Пудратчи бухгалтерия ҳисобини қандай юритиши керак

Тавсияда:

– қурилиш харажатлар ҳисоби:
        материалларга;
        меҳнатга ҳақ тўлашга;
        машина ва механизмлардан фойдаланишга;
        вақтинчалик (нотитул) иншоотларга;
        махсус кийимга;
– ёрдамчи пудрат ишлари ҳисоби;
– қурилиш таннархини аниқлаштириш;
– бажарилган ишларни реализация қилишдан олинган даромадлар ҳисоби;
– ҳисобварақ-фактура ва маълумотнома-ҳисобварақ-фактурани расмийлаштириш;
– бош пудрат хизматлари ҳисоби.

Қурилишда харажатлар қандай ҳисобга олинади

Таннархни ташкил этувчи харажатлар қуйидаги элементлар бўйича гуруҳланади :

• ишлаб чиқариш билан боғлиқ моддий харажатлар (қайтариладиган чиқиндилар қийматини чегирган ҳолда);
• ишлаб чиқариш хусусиятига эга бўлган меҳнатга ҳақ тўлаш харажатлари;
• ишлаб чиқаришга тегишли бўлган ижтимоий суғуртага ажратмалар;
• асосий воситалар ва ишлаб чиқариш аҳамиятига эга бўлган номоддий активлар амортизацияси;
• ишлаб чиқариш хусусиятидаги бошқа харажатлар. 

Қурилиш ишларининг ҳақиқий ишлаб чиқариш таннархи объектлар кесимида материаллар, меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича ходимлар билан ҳисоб-китоблар, ижтимоий суғуртага ажратмалар ва бошқаларни ҳисобга олувчи ҳисобварақлар кредитидан 2010-«Асосий ишлаб чиқариш» ҳисобварағи дебети бўйича шакллантирилади.

Материалларга харажатлар

Умумий қоидага кўра қурилишни материаллар ва асбоб-ускуналар билан таъминлаш пудратчи зиммасига юклатилади. Бироқ, пудрат шартномасида бутун қурилишни ёки унинг муайян қисмини моддий таъминлаш буюртмачи томонидан амалга оширилиши назарда тутилган бўлиши мумкин.

Буюртмачи сизга материалларни уларга доир мулк ҳуқуқини берган ҳолда ёки бу ҳуқуқни бермаган ҳолда (давал асосида) топшириши мумкин.

Буюртмачи материалларни мулк ҳуқуқини ўтказмаган ҳолда топширади

Агар буюртмачи топшириладиган материалларга бўлган мулк ҳуқуқини сақлаб қолса, уларни қайтариш шарти билан қайта ишлаш учун топширилган хом ашё сингари балансдан ташқари ҳисобварақда ҳисобга олинг. Ушбу ҳолатда қабул қилиш-топшириш далолатномаси ёки юкхат бирламчи ҳужжатлар ҳисобланади.

Ушбу материаллардан фойдаланилганлигини махсус ҳисоботда акс эттиринг.

Агар сиз ҚҚС тўловчи бўлсангиз, ҚҚСни ишларнинг қийматидан келиб чиқиб, буюртмачи материалларининг қийматини чегирган  ҳолда қуйидаги формула бўйича ҳисоб-китоб қилинг :

ҚҚС = (Иқ – Бм) х 12 %,

бу ерда:
Иқ – буюртмачи материаллари киритилган ҳолда ишларнинг қиймати;
Бм – буюртмачи материалларининг қиймати. 

Пудрат шартномасида пудратчи буюртмачининг дебитор қарзни фойдаланилмаган материаллар суммасига камайтириши ва уларни балансга кирим қилиши мумкинлиги назарда тутилади. Бунда буюртмачи материалларнинг бу қисмини ҳисобварақ-фактура орқали расмийлаштириши керак бўлади.

