Харидорларга тўланадиган товон пуллари қандай ҳисобга олинади

Тавсияда:

– харидорларга қайси ҳолатларда товон тўлаб берилади;
– харидорга товон тўлаш қачон тушумни камайтиришга олиб келади;
– харидорга товон тўлаш қачон тушумни камайтирмасликка олиб келади.

Қайси ҳолатларда харидорларга товон тўлаб берилади

Харидорга тўланиши лозим бўлган товонга ташкилот харидорга (ёки ташкилот товарлари ёки хизматларини харидордан сотиб оладиган бошқа томонларга) тўлайдиган ёки тўлаши кутилаётган пул маблағлари киради .

Ташкилот, масалан, қуйидаги ҳолатларда харидорларга товон тўлаб бериши  ёки бундай тўловни назарда тутиши мумкин бўлади:

• харидор ёки харидордан ташкилотнинг товарларини (хизматларини) харид қилувчи шахсларга купон ёки ваучерлар тақдим этилганда;
• харидорнинг товарлари (хизматлари) харид қилинганда;
• юзага келган ноқулайликлар учун товон тўлаб берилганда. Масалан, авиакомпания йўловчиларга парвоз бекор қилингани ёки кечиктирилгани учун бир марталик компенсация тўлайди;
• шартнома шартларини бажариш жараёнида еказилган зарар қопланганда;
• кафолатлар берилганда;
• фавқулотда вазиятларда товон тўлаб берилганда.

Масалан, Ўзбекистон Ҳаво кодексида қуйидагилар учун ташувчининг жавобгарлиги кўзда тутилган .

• йўловчиларнинг ҳаёти ва соғлигига зарар етказилгани:
• қўл юки ёки юкнинг бутлиги:
• етказиб беришнинг кечиккани:

Тўлаш шартларига қараб  товон тушумнинг камайиши сифатида ҳисобда акс эттирилиши мумкин.

Харидорга товон тўлаш қачон тушумни камайтиришга олиб келади

Товонни тушумнинг камайиши сифатида ҳисобга олинг.

Сиз товон ҳисобига харидордан алоҳида турдаги товар ёки хизматларни қабул қилган ҳолатлар бундан мустасно ҳисобланади. 

Алоҳида турдаги товарлар ва хизматлар ҳақида батафсил «МҲХС бўйича шартнома ва шартнома мажбуриятлари кандай идентификацияланади»дан қаранг.

Харидордан товоннинг ўрнига товар олинганда ҳам тушумнинг камайиши тан олиниши мумкин.

Харидордан қабул қилинган алоҳида турдаги товарларнинг (хизматларнинг) ҳаққоний қийматидан унга қоплаб берилган суммадан ошган суммага тушумнинг камайишини эътироф этинг.

Агар бундай товарларнинг (хизматларнинг) ҳаққоний қийматини асосли равишда баҳолаш қийин кечадиган бўлса, у ҳолда харидорга қоплаб бериладиган бутун суммага тушумнинг камайишини эътироф этинг. 

Тушумни қуйидаги икки вазиятдан кейин қопланадиган суммага камайтирасиз :

• харидорга товарлар ёки хизматларни топширишда тушумни тан олиш;
• товонни тўлаш ёки тўлаб беришга кафолат бериш, ҳаттоки тўлаб бериш келгусидаги вазият билан боғлиқ бўлса ҳам. Бундай кафолат бериш ташкилотнинг одатий иш амалиётида назарда тутилган бўлиши мумкин.

Товон суммаси чегирмалар эвазига ўзгариб турувчи қисмни, маблағлар қайтарилишини, кредитларни, нархдаги чегирмаларни, стимулларни, иш натижалари учун бонусларни, жарималарни ёки бошқа шунга ўхшаш моддаларни ўз ичига қамраб олиши мумкин. 

Битим баҳосини аниқлаш вақтида буларни ҳисобга олинг. Битим баҳосидаги ўзгариб турувчи қисмлар қандай баҳоланишини «МҲХС бўйича битим баҳосини аниқлаш»дан қаранг.

