Товар-моддий бойликлар инвентаризациясини қандай ўтказиш керак

Тавсияда:

–инвентаризация қилинадиган ТМБ;
– ТМБни инвентаризациядан ўтказиш тартиби;
– идишларни инвентаризациядан ўтказиш;
– ТМБни инвентарлашнинг якуний босқичи;
– инвентаризацияда аниқланган тафовутларнинг бухгалтерия ҳисоби.

Товар-моддий бойликлар инвентаризациясини:

• уларнинг ҳақиқатда мавжудлигини аниқлаш;
• ҳақиқатда мавжудлигини бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан солиштириш;
• мажбуриятларнинг ҳисобда тўлиқ акс эттирилишини текшириш учун ўтказинг.

Ҳисобдаги маълумотлар ва бойликларнинг ҳақиқатда мавжудлиги ўртасидаги фарқлар қуйидаги сабабларга кўра вужудга келиши мумкин:

Фақат шахсий ТМБни эмас, балки ижарага олган, ссуда шартномаси бўйича фойдаланишдагиларни ҳамда сақланаётганларни ҳам инвентаризациядан ўтказинг.

ТМЗни инвентаризациядан ўтказиш тартиби 19-сон БҲМСнинг 3-боби 4-§ да белгиланган.

Эътибор беринг

2022 йил 1 январдан бошлаб давлат солиқ хизмати органларида ҳисобга қўйилмаган шартномалар асосида ижарага олинган ёки текин фойдаланилаётган кўчмас мулк объектларида сақланаётган товар-моддий захиралар қолдиқлари саноқдан (инвентаризациядан) ўтказилмайди ва солиқ солиш мақсадларида солиқ тўловчининг омборида мавжуд эмас деб баҳоланади .

Қандай ТМБ инвентаризация қилинади

Қуйидаги счётларда ҳисобга олинган ТМБни инвентаризациядан ўтказинг:

• 1000 «Материалларни ҳисобга олувчи счётлар»;
• 2800 «Тайёр маҳсулотларни ҳисобга олувчи счётлар»;
• 2900 «Товарларни ҳисобга олувчи счётлар»;
• 014 «Фойдаланишдаги инвентарь ва хўжалик жиҳозлари».

Ташкилотга тегишли бўлмаган, лекин бухгалтерия ҳисобида қуйидаги счётларда ҳисобга олинадиган ТМБни ҳам инвентаризациядан ўтказинг: 

• 002 «Масъул сақлашга қабул қилинган ТМБ»;
• 003 «Қайта ишловга қабул қилинган материаллар»;
• 004 «Комиссияга қабул қилинган товарлар»;
• 011 «Ссуда шартномаси бўйича олинган мулк».

ТМБни инвентаризациядан ўтказиш тартиби

1. Инвентаризацияни натура (танлаб олиб) ва ҳужжатли текшириш йўли билан амалга оширинг. Барча моддий бойликларни қайта сананг, тортинг ва ўлчанг. Истисно тариқасида:

• етказиб берувчининг очилмаган ўрамида сақланаётган материал ва товарлар миқдорини ҳужжатлар асосида, уларнинг бир қисмини натурада мажбурий текшириш орқали аниқланг;
• қопланмаган маҳсулотлар оғирлигини (ёки ҳажмини) ўлчаш ва техник ҳисоб-китоблар асосида аниқланг. Ўлчаш далолатномалари ва ҳисоб-китобларни инвентарлаш рўйхатига илова қилинг.

Бу усулдаги текширувлар тўғрисида инвентарлаш рўйхатига белги қўйинг.

2. Агар сиз инвентарлашни 2 ёки ундан ортиқ кун мобайнида ўтказсангиз, қайта саналган ТМБ учун инвентарлаш ёрлиғини тўлдирасиз ва уни ТМБ билан бирга сақлайсиз.

3. Инвентаризацияни фақат ҳужжатли текшириш асосида – санаш, тарозида тортиш, ўлчашларсиз қуйидаги тоифадаги ТМБ учун амалга оширасиз:

• бошқа ташкилотлар омборларида масъул сақлашда бўлган ТМБ.

Уларни рўйхатларга масъулиятли сақлашга топширилганлигини тасдиқлайдиган ҳужжатлар (қабул қилиш-топшириш бўйича ҳужжатлар, тўлов ҳужжатлари) асосида шакл бўйича киритинг. Бу бойликлар масъулиятли сақланишда бўлган ташкилотлардан инвентаризация рўйхатларининг нусхаларини олинг. Уларни олгач, бойликларнинг ҳақиқатда мавжудлигини рўйхатлар нусхаларининг маълумотлари асосида ҳужжатларга биноан белгиланган миқдор билан таққосланг.

