Акциз солиғини қандай ҳисоблаш керак

Тавсияда:

– солиқ солиш объекти;
– солиқ солинмайдиган операциялар;
– акциз солиғи бўйича имтиёзлар;
– солиқ операциялари амалга оширилган сана;
– айрим ҳолларда солиқ базасини аниқлаш ва солиқни ҳисоблаш.

Нима акциз солиғи солинадиган объект ҳисобланади

Солиқ тўловчи акциз тўланадиган товарлар билан амалга оширадиган операциялар, айримлари бундан мустасно, солиқ солиш объектининг юзага келишига олиб келади.

Бундай операцияларга қуйидагилар киради :

• акциз тўланадиган товарларни реализация қилиш, шу жумладан айирбошлаш натижасида:

– товарга бўлган мулк ҳуқуқини бериш;
– гаров билан таъминланган мажбурият бажарилмаган тақдирда, гаровга қўйилган акциз тўланадиган товарларни гаровга қўювчи томонидан бериш;
– акциз тўланадиган товарларни бепул бериш;
– акциз тўланадиган товарларни меҳнатга ҳақ тўлаш ҳисобидан бериш;
– акциз тўланадиган товарларни дивидендлар тўлаш ҳисобига бериш;

• акциз тўланадиган товарларни юридик шахснинг устав капиталига ҳисса сифатида ёхуд оддий ширкат шартномаси (биргаликдаги фаолият тўғрисидаги шартнома) бўйича шерикнинг (иштирокчининг) ҳиссаси сифатида бериш;
• акциз тўланадиган товарларни иштирокчига (муассисга) у юридик шахс таркибидан чиққан (чиқиб кетган) тақдирда ёхуд юридик шахсда иштирок этиш улуши камайганда ёки юридик шахс томонидан иштирокчидан ушбу юридик шахсда иштирок этиш улуши (улушнинг бир қисми) қайтариб сотиб олинганда бериш;
• акциз тўланадиган товарларни юридик шахс бўлган эмитент томонидан акциядордан ушбу эмитент чиқарган акциялар қайтариб сотиб олинган тақдирда акциядорга бериш;
• акциз тўланадиган товарларни юридик шахснинг тугатилишида акциядорга ёки иштирокчига бериш;
• акциз тўланадиган товарларни қайтариш шарти билан қайта ишлаш учун топшириш, шунингдек қайтариш шарти билан берилган хом ашё ва материалларни қайта ишлаш маҳсули бўлган, шунингдек акциз тўланадиган шундай хом ашё ва материалларнинг маҳсули бўлган, акциз тўланадиган товарларни уларнинг мулкдорига ишлаб чиқарувчи томонидан топшириш;
• акциз тўланадиган товарлардан ўз эҳтиёжлари учун фойдаланиш;
• акциз тўланадиган товарларни Ўзбекистон божхона ҳудудига олиб кириш;
• бензин, дизель ёқилғиси ва газни якуний истеъмолчиларга реализация қилиш ёки улардан ўз эҳтиёжлари учун фойдаланиш;
• Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган ва (ёки) импорт қилинадиган акциз тўланадиган товарларнинг бузилиши, йўқотилиши, бундан фавқулодда вазиятлар натижасида бузилиш ва (ёки) йўқотиш ҳоллари мустасно. Айбдор томонидан товарнинг қиймати суғурта орқали тўланган ёки унинг ўрни қопланган тақдирда, акциз солиғи суғурта орқали тўлаш (ўрнини қоплаш) улушида тўланади.

Вазият

Корхона бензин, дизель ёқилғиси ишлаб чиқаради ва уларни якуний истеъмолчига сотади  

Корхона бензин ва дизель ёқилғиси ишлаб чиқариб, уларнинг бир қисмини якуний истеъмолчига, бироқ АЁҚШ орқали эмас, балки автопаркка эга корхоналарга реализация қилади.

Акциз солиғи қандай ҳисобланади ва ҳисобварақ-фактурада кўрсатилади?

– Акциз тўланадиган товарларни ишлаб чиқарувчилар ва бензин, дизель ёқилғисини якуний истеъмолчиларга реализация қилувчи шахслар акциз солиғини тўловчиларнинг турли тоифасига киритилган  .

Улар учун турли ставкалар назарда тутилган  .

