Асосий воситаларни дастлабки қиймати тан олингандан кейин ҳисобга олиш тартиби

Тавсияда:

– дастлабки қиймат бўйича АВ ҳисобининг модели;
– қайта баҳоланган қиймат бўйича АВ ҳисобининг модели;
– қайта баҳолаш ўтказишнинг такрорланиши;
– қайта баҳолашда жамғарилган амортизацияни ҳисобдан чиқариш усуллари:
         мутаносиб ўзгартириш усули;
         амортизацияни ҳисобдан чиқариш усули;
– қайта баҳолаш ўтказишнинг муддатлари;
– қайта баҳолаш натижаларини акс эттириш;
– АВ қийматининг ўсишини тақсимланмаган фойдага ўтказиш.

16-сон МҲХС (IAS) компания танлови бўйича асосий воситаларни келгусида баҳолаш мумкин бўлган иккита моделларидан бирини қўллашни тавсия қилади. Асосий воситаларнинг дастлабки қиймати эътироф этилгач, уларнинг ҳисобини юритиш тартибини ҳисоб сиёсатида бириктириб қўйинг. Танланган моделни алоҳида бир асосий воситага эмас, балки асосий воситаларнинг бутун синфига қўлланг.

Асосий воситаларнинг келгусидаги ҳисоби (баҳолаш моделлари) учун қуйидаги икки моделдан бирини танланг:

• бошланғич қиймат бўйича (ҳақиқатдаги дастлабки харажатлардан келиб чиққан ҳолда); 

• қайта баҳоланган қиймат бўйича.

Асосий воситаларнинг туркумларини ва ҳар бир туркум учун танланган ҳисоб моделини ҳисоб сиёсатида акс эттиринг. Мантиқий равишда ҳисоб моделини айнан бир турдаги асосий воситалар туркумининг барча объектларига нисбатан қўлланг .

Асосий воситаларнинг бир туркумига ўхшаш белгиларга, шу жумладан уларнинг асосий хусусиятлари ва ташкилот фаолиятида фойдаланиш характерига эга бўлган активларни киритинг.

16-сон МҲХС (IAS) 37-бандида асосий воситаларнинг алоҳида туркумларига доир  намуналар келтирилган:

• ер;
• ер ва бинолар;
• машиналар ва ускуналар;
• сув кемалари;
• ҳаво кемалари;
• автотранспорт воситалари;
• мебель ва ўрнатиладиган элементлар;
• офис жиҳозлари;
• мевали экинлар. 

Бунда битта туркумга киритилган асосий воситалар учун фақат битта моделдан фойдаланинг.

Дастлабки қиймат бўйича ҳисоб моделидан қандай фойдаланиш керак

Бу энг кенг тарқалган ҳисоб модели, чунки реализация қилишда кам харж талаб қилади. Лекин, у ҳисобот санасига асосий воситаларнинг ҳақиқий қийматини акс эттирмайди.

Дастлабки қиймат бўйича ҳисоб моделини танлай туриб, асосий воситаларни молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда жамғарилган амортизация ва қадрсизланиш натижасида жамғарилган зарарларни чегирган ҳолда ҳисобга олинг . Шунингдек,  қадрсизланиш белгилари  бўлса, тегишли тест ўтказинг .

Қайта баҳоланган қиймат бўйича ҳисоб моделидан қандай фойдаланиш керак

Қайта баҳоланган қиймат бўйича моделни танлай туриб, асосий воситаларни ҳақиқий (қайта баҳоланган) қиймат бўйича баҳолаш санасидаги кейинги жамғарилган амортизация ва қадрсизланиш натижасида кейинги жамғарилган зарарларни чегирган ҳолда ҳисобга олинг.

Ҳақиқий қиймат – бозор иштирокчилари ўртасида одатдаги битим тузилиши билан асосий восита сотилганда баҳолаш санасида қабул қилиниши мумкин бўлган нарх .

Ҳақиқий қиймат тўғрисида аксарият маълумотлар келтирилади 13-сон МҲХС (IFRS).  Ҳақиқий қийматни профессионал мустақил баҳоловчи ёки ташкилотнинг ўзи бозор баҳолари асосида аниқлаши мумкин. У ёки бу турдаги асосий воситаларнинг фаол бозори мавжуд бўлмаганда, корхона асосий воситанинг ҳақиқий қийматини аниқлашда мустақил баҳоловчининг хизматларидан фойдаланади.