• йўлда бўлган ТМБ. 

Инвентаризация 2970-«Йўлдаги товарлар» счётида (етказиб бериш шартномаси, банк бўйича тўлов, ҳисобварақ-фактура, омбор ҳисоботи) кўрсатилган суммаларнинг асослилигини синчиклаб, ҳужжатли текширишни ўз ичига олади. Алоҳида рўйхатни шакл бўйича тузинг.

Ҳар бир алоҳида етказиб бериш бўйича маълумотларни акс эттиринг.

• бошқа хўжалик субъектларида қайта ишлашда бўлган ТМБ.

1070-«Четга қайта ишлаш учун берилган материаллар» счётида ҳисобга олинадиган ТМБ рўйхатга эркин шаклда қуйидагиларни кўрсатган ҳолда киритилади:

• қайта ишловчи корхонанинг номи;
• бойликларнинг номлари ва миқдорлари;
• ҳисоб маълумотлари бўйича ҳақиқий қиймати;
• бойликларни қайта ишлашга топшириш санаси;
• ҳужжатларнинг рақами ва саналари.

4. Агар корхонада ТМБ кўчирилишини тўхтатмаган ҳолатда (омбор, ишлаб чиқариш цехи) инвентаризация ўтказиш мумкин бўлмаса, бойликлар кирим қилиниши ва чиқиб кетишининг назоратини таъминланг. Ёдда тутинг, текшириш даврида фақатгина раҳбар ва бош бухгалтернинг ёзма рухсатномаси бўйича ва инвентаризация комиссияси аъзоларининг ҳозирлигида ТМБ қабул қилинади ва чиқарилади.

Уларга алоҳида рўйхатлар юритинг:

• «Инвентаризация вақтида келиб тушадиган товар-моддий бойликлар».

Рўйхатда қуйидагиларни кўрсатинг:

– ТМБнинг келиб тушиш санаси;
– етказиб берувчининг номи;
– кирим ҳужжатининг санаси ва рақами;
– ТМБнинг номи;
– келиб тушган ТМБнинг миқдори, нархи ва суммаси.

Келиб тушган товар-моддий бойликларнинг кирим ҳужжатига комиссия раиси «Инвентаризациядан сўнг» деб ёзади, ушбу бойликлар ёзилган рўйхатга санани қўяди ва имзо чекади.

• «Инвентаризация вақтида берилган товар-моддий бойликлар».

Ушбу рўйхатда қуйидагиларни кўрсатинг:

– ТМБнинг берилган санаси;
– харидорнинг номи (корхонанинг бўлинмаси);
– ТМБнинг номи;
– чиқим ҳужжатининг санаси ва рақами;
– берилган товарнинг миқдори, нархи ва суммаси.

Чиқим ҳужжатида комиссия раиси «Инвентаризациядан сўнг» деб ёзади, рўйхатнинг санасини қўяди ва имзо чекади.

Бериб юборилган ТМБни моддий жавобгар шахслар инвентаризациядан сўнг тузиладиган реестр ёки товар ҳисоботида акс эттиради.

5. Қуйида келтирилган ТМБ тоифаларининг ҳақиқатда мавжудлигини мажбурий санаш, тортиш, ўлчаш билан ҳужжатли текшириш йўли орқали аниқланг:

• омборлардаги ТМБ.

Аниқланган ва қайта саналган бойликлар тўғрисидаги маълумотларни инвентаризация рўйхатларига номенклатура рақами, тури, гуруҳи, артикули, нави ва миқдори кўрсатилган ҳолда ҳар бир ном бўйича киритинг.

• бошқа субъектларга тегишли бўлган сизнинг ташкилотингизда масъул сақлашда бўлган ТМБ.

Бундай ТМБ ҳисобда балансдан ташқари 002-«Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар» счётида ҳисобга олинади.

Қабул қилиш-топшириш бўйича ҳужжат ва тўлов ҳужжатларини кўрсатган ҳолда рўйхат тузинг.

Инвентарлаш ўтказинг. Бойликларни етказиб берувчи ташкилотдан инвентаризация рўйхатининг нусхасини олинг ва уни ҳақиқатда мавжуд бойликлар билан солиштиринг.

• комиссияга қабул қилинган товарлар.

Балансдан ташқари 004-«Комиссияга қабул қилинган товарлар» счётида ҳисобга олинган ТМБнинг ҳақиқатда мавжудлигини аниқланг, уни бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан солиштиринг ва рўйхат тузинг.

Агар инвентаризация натижасида камомад ёки бузилиш аниқланса, солиштириш қайдномасини тузинг. Ушбу факт тўғрисида комитентга хабар беринг.

