9 oyni xatolarsiz yopamiz:
Mehnatga haq toʻlashni ilgarigi darajada saqlab qolish uchun pul yetarli boʻlmasa va shu bilan birga oʻz xodimlarini saqlab qolishni xohlasa, ish beruvchi qanday yoʻl tutishi lozim? Xodimlarning bir qismini toʻliqsiz ish vaqtiga oʻtkazish murakkab ahvoldan chiqish yoʻli boʻlishi mumkin. Bunda mehnat qonunchiligining barcha talablariga rioya qilish lozim.
Buxgalter.uz savollariga yuridik fanlar nomzodi, Mehnat kodeksining mualliflaridan biri Mixail Yusupovich GASANOV javob berdi:
- Buning uchun xodimning roziligini olish, u bunday rejimda ishlaydigan muddatni belgilash, toʻliqsiz ish vaqti turini oʻrnatish zarur.
Toʻliqsiz ish vaqti shartlaridagi ish uchun toʻlov ishlangan vaqtga mutanosib ravishda, ishbay haq toʻlashda esa ishlab chiqarilgan mahsulotga bogʻliq holda amalga oshiriladi. Bunday ish vaqti pensiya huquqini beradigan stajga kiritiladi, muayyan vaqt ishda boʻlish lozim boʻlgan imtiyozli pensiya bundan mustasno.
Mehnat kodeksiga asosan bunday shartlardagi ish mehnat huquqlarini cheklamaydi va ta’til olish huquqini beradigan ish stajiga toʻliq qoʻshiladi.
Toʻliq yoki toʻliqsiz vaqt ishlaydigan xodimlarga bir xil davomiylikdagi ta’til taqdim etiladi. Yagona farqi: agar xodim toʻliqsiz ish vaqtida ishlasa, ta’til puli miqdori, tabiiyki, kamroq boʻladi.
- Toʻliqsiz ish vaqti turini qanday belgilash mumkin?
- Xodimga toʻliqsiz ish vaqtining quyidagi turlari belgilanishi mumkin:
1. Toʻliqsiz ish vaqti. Bu holda xodim haftada toʻliq ish kunlari sonida mehnat qiladi (korxonada oʻrnatilgan ish haftasi turiga bogʻliq holda 5 yoki 6), biroq kunlik ish soatlari soni kamayadi.
2. Toʻliqsiz ish haftasi. Bunday rejim ish kuni davomiyligi saqlangan holda ish kunlari sonining kamayishini bildiradi. Masalan, 5-kunlik ish haftasida xodim faqat 3 toʻliq kun ishlaydi.
3. Ish kuni va ish haftasi davomiyligining bir vaqtda kamayishi. Bunday ish rejimi oʻrnatilganda ham kunlik ish soatlari soni, ham haftada ish kunlari soni kamayadi. Masalan, haftada 4 kun 4 soatdan.
- “Xodim rozi boʻlgan taqdirda” iborasi nimani anglatadi? Bu dastlab buyruq chiqariladi, xodim esa unga imzo qoʻyishini bildiradimi? Yoki u birinchi ariza yozishi, shundan keyin buyruq chiqarilishi shartmi? Bunda mehnat shartnomasiga qoʻshimcha kelishuv tuzish lozimmi?
- Agar xodim doim toʻliqsiz ish vaqti shartlarida ishlasa, bu u bilan tuzilgan mehnat shartnomasida kelishib olinishi shart. Bu yerda quyidagi ikkita variant boʻlishi mumkin:
- Agar xodim ishga toʻliqsiz ish vaqti shartlarida qabul qilinsa, mehnat shartnomasiga ushbu shart darhol kiritilishi kerak.
- Agar ilgari toʻliqsiz ish vaqti shartlarida mehnat qilgan xodim toʻliqsiz ish vaqti shartlarida doimiy ishga oʻtkazilsa, u bilan mehnat shartnomasiga qoʻshimcha kelishuv tuzish lozim.
- Agar xodim toʻliqsiz ish vaqtiga vaqtincha oʻtkazilsachi?
- Bu holda qoʻshimcha kelishuv tuzishning zarurati yoʻq. Xodim ariza bersa, ish beruvchi esa yangi shartlarda ish muddatini majburiy koʻrsatgan holda tegishli buyruq chiqarsa, yetarli boʻladi.