Қайта баҳоланган қиймат бўйича ҳисоб модели фақатгина ҳақиқий қиймати ишончли баҳоланиши мумкин бўлган, яъни бундай объектларнинг нархи кузатилиши лозим бўлган АВ туркумлари учун қўлланилади.

Қайта баҳолаш ўтказишнинг такрорланиши

16-сон МҲХС (IAS)да қайта баҳолашни такрорлашга талаб (ҳар йили, икки йилда бир марта ва ҳ.к.) аниқ кўрсатилмаган. Шунинг учун уни ўтказишнинг такрорланишини мустақил ҳал қилинг.

Активнинг ҳақиқий қиймати унинг баланс қийматидан сезиларли даражада фарқ қилса, қайта баҳолашни ўтказиш талаб қилинади. Бунда ҳақиқий қиймати сезиларли даражада ўзгарган активлар бўйича ҳар йиллик қайта баҳолашни ўтказиш талаб қилинади. Ҳақиқий қийматида сезиларли даражада ўзгариш бўлмаган активлар бўйича ҳар 3-5 йилда бир маротаба қайта баҳолаш ўтказишга йўл қўйилади .

Баҳолашга доир харажатлар фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда харажатларга киритилади.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам молиявий ҳисобот йили якунида асосий воситанинг ҳақиқий (бозор) қийматини унинг баланс (қолдиқ) қиймати билан солиштиринг. Агар улар сезиларли даражада фарқ қилса, қайта баҳолашни ўтказинг.

Қайта баҳолашларни лицензияга эга бўлган, қуйидагиларни амалга оширадиган мустақил баҳоловчи-мутахассислар томонидан ўтказилишини таъминланг:

• активларнинг ҳақиқий қийматидаги ўзгаришларни кузатишини;
• қайта баҳолашни ўтказиш тўғрисида қарор қабул қилиниши учун раҳбариятга ўз вақтида ахборот тақдим этилишини.

Қайта баҳолашда жамғарилган амортизацияни нима қилиш керак 

Қайта баҳолашда асосий воситани баҳолаш санасидаги ҳақиқий қийматигача унинг баланс қийматига тузатиш киритинг. Қайта баҳолаш санасига жамғарилган амортизацияни қуйидаги техник усуллардан бири билан ҳисобга олинг:

• мутаносиб ўзгартириш усули;
• амортизацияни ҳисобдан чиқариш усули.

Бу усулларнинг иккаласи ҳам молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот ва фойдалар (зарарлар) тўғрисидаги ҳисоботда бир хил натижа беради, лекин молиявий ҳисоботнинг изоҳларида турли солиштиришларга олиб келади.

Мутаносиб ўзгартириш усули қандай қўлланилади  

Мутаносиб ўзгартириш усули шундан иборатки, АВ объектининг ҳаққоний қиймати унинг баланс (қолдиқ) қиймати билан қайта баҳолаш санасига таққосланади. Натижада уларнинг нисбати аниқланади. Ушбу нисбатга мувофиқ ҳам бошланғич қиймат, ҳам ҳисобланган амортизация ўзгартирилади.

Аввал бошда қайта баҳолаш коэффициентини қуйидаги формула бўйича ҳисоб-китоб қилинг:

k = Қайта баҳолашдан кейинги баланс қиймати : Қайта баҳолашдан олдинги баланс қиймати. 

Сўнгра ушбу коэффициентга қайта баҳоланадиган асосий воситанинг бошланғич қийматини (ёки илгари қайта баҳоланган қийматини) ва жамғарилган амортизацияни кўпайтиринг.

Амортизацияни ҳисобдан чиқариш усули қандай қўлланилади

Ушбу усулда жамғарилган амортизацияни нолга қадар ҳисобдан чиқаринг, дастлабки қийматни эса активнинг ҳақиқий қийматигача қайта ҳисобланг. Жамғарилган амортизацияга тузатиш киритишнинг ҳажми баланс қийматининг кўпайиши ёки камайиши умумий суммасининг бир қисмини ташкил этади.