Унутманг, воситачи (бу сиз) зиммасидаги бойликларнинг камомади ва бузилишига комитент олдида жавобгар ҳисобланади.

• қайта ишловга қабул қилинган материаллар.

Инвентаризация ўтказинг, балансдан ташқари 003-«Қайта ишловга қабул қилинган материаллар» счётида ҳисобга олинган ТМБнинг ҳақиқатда мавжудлигини аниқланг. Ҳар бир буюртмачи – хом-ашё ва материаллар тури, нави ва жойлашган жойи бўйича рўйхатлар тузинг. Натижани ҳисоб маълумотлари билан таққосланг, тафовут аниқланган тақдирда солиштириш қайдномасини тузинг.

• фойдаланишдаги инвентарь ва хўжалик жиҳозлари.

Активларнинг бу тури балансдан ташқари 014-счётда ҳисобга олинади. Ҳар бир активни жойлашган жойи ва сақланишига жавобгар шахслар бўйича текшириш йўли билан инвентарлаш ўтказинг.

Рўйхат тузинг. Қийматликлар унга бухгалтерия ҳисобида қабул қилинган номенклатурага мувофиқ номлари бўйича киритилади.

Ходимларга шахсий фойдаланишга берилган инвентарлар учун масъул бўлган ва шахсий варақчалар очилган шахсларнинг имзосини кўрсатган ҳолда гуруҳий инвентаризациярўйхатларини тузинг. Ювиш ва тузатишга юборилган махсус кийим ва сочиқ-дастурхонлар ушбу рўйхатга маиший хизмат кўрсатиш корхоналарининг қайднома-юкхатлари ёки квитанциялари асосида ёзилади.

Яроқсиз ҳолга келган, лекин ҳисобдан ўчирилмаган арзон ва тез эскирувчи буюмлар учун уларнинг фойдаланиш вақти, яроқсиз бўлиш сабабларини кўрсатган ҳолда далолатнома тузинг.

Идиш (тара)ларни инвентаризациядан қандай ўтказиш керак 

 Идишларнинг ҳисоби ва ҳаракатини 2950-«Товарлар билан банд ва бўш идишлар», 1060-«Идиш ва идишбоп материаллар» счётларида акс эттиринг.

Текширишдан олдин бўш идишни (тарани) турлари бўйича танланг:

• ёғоч (яшиклар, бочкалар);
• картон;
• металл (флягалар, барабанлар);
• тўқимачилик (қоплар);
• пластмасса (қутилар, бочкалар, флягалар).

Ҳар бир идишни белгиланган мақсади ва сифат ҳолати (янги, илгари фойдаланишда бўлган, таъмирлаш талабида бўлган) бўйича навларга ажратинг.

Идишнинг тури, белгиланган мақсади ва сифат ҳолати бўйича рўйхат тузинг.

Яроқсиз ҳолга келган идишларга яроқсиз ҳолга келиш сабаблари ва масъул шахсларни кўрсатган ҳолда далолатнома тузинг.

ТМБни инвентарлашнинг якуний босқичи

Барча маълумотларни ҳисобда қабул қилинган таснифга биноан солиштириш қайдномасида пул ва натура шаклида қайд этинг.

Инвентаризациянинг якуний натижасини аниқлаш учун қуйидаги иккита қоидани қўлланг:

1. Бойликлар камомадини қайта навларга ажратишдаги ортиқча сифатида ҳисобга олинг.

Қайта навларга ажратишда ўзаро ҳисобга олишни қуйидаги ҳолатларда амалга оширинг:

а) бир номдаги ва бир хил миқдорлардаги моддий бойликларда ортиқча чиқиш ва камомадлар аниқланганда;

б) текширилаётган давр учун моддий жавобгар шахсда ортиқча чиқиш ва камомадлар аниқланганда.

2. Табиий йўқолишнинг ўрнатилган меъёрлари доирасида бойликлар камомадини ҳисобдан чиқаринг.

Табиий йўқолиш меъёрлари камомад мавжудлигида ва унинг меъёри доирасида инвентаризация ўтказилгандан сўнг қўлланилади.

Раҳбарнинг буйруғи асосида ҳисобдан чиқаришни амалга оширинг. Aгар тасдиқланган меъёрлар мавжуд бўлмаса, барча табиий йўқолишлар камомад деб қаралади. Зарар натижасида ҳисобдан чиқарилган товарлар табиий йўқолиш ҳисобланмайди.

Инвентаризацияда аниқланган тафовутларни бухгалтерия ҳисобида қандай акс эттириш керак

Инвентаризация натижаларини ҳисобда қуйидагича акс эттирасиз :