Масъулияти чекланган жамиятда улушлар билан қандай операцияларни амалга ошириш мумкин

Тавсияда:

– МЧЖ устав капиталидаги улуш нима;
– жамият улушлари билан операцияларни амалга ошириш;
– жамият улушини очиқ ким ошди савдосида сотиб олишнинг оқибатлари;
– жамият улушини бошқа шахсга ўтказиш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан уни бошқа шахсга ўтказишнинг оқибатлари;
– дивидендларни тақсимлаш.

МЧЖ ягона таъсисчи томонидан таъсис этилганда, устав капиталидаги унинг улуши 100 %ни ташкил этади, бу ҳолда нима қилиш керак – устав капиталининг пул баҳосини бериш лозим бўлади. Агар МЧЖ иштирокчиларининг сони биттадан ортиқ бўлса, устав капиталини улушларга бўлинг. Иштирокчи улушининг миқдори фоизларда ёки каср кўринишида белгиланади (масалан, 50 % ёки 1/2). Иштирокчи улушининг ҳақиқий ёки номинал қиймати МЧЖ соф активлари қийматининг худди шу улуш миқдорига мос бўлади. Яъни, агар иштирокчининг улуши 25 %га тенг бўлиб, жамият соф активлари қиймати 100 млн сўмни ташкил этса, иштирокчи улушининг ҳақиқий қиймати 25 млн сўмга тенг бўлади.

Иштирокчи улушининг энг юқори миқдори, шунингдек иштирокчилар улушларининг нисбатини ўзгартириш имконияти МЧЖ устави билан чеклаб қўйилиши мумкин. Ушбу чеклашлар фақат жамиятнинг айрим иштирокчиларига тааллуқли бўлиши мумкин эмас. Бундай чеклашлар жамият таъсис этилаётганда назарда тутилиши ёки  кейинчалик киритилиши мумкин. Бироқ жамият улушлари билан амалга оширилиши мумкин бўлган барча операциялар устав ва таъсис шартномасида акс эттирилган бўлиши керак бўлади .

МЧЖ устав капиталидаги улушни қандай тасарруф этиш мумкин

• МЧЖ устав капиталидаги улушнинг олди-сотдиси

Жамият устав капитали улушининг (улушининг бир қисмининг) олди-сотдиси устав, таъсис шартномаси ва «Масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар тўғрисида»ги Қонун талаблари билан тартибга солинади . Жамият иштирокчиларининг розилигисиз олди-сотдига бошқа иштирокчиларга ёки жамиятнинг ўзига сотишда йўл қўйилади. Агар уставда тақиқланмаган бўлса, имтиёзли ҳуқуқ талабларига риоя қилган ҳолда қуйидаги формула бўйича улушни учинчи шахсларга сотиш мумкин:

Иштирокчи > Жамият > Учинчи шахс.

Жамият иштирокчиларидан бирортаси томонидан сотилаётган улушни ёки улушнинг бир қисмини сотиб олишда жамият иштирокчилари учинчи шахслар олдида имтиёзли ҳуқуқдан фойдаланади, бундан жамият уставида давлат улушини  ёхуд улушнинг бир қисмини оммавий савдолар орқали сотиш назарда тутилган ҳоллар мустасно .

Жамият иштирокчисининг улуши фақат уларга тўланган қисми бўйича бошқа шахсга ўтказилиши мумкин. Улуш кўчмас мулкдан иборат бўлган тақдирда нотариал расмийлаштирилиши зарур.

• МЧЖ устав капиталидаги улушдан воз кечиш

Жамият устав капиталидаги улушдан (улушнинг бир қисмидан) воз кечиш тартиби ва шартлари устав, таъсис шартномаси ва «Масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар тўғрисида»ги Қонун талаблари билан тартибга солинади . Иштирокчиларнинг розилигисиз ва имтиёзли ҳуқуқ талабларига риоя қилмасдан воз кечишга йўл қўйилиши мумкин. Жамият уставида улушни (улушнинг бир қисмини) сотишдан бошқача тарзда учинчи шахслар фойдасига воз кечиш учун жамиятнинг ёки жамият иштирокчиларининг розилигини олиш зарурлиги белгиланиши мумкин.

Жамиятнинг устав капиталидаги улушидан (улушнинг бир қисмидан) воз кечиш, агар уни нотариал шаклда амалга ошириш тўғрисидаги талаб жамиятуставида белгиланмаган бўлса, оддий ёзма шаклда амалга оширилади.

