Қайтар харид шартномаларини ҳисобга олиш

Тавсияда:

– қайтар харид шартномаси нима?
– форвард ва колл-опцион қандай ҳисобга олинади?
– пут-опцион қандай ҳисобга олинади?

Қайтар харид шартномаси нима?

Қайтар харид шартномаси бўйича компания ўз активини сотади, бунда шу ёки бошқа шартнома доирасида активни қайтадан сотиб олишга ваъда беради ёки уни қайтадан сотиб олиш учун опцион (ҳуқуқ) олади. Қуйидагилар қайтадан сотиб олинадиган актив бўлиши мумкин: :

• харидорга дастлабки битимда сотилган актив;
• дастлабки битим доирасида сотилган активга деярли ўхшаш бўлган актив;
• дастлабки битим доирасида сотилган актив компонент сифатида кирувчи бошқа актив.

Эътибор беринг

Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодексида «опцион» тушунчасига таъриф берилмаган. Бироқ бу каби шартномаларни тузишга доир тақиқлар мавжуд эмас. Томонлар қонунчиликда назарда тутилмаган шартномани, шу жумладан, турли шартномалар унсурларини ўз ичига олган қўшма шартномани тузишга ҳам ҳақлидирлар. Қўшма шартнома ўз ичига қайси шартнома унсурларини олган бўлса, томонларнинг қўшма шартнома бўйича муносабатларига нисбатан ўша шартномалар ҳақидаги қоидалар қўлланилади .

Активга эгалик қилиш бўйича хатарлар ва нафлар сотувчидан харидорга ўтганлигини текшириш мақсадида шартнома шартларини таҳлил қилиб чиқинг.

Ўтган бўлса, тушум шундан кейин тан олинади. Эгалик қилишга оид хатарлар ва нафлар сотувчида сақланиб қолган бўлса, мулк ҳуқуқи харидорга ўтган бўлишига қарамай, операция молиялаштириш ҳисобланади ва тушумнинг юзага келишига олиб келмайди.

Бунда тушумни тан олиш ўрнига бундай «сотувлар» молиялаштириш операциялари сифатида ҳисобга олиниши керак.

Халқаро амалиётда қайтар харид шартномаларининг уч асосий тури фарқланади : 

• форвард – активни қайтариб сотиб олишга доир компаниянинг мажбурияти назарда тутилган шартнома;
• колл-опцион – компаниянинг активни қайтариб сотиб олишга доир ҳуқуқи назарда тутилган шартнома;
• пут-опцион – компаниянинг активни харидорнинг талаби бўйича қайтариб сотиб олишга доир мажбурияти назарда тутилган шартнома.

Шартномаларнинг ушбу уч турини батафсил кўриб чиқамиз.

Форвард ва колл-опцион қандай ҳисобга олинади 

Бу турдаги шартнома бўйича харидор актив устидан назоратни қўлга киритмайди, зеро унинг қуйидагиларни амалга ошириш лаёқати чекланган :

• активдан фойдаланиш усулини аниқлаш;
• жисмонан активга эгалик қилинганда ҳам, ундан олинадиган деярли қолган барча нафларга эга бўлиш.

Бундай шартномалар қуйидагилар сифатида ҳисобга олиниши лозим:

• сотувчи активни унинг бошланғич сотилиш нархидан кичикроқ нархда қайтадан сотиб олишга ҳақли ёки мажбур бўлса – 16-МҲХС (IFRS)га мувофиқ ижара шартномаси сифатида. Бунда сотувчи – ижарага берувчи (активни ҳисобга олишни давом этган ҳолда), харидор эса – ижарачи сифатида чиқади;
• сотувчи активни унинг бошланғич сотилиш нархига тенг ёки ундан юқори суммага қайтадан сотиб олишга ҳақли ёки мажбур бўлса – молиялаштириш ҳақидаги битим сифатида.

Агар қайтар харид шартномасини молиялаштириш ҳақидаги келишув ҳисобланса, у ҳолда сотувчи:

– активни тан олишда давом этади;
– харидордан олинган қоплаш суммасига нисбатан молиявий мажбуриятни акс эттиради;
– харидордан олинган қоплаш суммаси билан харидорга тўланадиган қоплаш суммаси ўртасидаги фарқни фоиз сифатида акс эттиради.

Қайтадан сотиб олиш нархини сотиш нархи билан таққослаётганингизда пулнинг вақтинчалик қийматини ҳисобга олишингиз даркор.

Эътибор беринг

Опционнинг амал қилиш муддати тугаётган бўлса-ю, унинг бажарилишидан дарак бўлмаса, сотувчи мажбуриятни эътироф этишни тўхтатиб, тушумни тан олади .

Пут-опцион қандай ҳисобга олинади

Бундай шартномалар қуйидагича ҳисобга олиниши керак .

• агар сотувчи активни харидор талабига кўра унинг бошланғич сотилиш нархидан кичикроқ нархда сотиб олишга мажбур бўлса – 16-МҲХС (IFRS)га мувофиқ ижара шартномаси сифатида. Бунда харидор активни қайтадан сотиб олишни талаб қилишининг эҳтимоли юқори.

Бундай эҳтимолни баҳолар экансиз, активни қайтадан сотиб олиш нархининг қайтадан сотиб олиш санасида кутилаётган унинг бозор қийматига нисбатини, шунингдек ҳуқуқнинг амал қилиш муддатининг тугашигача бўлган вақтни таҳлил қилиб чиқинг. Агар активни қайтадан сотиб олиш нархи унинг бозор қийматидан анча юқори эканлиги кутилаётган бўлса, у ҳолда бу харидор пут-опциондан фойдаланишига ишора қилиши мумкин.

Харидор қайтадан сотиб олишни талаб қилишга доир ўз ҳуқуқидан фойдаланиши у харид қилган активидан маълум вақт давомида фойдаланиш ҳуқуқи учун харидорга қоплаш суммасини тўлашини англатади.

• агар активни қайтадан сотиб олиш нархи унинг дастлаб сотилган нархига тенг ёки ундан юқори бўлса, шунингдек активнинг кутилаётган бозор қийматидан ошса – сифатида.

Агар қайтадан сотиб олиш шартномаси молиялаштириш ҳақидаги келишув ҳисобланса, сотувчи:

– активни тан олишда давом этади;
– харидордан олинган қоплаш суммасига нисбатан молиявий мажбуриятни акс эттиради;
– харидордан олинган қоплаш суммаси билан харидорга тўланадиган қоплаш суммаси ўртасидаги фарқни фоиз сифатида акс эттиради.

Қайтадан сотиб олиш нархини сотиш нархи билан таққослаётганингизда пулнинг вақтинчалик қийматини ҳисобга олинг.

Эътибор беринг

Опционнинг амал қилиш муддати тугаётган бўлса-ю, унинг бажарилишидан дарак бўлмаса, сотувчи мажбуриятни эътироф этишни тўхтатиб, тушумни тан олиши керак .