Toʻliqsiz ish vaqti shartlaridagi ishni nazarda tutuvchi hujjatlarda (mehnat shartnomasi, qoʻshimcha kelishuv, ish beruvchining buyrugʻi):
- Toʻliqsiz ish vaqti turini aniq koʻrsatish (toʻliqsiz ish kuni, toʻliqsiz ish haftasi yoki ularning birikmasi).
- Bunday shartlardagi ishning aniq davomiyligini belgilash.
- Xodimning ish rejimini reglamentlash shart (ishning boshlanish va tugash vaqti, ishda tanaffus vaqti va h.k.). Bunda, agar ish kuni davomiyligi 4 soatdan oshmasa, tushlik uchun tanaffus taqdim etilmasligi mumkin.
- Toʻliq ish vaqtidan toʻliqsiz ish vaqtiga faqat xodimning tashabbusi bilan oʻtkazish mumkinmi?
- Yoʻq, ish beruvchi ham toʻliqsiz ish vaqtiga oʻtkazish tashabbusi bilan chiqishi mumkin. Asosiysi, mehnat shartnomasi taraflari kelishuvga erishsinlar va buni rasmiylashtiriladigan hujjatlarda toʻgʻri ifoda etsinlar:
• agar xodim toʻliqsiz ish vaqtiga oʻtkazish tashabbusi bilan chiqsa, oʻz arizasida u quyidagicha yozadi: “Menga toʻliqsiz ish vaqtini (toʻliqsiz ish kuni, toʻliqsiz ish haftasi) oʻrnatishingizni soʻrayman”;
- agar tashabbus ish beruvchiga tegishli boʻlsa, xodim arizasida quyidagilarni yozishi mumkin: “Menga toʻliqsiz ish vaqti oʻrnatilishiga qarshi emasman”.
- Xodimlarning qaysi toifalariga ish beruvchi ularning talablariga binoan toʻliqsiz ish vaqtini oʻrnatishi shart?
- Bunday toifalarga quyidagilar kiradi 
:
- homilador ayollar;
- 14 yoshga toʻlmagan bolasi (16 yoshga toʻlmagan nogiron bolasi) bor, shu jumladan homiyligida shunday bolasi bor ayollar;
- oilaning betob a’zosini parvarish qilish bilan band boʻlgan shaxslar.
Ayollarga onalik bilan bogʻliq holda beriladigan kafolatlar va imtiyozlar, onasiz bolalarni (ona vafot etgan, onalik huquqlaridan mahrum etilgan, uzoq vaqt davolash muassasalarida boʻlgan va shunga oʻxshash boshqa hollarda) tarbiyalayotgan otalarga, shuningdek voyaga yetmagan bolalarning vasiylariga (homiylariga) ham tatbiq etiladi.
Bunday kafolatlar va imtiyozlar orasida -tungi ishlarga va ish vaqtidan tashqari ishlarga, dam olish kunlaridagi ishlarga jalb etishni va xizmat safarlariga yuborishni cheklash, shuningdek qoʻshimcha ta’tillar berish, imtiyozli ish rejimlarini oʻrnatish va h.k. Ushbu kafolatlar va imtiyozlar shuningdek ota-ona gʻamxoʻrligidan mahrum boʻlgan bolalarni amalda tarbiya qilayotgan buviga, buvaga yoki boshqa qarindoshlarga ham beriladi .
TMEKning nogironlarga toʻliqsiz ish vaqti rejimi oʻrnatish, ularning vazifasini kamaytirish va mehnatning boshqa shartlari haqidagi tavsiyalarini bajarish ish beruvchi uchun majburiydir .
Shuni e’tiborga olish lozimki, qonun hujjatlari ularning mavjudligida ish beruvchi koʻrsatilgan hollarda xodimlarga ularning toʻliqsiz ish vaqtini oʻrnatish boʻyicha iltimoslarini rad etishga haqli boʻlgan qandaydir vaziyatlarni nazarda tutmaydi.
Ish beruvchining keltirib oʻtilgan hollarda toʻliqsiz ish vaqti oʻrnatilishi toʻgʻrisidagi talabni qanoatlantirishni rad etishi mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish sifatida malakalanadi va mansabdor shaxsning MJTKning 49-moddasiga asosan ma’muriy javobgarlikka tortilishiga sabab boʻladi.