Кўриб чиқилаётган ҳолатда акциз солиғи икки хил ставкада тўланади. Корхона ишлаб чиқарувчи сифатида Солиқ кодексининг 289-3-моддаси 1-қисми 1-бандида кўрсатилган ставкада солиқ тўлайди, бензин ва дизель ёқилғисини якуний истеъмолчига реализация қилувчи шахс сифатида эса – Солиқ кодексининг 289-3-моддаси 1-қисми 4-бандида назарда тутилган ставкада.

Акциз солиғи ҳисобварақ-фактурада кўрсатилади.

Унда солиқ ставкаларини жамлаш мумкин.

Масалан, АИ-91 бензини ишлаб чиқарувчилари учун ставка – бир тоннаси учун 335 000 сўм, уни якуний истеъмолчига реализация қилувчи шахслар учун эса – бир тоннаси учун 621 000 сўм.

ЭҲФнинг «Акциз, ставка» устунида 965 000 сўмга (335 000 + 621 000) тенг суммани кўрсатинг.

Тўловчиларнинг икки хил тоифаси учун акциз солиғи бўйича турли кодлар назарда тутилган:

ишлаб чиқарувчилар – 8;

товарларни якуний истеъмолчиларга реализация қилувчи шахслар – 43.

Шу сабабли қатъий белгиланган ставкаларни қўллаган ҳолда акциз солиғи ҳисоб-китобини тўлдириш чоғида II ва III бўлимлардаги кўрсаткичларни тўлдиринг, шундан сўнг солиқ тўловчининг шахсий карточкасида тегишли кодлар бўйича ҳисобланган солиқ акс эттирилади.

Ушбу ҳолатларнинг аксариятида акциз тўланадиган товарларга бўлган мулк бошқа шахсга ўтади, бироқ бу мажбурий шарт эмас. Масалан, товар тўловни бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан жўнатилаётганда айнан жўнатиш пайтида жўнатилган товарга бўлган мулк ҳуқуқи берилмаслиги мумкин. Шунга қарамай, бундай операция акциз солиғи солинадиган объект ҳисобланади.

Нималарга акциз солиғи солинмайди

Акциз тўланадиган товарларга доир барча операциялар ҳар доим ҳам солиқ солиш объекти ҳисобланмайди.

Чунончи, қуйидагилар солиқ солиш объекти ҳисобланмайди :

1) акциз тўланадиган товарларни экспортга реализация қилиш;

2) «Божхона ҳудудида қайта ишлаш» божхона режимига жойлаштирилган товарлардан ишлаб чиқарилган, қайта ишлаш маҳсули бўлган акциз тўланадиган товарларни кейинчалик Ўзбекистон божхона ҳудудидан олиб чиқиб кетиш шарти билан бериш;

3) ихтисослаштирилган газ таъминоти корхоналари орқали аҳолига суюлтирилган газни маиший эҳтиёжлар учун реализация қилиш;

4) Ўзбекистон божхона ҳудудига қуйидаги акциз тўланадиган товарларни олиб кириш:

– Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланадиган тартибда инсонпарварлик ёрдами сифатида;
– давлатлар, ҳукуматлар, халқаро ташкилотлар орқали хайрия ёрдами мақсадида, шу жумладан техник кўмак кўрсатиш мақсадида;
– агар улар олиб кирилаётганда солиқдан озод этилиши қонунда назарда тутилган бўлса, халқаро молия институтларининг қарзлари ва ҳукумат ташкилотларининг халқаро қарзлари ҳисобидан;

5) акциз тўланадиган товарларни Ўзбекистон божхона ҳудудига солиқ солинмайдиган товарларни олиб кириш нормалари доирасида жисмоний шахслар томонидан олиб кириш;

6) телекоммуникациялар операторлари ҳамда техник воситаларни сертификатлаштириш бўйича махсус орган томонидан олинадиган тезкор-қидирув тадбирлари тизимининг техник воситалари (махсус ваколатга эга давлат органининг ёзма шаклдаги тасдиғи бўлган тақдирда);

7) махсус ваколатга эга давлат органи томонидан олинадиган тезкор-қидирув тадбирлари тизимининг техник воситалари;

8) ишлаб чиқарувчилар томонидан туристик йўналишларда ташкил этилган дегустация ҳудудларида (жойларида) реализация қилинадиган табиий винолар (шиша идишдагилардан ташқари).

