинг фаолияти давомида ўзгариши мумкин бўлган ҳолларда бу ҳақда ахборот олиш мумкин бўладими?

– Ҳа, AI-ЭҲФ функцияси аллақачон транзакциялар хатарларини кўриш имконини бермоқда. Яқин келажакда, вазифаларнинг устуворлигига кўра, бизнес шартнома тузиш босқичидаёқ потенциал контрагентнинг хавф рейтингини баҳолай олиши, шунингдек, мавжуд ҳамкорларнинг «ишончлилиги» ҳолати ўзгараётганини кўриши учун хизматни кенгайтириш режалаштирилган.

Сунъий интеллект бухгалтерлар ва профессионал маслаҳатчиларнинг ўрнини тўлиқ боса оладими?

– Лойиҳанинг мақсади –профессионалларни алмаштириш эмас, балки уларни кундалик ишлардан халос этишдир. Сунъий интеллект миллионлаб маълумотлар қаторларини таҳлил қилиш, ҳисоботлардаги хатоларни аниқлаш ва чекларни текширишни (шу жумладан, кешбек олиш учун сохта операцияларни автоматик аниқлашни) ўз зиммасига олади. Бу бухгалтерга сунъий интеллектдан кучли таҳлилий восита сифатида фойдаланиб, мураккаб методологик масалалар ва стратегик режалаштиришга эътибор қаратиш имконини беради.

Август ойида AI-Soliq янгиланиши режалаштирилган. Таъкидланганидек, моделни ўқитиш қуйидагича кечади: у фойдаланувчилар билан қанчалик кўп мулоқот қилса ва мутахассислар қанчалик кўп фикр-мулоҳаза олса, AI-Soliq портлининг жавоблари шунчалик мукаммал бўлади. Фойдаланувчилардан жавоб олмаган бўлса ёки жавоб тўлиқ бўлмаса, мутахассисларни фаол равишда хабардор қилиш сўралади.

Саида ЖАНИЗАКОВА тайёрлади