• МЧЖнинг устав капиталидаги улуш гарови

Улуш эгаси МЧЖнинг устав капиталидаги ўз улушини жамиятнинг бошқа иштирокчисига қандайдир мажбурият (пулли, шартнома ва ҳоказо) бажарилишининг кафолати сифатида гаровга қўйишга ҳақли. Учинчи шахсга эса фақат жамиятнинг розилиги билан гаровга қўйилади. Қарздор (улуш эгаси) томонидан мажбуриятлар бажарилмаган тақдирда, кредитор қарзни гаровга қўйилган улуш ёки унинг бир қисмини реализация қилиш йўли билан бажарилмаган мажбурият бўйича ундиришга ҳақли .

• Жамият устав капиталидаги улушни бошқа жамият устав капиталига қўшиш

Қонунда жамият устав капиталидаги улушни бошқа жамиятнинг устав капиталига қўшиш  ва бундай ҳуқуққа эга бўлган ҳоллар аниқ белгиланмаган. Бундай битим тақиқланмаган, демакки, расмийлаштирилиши мумкин. Бир жамият томонидан ўтказиладиган улуш у рўйхатдан ўтказилган пайтдан эътиборан янги жамиятнинг сотиб олинган улуши ҳисобланади .

• МЧЖ устав капиталидаги улушдан бошқа битимлар эвазига воз кечиш

Жамият иштирокчиси, агар жамият уставида тақиқланган бўлмаса, МЧЖ устав капиталидаги ўз улушини бошқа битимлар бўйича учинчи шахсга сотиши ёки ундан воз кечишни расмийлаштириши мумкин. Бу улушни шу жамиятнинг ёки бошқа юридик шахснинг битта ёхуд бир нечта иштирокчилари сотиб олиши мумкин .

• Иштирокчининг МЧЖдан чиқиб кетиши ёки чиқарилиши

Иштирокчининг жамиятдан чиқиб кетиши ёки чиқарилиши чиқиб кетган иштирокчидан жамиятга ўтказилган улуш чиқиб кетган ёки чиқарилган иштирокчига мажбурий тарзда унинг улушининг ҳақиқий қийматини тўлаган ҳолда қолган иштирокчилар ўртасида тақсимланиши ёки жамият иштирокчиларидан бирига расмийлаштириб берилиши мумкин   .

• Қайта ташкил этишда улушнинг ўтиши

МЧЖнинг қайта ташкил этилган иштирокчиси – юридик шахс улушининг ҳуқуқий ворисларига ўтиши топшириш далолатномаси ва тақсимлаш балансига мувофиқ амалга оширилади. Бу ерда гап, МЧЖ иштирокчиси бўлган қайта ташкил этилган ёки тугатилган юридик шахсга нисбатан мулкий ҳуқуққа эга бўлган иштирокчиларга улушни ўтказиш бўйича битимлар ҳақида бормоқда.

• Улушнинг меросхўрларга ўтиши

МЧЖнинг вафот этган иштирокчисининг улуши унинг меросхўрларига ўтиши нотариал тасдиқланган меросга бўлган ҳуқуқ асосида амалга оширилади. Устав билан бундай ўтиш учун бошқа иштирокчиларнинг розилигини олиш назарда тутилиши мумкин. Жамият иштирокчилари томонидан мерос бўйича улушнинг ўтишини рад этса, жамият жамиятнинг вафот этган иштирокчиси меросхўрига унинг улушининг ҳақиқий қийматини тўлаб бериши шарт .

• Улушнинг жамият томонидан сотиб олиниши

Агар жамият уставида улушни учинчишахсларга расмийлаштириб берилишига тақиқ мавжуд бўлса, жамият иштирокчилари эса улушни сотиб олишни рад этса, шунингдек улушни учинчи шахсга ўтказишга розилик олинмаган бўлса (агар бундай розилик зарур бўлса), иштирокчининг улушини жамиятнинг ўзи сотиб олиши шарт .

Жамиятга қарашли улушлар жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишида овоз бериш натижаларини аниқлашда, шунингдек жамият тугатилган тақдирда унинг фойдаси ва мол-мулки тақсимланаётганда ҳисобга олинмайди .

• Эри ёки хотинига улушни бегоналаштириш

Жамият иштирокчисидан МЧЖ устав капиталидаги улушни ёки унинг бир қисмини унинг эри ёки хотинига расмийлаштириб берилиши мумкин, сабаби эр ва хотиннинг умумий даромадлари ҳисобига олинган кўчар ва кўчмас ашёлар, қимматли қоғозлар, киритилган капиталдаги улушлар, улар эр ёки хотиндан бирининг номига сотиб олинган ёхуд пул маблағлари кимнинг номига ёки эр ва хотиннинг қайси бири томонидан киритилган бўлишидан қатъий назар, улар эр ва хотиннинг умумий мол-мулки ҳисобланади.