Акциз солиғи бўйича қандай имтиёзлар назарда тутилган

Акциз солиғи тўловчилар имтиёзлардан ҳуқуқий асослар юзага келган пайтдан эътиборан уларнинг бутун амал қилиш даври мобайнида фойдаланишга ёки солиқ имтиёзидан фойдаланишдан воз кечишга ёхуд ундан фойдаланишни бир ёки бир неча солиқ даврларида тўхтатиб туришга ҳақли .

2020 йил 1 январгача қабул қилинган қонун ҳужжатлари билан тақдим қилинган имтиёзлар уларнинг амал қилиш муддати тугагунига қадар амал қилади .

Вақтинчалик солиқ имтиёзлари Солиқ кодексининг 483-моддасида назарда тутилган. Айни пайтда Ўзбекистонда ишлаб чиқариладиган акциз тўланадиган товарлар учун акциз солиғи бўйича имтиёзлар мавжуд эмас.

Эътибор беринг

Ўзбекистонда ишлаб чиқариладиган табиий газ реализациясига акциз солиғи солинади  . Бунда аҳолига реализация қилинадиган, газ нархида назарда тутилган табиий газга ҳисобланган акциз суммаси «Ўзтрансгаз» АЖ ихтиёрида қолади ва инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришга мақсадли йўналтирилади .

Қайси сана солиқ солинадиган операциялар амалга ошириладиган сана ҳисобланади

Акциз тўланадиган товарларга доир солиқ солинадиган операциялар амалга оширилган сана товарларни реализация қилиш бўйича айланма амалга оширилган сана сифатида аниқланади  .

Товарларни реализация қилиш бўйича айланма амалга оширилган сана, худди шундай акциз тўланадиган товарларга доир солиқ солинадиган операциялар амалга оширилган сана ҳам қуйидаги сана сифатида аниқланади:

• маҳсулот етказиб берувчи томонидан ҳисобварақ-фактура тақдим этилган;
• товарлар жўнатилган (берилган), агар кўрсатилган сана ҳисобварақ-фактура тақдим этилган санадан олдин келса;
• товарга бўлган мулк ҳуқуқи харидорга ўтказилган, агар товарни жўнатиш (бериш) амалга оширилмаса;
• тегишли ички ҳужжатларга асосан ўз эҳтиёжлари учун акциз тўланадиган товарларни бериш амалга оширилган.

Қандай қилиб солиқ базасини аниқлаш ва акциз солиғини ҳисоблаш керак

Акциз солиғи бўйича солиқ базаси акциз тўланадиган товарга нисбатан солиқ ставкасининг қайси тури белгиланганидан келиб чиқиб аниқланади .

Мутлақ (қатъий белгиланган) суммадаги акциз ставкаси

Акциз солиғи ставкаси маҳсулот бирлигига нисбатан қатъий белгиланган пул суммаси кўринишида белгиланган бўлса, солиқ базаси акциз тўланадиган товарларнинг натурада ифодаланган физик ҳажмидан (литр, дал, килограмм, тонна, дона ва б.) келиб чиққан ҳолда аниқланади.

Солиқни қуйидаги формула бўйича ҳисобланг:

Акциз солиғи = Товарларнинг натурада ифодаланган реализация қилиш (бериш) ҳажми х Солиқ ставкаси (сўмда).

Мисол

Алкоголь маҳсулоти бўйича акциз солиғини қандай ҳисоблаш керак 

Корхона 2026 йилнинг апрель ойида этил спиртининг улуши 40% бўлган 1 000 литр ароқ маҳсулотини ишлаб чиқарган ва реализация қилган.

Акциз тўланадиган товар таркибидаги 1 литр сувсиз этил спирти учун акциз ставкаси 48 000 сўм бўлганда 1 литр ароқ учун солиқ ставкаси 19 200 сўмни (48 000 х 40%) ташкил этади .

Ароқнинг бутун ҳажмига акциз солиғи қуйидаги суммани ташкил этади:

1 000 х 19 200 = 19,2 млн сўм.