Қайта баҳолаш қайси муддатларда ўтказилиши керак

Қайта баҳолашни бир вақтнинг ўзида қисқа вақт оралиғи давомида амалга оширинг. Бу молиявий ҳисоботларда турли саналардаги қийматлардаги комбинацияларнинг аралашиб кетишига сабаб бўладиган суммаларни танлашдан халос бўлишга имкон беради.

Мустақил баҳоловчи учун сиз шакллантирадиган асосий воситаларни баҳолаш бўйича топшириқда ҳақиқий қийматнинг баҳоланиш санасини албатта кўрсатинг. Қоида тариқасида, бу ҳисоботни топшириш санаси, яъни молиявий йил якунидир. Бироқ, бошқа саналар ҳам бўлиши мумкин. Масалан, 1-сон МҲХС (IFRS) «МҲХСни биринчи марта қўллаш»га мувофиқ МҲХСга ўтиш санаси.

Қайта баҳолаш натижалари қандай акс эттирилади

Қиймат кўпайтирилганда. Қайта баҳолаш натижасида асосий воситанинг баланс қиймати кўпайган бўлса,  кўпайган суммани бошқа жами даромад (БЖД) таркибида эътироф этинг ва «Қайта баҳолашдан қийматнинг ўсиши» счётидаги капиталда акс эттиринг.

Агар ушбу асосий восита илгари қийматининг пасайтирилиши тарафига қараб қайта баҳоланган бўлса, кейинги қайта баҳолашда қийматининг кўпайиши тарафига қараб қуйидагиларни амалга оширинг:

• илгари пасайтирилган сумманинг (зарарнинг) – ФЗҲдаги даромаднинг тикланишини;
• қолган суммани БЖД ва МҲҲдаги капитал таркибига (қайта баҳолаш захирасига) киритилишини. 

Қиймат пасайтирилганда. Агар биринчи маротаба қайта баҳолаш натижасида асосий воситанинг баланс қиймати пасайтирилган бўлса, бундай пасайтирилган суммани ФЗҲдаги зарарга киритинг.

Агар ҳақиқатдан ҳам илгари ушбу асосий воситанинг қиймати кўпайтирилган ҳолда қайта баҳоланган бўлса, мазкур актив бўйича кредит қолдиқ «Қайта баҳолашдан қийматнинг ўсиши» счётидаги капиталда акс эттирилади. Илгариги қайта баҳолаш натижасидаги қийматнинг пасайишини ушбу қолдиқ чегарасида БЖД таркибида акс эттиринг. Зарарнинг қолган суммаси ФЗҲда ҳисобдан чиқарилади.

Қиймат ўсишини тақсимланмаган фойдага ўтказиш

Асосий воситалар фойдаланишдан тўхтатилиши ёки компаниядан чиқиб кетиши билан капитал таркибига киритилган, қайта баҳолашдан ҳосил бўлган қийматнинг ўсишини тўлиқлигича тақсимланмаган фойдага ўтказиш (олиб ўтиш) мумкин .

16-сон МҲХС (IAS) асосий воситанинг чиқиб кетишини кутмасдан туриб олдинроқ фойдага ўтказишни акс эттиришнинг имкониятини беради. АВдан фойдаланиш даврида қайта баҳолашдан ҳосил бўлган қиймат ўсишини фақат белгиланган миқдордагисини тақсимланмаган фойдага ўтказиш мумкин бўлади.

Ўсишнинг қайси қисми ўтказилиши мумкинлигини қуйидаги формула бўйича ҳисоб-китоб қилинг:

Қайта баҳолашдан ҳосил бўлган қиймат ўсишининг ўтказиладиган суммаси = Қайта баҳоланган баланс қиймати асосидаги амортизация суммаси - Бошланғич қиймат асосидаги амортизация суммаси.

Қайта баҳолашдан ҳосил бўлган қиймат ўсишини тақсимланмаган фойдага ўтказиш фойда ёки зарарлар счёти ишлатилмаган ҳолда, яъни бевосита капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисоботда амалга оширилади .