Шу тариқа,  устав капиталидаги улуш шахс никоҳда бўлган даврда сотиб олинган бўлса, мазкур улуш эр-хотиннинг биргаликдаги умумий мол-мулки бўлади, агар никоҳ шартномасида ўзгача қоида назарда тутилмаган бўлса.

Номига битим расмийлаштирилган эр-хотиндан бири, яъни битим иштирокчиси бўлган эр (хотин) нафақат мулкий, балки мажбурият ҳуқуқига – жамиятни ўзини бошқарувида иштирок этиш ҳуқуқига эга бўлади. 

Бошқа эр (хотин) эса фақат мулкий ҳуқуққа эга бўлади .

• МЧЖ устав капиталидаги улушга нисбатан ишончли бошқарув

Агар мерос таркибида МЧЖдаги улуш мавжуд бўлса, у нафақат муҳофаза қилишни, балки бошқаришни ҳам талаб қилади. Меросхўр томонидан МЧЖдаги улушнинг бир қисмига бўлган мерос қабул қилингунига ва жамиятнинг иштирокчисига айлангунига қадар нотариус ишончли бошқарув таъсисчиси сифатида ушбу мол-мулкни ишончли бошқариш шартномасини тузади. Фақат нотариус ёки васиятнинг ижрочиси мерос тартибидаги мол-мулкни ишончли бошқариш таъсисчилари бўлиши мумкин. Ишонч билдирилган шахс жамият иштирокчилари эга бўлган ҳуқуқларга эга, шу боис жамиятда содир бўлаётган барча жараёнларга реал таъсир ўтказиши мумкин. Унга ишончли бошқаришга топширилган мол-мулк билан бирга ҳар қандай ҳақиқий ва юридик ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқи ҳам берилади. Бироқ бундай ваколатларни ишончли бошқариш шартномаси билан  чеклаш мумкин.

Жамиятнинг устав капиталидаги улушнинг 50 ва ундан ортиқ фоизи эгасига айланган шахс (бундан давлат мустасно), агар шахс бунгача жамиятнинг устав капиталидаги улушнинг 50 %идан камроғига эгалик қилган бўлса, миноритар иштирокчиларга улушларини бозор қиймати бўйича ўзига сотишни 30 кун ичида таклиф этиши шарт. Агар жамият иштирокчисининг ўзига тегишли улушини сотиши тўғрисида 30 кун ичида ёзма розилиги олинса, жамиятнинг устав капиталидаги улушнинг 50 ва ундан ортиқ фоизи эгаси таклиф этилган улушни сотиб олиши шарт   .

Жамият улушини бошқа шахсга ўтказиш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан уни бошқа шахсга ўтказишнинг оқибатлари

МЧЖ устав капиталидаги улушни бошқа шахсга ўтказиш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан уни бошқа шахсга ўтказилиши натижасида улушни йўқотган шахс унинг бегоналаштирилган улушига бўлган ҳуқуқ унга тегишли эканлиги эътироф этилишини талаб қилиши мумкин. Бунда инсофли сотиб олувчи мазкур улушга бўлган ҳуқуқдан маҳрум бўлади, сабаби у ўзга шахсларнинг ғайриқонуний ҳаракатлари натижасида ёки улушдан маҳрум бўлган шахснинг хоҳиш-истагидан ташқари бошқа йўл билан сотиб олинган.

Қонун ҳужжатларида эса улуш инсофли сотиб олувчига тегишли деб эътироф этиладиган ҳоллар назарда тутилган. Масалан, улуш ёки улушнинг бир қисми у томондан очиқ кимошди савдоси орқали сотиб олинганда ва мазкур битим давлат рўйхатидан ўтказилганда. Ёки суд улуш ёки улушнинг бир қисмини йўқотган шахсга сотиб олувчига қўйилган даъвони қаноатлантиришда рад этганда. Бундай даъво улушни йўқотган шахс ғайриқонуний ҳаракатлар тўғрисида хабардор бўлган кундан эътиборан 3 йил мобайнида берилиши мумкин.

Жамият иштирокчиси жамиятнинг устав капиталидаги ўз улушини ёхуд унинг бир қисмини мазкур жамиятнинг бир ёки бир нечта иштирокчисига, шунингдек жамиятнинг ўзига ёки ўзга шахсларга бегоналаштиришни амалга ошириши мумкин. Улушнинг ўтиши иштирокчилар ёки жамият фойдасига амалга оширилганда, агар уставда ўзгача қоида назарда тутилмаган бўлса, жамиятнинг қолган иштирокчиларининг розилиги талаб қилинмайди. Учинчи шахсларга расмийлаштириб бериш  ёки улар фойдасига сотишга келсак, жамият иштирокчиларининг хоҳиш-истаклари билан келишиш, жамият ва унинг аъзолари манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида жамият уставида бундай бегоналаштиришга тақиқ киритилиши мумкин. 