Фоизларда (адвалор) белгиланган акциз ставкаси

Ишлаб чиқарилаётган акциз тўланадиган товар қийматига солиқ ставкалари фоизларда белгиланган бўлса, реализация қилинган (берилган) акциз тўланадиган товарларнинг ҚҚС ва акциз қўшилмаган, бироқ уларнинг ҳақиқий таннархидан паст бўлмаган қиймати солиқ базаси ҳисобланади.

Солиқни қуйидаги формула бўйича ҳисобланг:

Акциз солиғи = Реализация қилинган товарларнинг ҚҚС ва акциз ҳисобга олинмаган қиймати (сўмда) х Солиқ ставкаси (фоизларда).

Аралаш ставка

Аралаш ставка қатъий белгиланган ва адвалор ставкалардан иборат. Аралаш ставкалар икки хил усулга асосланиб қўлланади, бунда солиқ базаси қуйидагилардан келиб чиққан ҳолда аниқланади:

• акциз тўланадиган товарларнинг натурада ифодаланган ҳажмидан ёки акциз тўланадиган товарларнинг божхона қийматидан. Бу ҳолда солиқ суммаси қатъий белгиланган солиқ ставкасини қўллаган ҳолда ҳисоблаб чиқарилган суммадан кам бўлиши мумкин эмас;
• акциз тўланадиган товарларнинг натурада ифодаланган ҳажмидан ва акциз тўланадиган товарларнинг божхона тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ белгиланадиган божхона қийматидан.

Биринчи усул бўйича:

• солиқ суммасини фоизларда белгиланган ставка бўйича ҳисобланг;
• солиқ суммасини қатъий белгиланган суммадаги ставка бўйича ҳисобланг;
• олинган суммаларни солиштириб, кўпроқ бўлган суммани тўланг.

Иккинчи усул бўйича:

• солиқ суммасини қатъий белгиланган суммадаги ставка бўйича ҳисобланг;
• солиқ суммасини фоизларда белгиланган ставка бўйича ҳисобланг;
• қатъий белгиланган ставка бўйича ва фоизларда белгиланган ставка бўйича солиқ суммаларини қўшинг. Олинган суммани тўланг.

Айрим ҳолларда қандай қилиб солиқ базасини аниқлаш ва акциз солиғини ҳисоблаш мумкин 

1. Акциз тўланадиган товарларни жисмоний шахсларнинг меҳнатига ҳақ тўлаш, ҳисобланган дивидендлар ҳисобига, бепул ёки бошқа товарларга айирбошлаш учун беришга доир операциялар.

Бундай ҳолларда солиқ базаси қуйидагича аниқланади :

• акциз солиғи ставкаси маҳсулот бирлигига қатъий белгиланган суммада белгиланган бўлса, солиқ базаси акциз тўланадиган товарларнинг натурада ифодаланган физик ҳажмидан (литр, килограмм, тонна, дона ва б.) келиб чиққан ҳолда аниқланади;
• ишлаб чиқарилаётган акциз тўланадиган товар қийматига акциз солиғи ставкалари фоизларда белгиланган бўлса, реализация қилинган (берилган) акциз тўланадиган товарларнинг ҚҚС ва акциз қўшилмаган, бироқ уларнинг ҳақиқий таннархидан паст бўлмаган қиймати солиқ базаси ҳисобланади.

2. Маҳсулот қайтариб бериш шарти билан қайта ишланган хом ашёдан ишлаб чиқарилган. Фоиз ставкалари белгиланган акциз тўланадиган товарлар бўйича солиқ базаси товарларни ишлаб чиқаришга доир ишларнинг қийматини ҳамда қайтариб бериш шарти билан қайта ишланган хом ашё ва материалларнинг қийматини ўз ичига олади.

3. Бензин, дизель ёқилғиси ва суюлтирилган газ якуний истеъмолчиларга реализация қилинаётган бўлса, реализация қилинган ва шахсий эҳтиёжлар учун фойдаланилган бензин, дизель ёқилғиси ва газнинг натурада ифодаланган ҳажми солиқ базаси ҳисобланади.

Бензин, дизель ёқилғиси автомобилларга ёқилғи қуйиш шохобчалари орқали, газ эса газ тўлдириш шохобчалари (пунктлари) орқали реализация қилинганда акциз солиғи 1 литр ҳисобидан, қолган ҳолларда эса 1 тонна ҳисобидан келиб чиқиб аниқланади.