Харидорга товон тўлаш қачон тушумни камайтирмасликка олиб келади

Юқорида қайд этилганидек, товон ўрнига харидордан алоҳида турдаги товарларни (хизматларни) олиш тушумни камайтиришга олиб келмайди. Агар бундай товарларнинг (хизматларнинг) ҳаққоний қиймати аниқланган бўлса, у ҳолда ушбу қиймат доирасидаги товонни уларнинг ўзига хос хусусиятидан келиб чиқиб актив ёки харажат сифатида тан олинг.

Бошқа ҳолат – харидорларга кафолатлар тақдим этиш.

Кафолатларда қуйидагилар назарда тутилиши мумкин:

• шартномада белгиланган параметрларга мувофиқ товарларнинг ўрнатилган меъёрларга жавоб бериши;
• қўшимча хизматлар кўрсатилиши.

Агар харидорда кафолатни алоҳида сотиб олиш ҳуқуқи бўлса, у ҳолда бу алоҳида хизмат бўлиб ҳисобланади ва шартнома бўйича унга бўлак мажбурият сифатида қаралади. 

Шартнома бўйича мажбуриятларнинг белгиланиши тўғрисида батафсил «МҲХС буйича шартнома ва шартнома мажбуриятлари кандай идентификацияланади»дан қаранг.

Агар харидорда кафолатни алоҳида сотиб олиш ҳуқуқи бўлмаса, у ҳолда унга 37-сон МҲХС (IAS),  мувофиқ ҳисобга олинг.

Агар реализация қилинган товарларнинг қандайдир қисми яроқсиз бўлиб чиқиши кутиладиган бўлса, таъмирлаш учун тахмин қилинадиган харажатларга боғлиқ равишда маҳсулотни алмаштириш ёки пуллик товон сифатидаги мажбуриятни тан олинг. Бундай мажбуриятни  37-сон МҲХС (IAS) талабларига мувофиқ харидорлар билан тузилган шартномалар бўйича мажбуриятлардан алоҳида ҳисобга олинг.

Бундай кафолатларни 37-сон МҲХС (IAS),  га мувофиқ ҳисобга олинг.

Мисол

Товонларнинг авиакомпания томонидан қонун ҳужжатларига мувофиқ товон тўланиши  

Авиакомпания рейс кечиктирилган ёки бекор қилинган ҳолатларда йўловчиларга компенсация тўлаб беради. Бу қонунчиликда кўзда тутилган.

МҲХС тушунтиришлари бўйича комитет бундай компенсацияларни ҳисобга олиш бўйича қуйидаги тавсияларни беради:

шартномага кўра авиакомпания мижозни маълум вақт давомида бир жойдан иккинчи жойга олиб ўтишга ваъда беради.

Агар у буни амалга оширмаса, мижоз компенсация олиш ҳуқуқига эга бўлади.

Бинобарин, рейс кечиктирилган ёки бекор қилинганлиги учун ҳар қандай компенсация шартнома бўйича мижоз билан ташкилотда юзага келадиган мажбуриятнинг бажарилиши билан бевосита боғлиқдир. 15-сон МҲХС (IFRS) В33-бандига мувофиқ бундай компенсация етказилган зарарни қоплаш сифатида тан олинмайди.

Компенсацияни тўлаш тартиби ва унинг суммаси шартнома билан эмас, балки қонунда белгиланиши тўғрисидаги факт битим баҳоси аниқланиши тартибига таъсир кўрсатмайди. Бундай компенсация ўзгариб турувчи товонларнинг юзага келишига олиб келади.

Хулоса: рейс кечиктирилганлиги ёки бекор қилинганлиги учун йўловчиларга тўланадиган компенсация шартнома бўйича ўзгариб турувчи товонни ифодалаши сабабли уларни тушумнинг камайиши сифатида ҳисобга олиш лозим бўлади .