Баъзан амалиётда иштирокчилар ҳақиқий битимни яшириш учун бир нечта битимларни, яъни ҳақиқий битимни яшириш мақсадида кўзбўямачилик битимини тузишади. Фуқаролик кодексининг 124-моддасига мувофиқ бундай битимлар ҳақиқий эмас деб ҳисобланади. Масалан, иштирокчи устав капиталидаги улуш ёки улушнинг бир қисмини сотиб олишга бўлган имтиёзли ҳуқуқ тўғрисидаги қонун ҳужжатларини четлаб ўтиш мақсадида, кейинчалик ушбу улушни учинчи шахсга сотиш учун ҳадя шартномасини расмийлаштиради. Агар суд томонидан улушни сотиб олишга доир имтиёзли ҳуқуқ бузилганлиги аниқланса, ҳадя шартномаси ва сотиш шартномаси қоидабузарликлар билан тузилган ягона олди-сотди шартномаси деб эътироф этилади. Битим ҳақиқий эмас деб тан  олинади, жамият иштирокчилари эса сотиб олувчининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини ўзига ўтказишни талаб қилишга ҳақли.

Дивидендлар қандай тақсимланади

Юридик ва жисмоний шахслар устав капиталидаги улушни сотиб олиш чоғида фойда олишни кўзлашади.

Жамият ўз ихтиёрига кўра соф фойдани тақсимлашга, шу жумладан унинг бир қисмини иштирокчиларга ўз вақтида тўловларни амалга ошириш учун йўналтиришга ҳақли .

Умумий йиғилиш томонидан фойдани тақсимлаш тўғрисида қарор қабул қилинган пайтда жамиятнинг устав капиталида улушга эга бўлган иштирокчилар фойда олиш ҳуқуқига эгадир. Дивидендлар иштирокчиларнинг устав капиталидаги улушларига мутаносиб равишда тақсимланади. Агар иштирокчи ўз улушини тасарруф этган бўлса, фойда у ҳали жамият иштирокчиси бўлган даврда олинган бўлишига қарамай, шу билан бирга у билан бирга иштирокчилар таркибидан чиқиб кетгандан кейин тақсимланган фойдани олиш ҳуқуқини ҳам йўқотади.

Жамият йилнинг ҳар чорагида, ярим йилда бир марта ёки бир йилда бир марта ўзининг соф фойдасини жамият иштирокчилари ўртасида тақсимлаш тўғрисида қарор қабул қилишга ҳақли . Бунда шуни ёдда тутиш керакки, фойдани тақсимлаш тўғрисида қарор қабул қилиш  – иштирокчилар умумий йиғилишининг мажбурияти эмас, ҳуқуқи эканлигини, улар ҳатто соф фойда мавжуд бўлган тақдирда ҳам уни ўзаро тақсимлашлари шарт эмаслигини ҳисобга олинг.

Шунингдек, қонунда жамият фойдани иштирокчилар ўртасида тақсимлаш тўғрисида қарор қабул қилишга ҳақли бўлмаган ҳоллар назарда тутилган :

• жамиятнинг бутун устав капитали тўлиқ тўлангунига қадар;
• таъсис ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда жамият иштирокчиси улушининг ёки улуши бир қисмининг ҳақиқий қиймати тўлангунига қадар;
• агар бундай қарорни қабул қилиш вақтида жамият қонунга мувофиқ банкротлик белгиларига жавоб берса ёки агар мазкур белгилар жамиятда шундай қарор қабул қилиниши натижасида пайдо бўлса;
• агар шундай қарорни қабул қилиш пайтида жамият соф активларининг қиймати унинг устав капитали ва захира фондидан кам бўлса ёки шундай қарор қабул қилиниши натижасида уларнинг миқдоридан камроқ бўлиб қолса.

Жамият ўз иштирокчилари ўртасида тақсимланиши тўғрисида қарор қабул қилинган қуйидаги ҳолларда жамият иштирокчиларига фойдани тўлашга ҳақли эмас:

• агар тўлаш пайтида жамият қонунга мувофиқ банкротлик белгиларига жавоб берса ёки агар мазкур белгилар жамиятда тўлов натижасида пайдо бўлса;
• агар тўлаш пайтида жамиятнинг соф активлари қиймати унинг устав капиталидан ва захира фондидан кам бўлса ёки тўлаш натижасида уларнинг миқдоридан камроқ бўлса.