Буюртмачи материалларни мулк ҳуқуқини ўтказган ҳолда топширади

Буюртмачи томонидан уларга бўлган мулк ҳуқуқини ўтказиш билан бир вақтда топширилган материалларни мол етказиб берувчидан сотиб олинган материаллар сингари ҳисобга олинг, сўнгра уларни ўрнатилган меъёрларга мувофиқ бажарилган ишлар таннархига ҳисобдан чиқаринг. Уларни ҳисобга қабул қилиш учун пудрат шартномаси (ёки олди-сотди шартномаси) ва ҳисобварақ-фактура асос бўлиб хизмат қилади.

Буюртмачи билан ўзаро ҳисоб-китоб қилиш пайтида сиз материаллар учун кредиторлик қарзини бажарилган ишлар учун дебитор қарз ҳисобига киритишга ҳақли ҳисобланасиз.

Ёрдамчи пудратчи бош пудратчидан олинган материалларни ҳам шундай тартибда ҳисобга олади.

Меҳнатга ҳақ тўлашга харажатлар

Қурувчиларга, одатда, ишбай тизим бўйича иш ҳақи ҳисобланади.

Бошқарув ходимлари (масалан, усталар, участка бошлиқлари, прораблар ва ҳ.к.) меҳнатига асосан вактбай ҳақ тўланади. Кўпинча қурилиш майдончаси (қурилиш объекти) қурилиш ташкилотидан анча узоқда жойлашган бўлади. Бундай олисликнинг оқибатлари сабабли, ходимлар:

• ҳар куни уйга қайтиш имкониятига эга бўлмайдилар. Ушбу ҳолатда уйдан узоқлашиб кетганлик билан боғлиқ бўлган ортиқча харажатларни компенсация қилиш мақсадларида қатнаш хусусиятидаги ишлар учун устама тўланади;
• ташкилот жойлашган жойдан сезиларли даражадаги масофада жойлашган объектларга мунтазам равишда хизмат сафарларини амалга оширадилар. Бунда уларда ҳар куни уйга ёки ўзининг ташкилотига қайтиш имконияти мавжуд бўлади. Ушбу ҳолатда кўчма хусусиятдаги ишлар учун устама тўланади. Худди шундай устама доимий иши йўлда кечадиган ходимларга ҳам тўланади;
• вахта усулида ишлайдилар.

Қатнаш ва кўчма хусусиятдаги ишлар билан боғлиқ бўлган қатновлар хизмат сафари деб ҳисобланмайди . Ишларнинг бундай тусга эгалиги сабабли ходимлар томонидан сарфланадиган қўшимча харажатларни устамалар тўлаш билан компенсацияланади. Қатнаш ва кўчма хусусиятдаги ишлар учун устамалар оладиган ходимларга кундалик харажатлар тўланмайди.

Қатнаш ва кўчма хусусиятдаги ишлар учун устамаларни тўлаш тартиби Меҳнат кодексининг 288-моддаси ва махсус Низом билан белгиланган.

Қатнаш ва кўчма хусусиятдаги ишлар учун устамалар корхона билан меҳнат муносабатларида бўлган ходимларга тўланади. Агар устамалар Меҳнат кодекси ва Низом билан белгиланган миқдорлардан ошмаса, уларга жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи (ЖШДС) ва ижтимоий солиқ солинмайди, шунингдек ўртача иш ҳақи ҳисобланиши талаб этиладиган барча ҳолатлар учун ўртача иш ҳақини аниқлашда ҳисобга олинмайди    .

Устамаларнинг меъёрдан юқори суммаси меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромадга киритиладиган компенсация тўловлари таркибига киритилади ҳамда уларга ЖШДС ва ижтимоий солиқ солинади  .

Низом билан белгиланган миқдорлардан ортиқча устамаларни тўлаш албатта буюртмачи билан келишилади .

Қурилишда бевосита банд бўлган ходимларга тўланадиган қатнаш ва кўчма хусусиятдаги ишлар учун устамалар ишлаб чиқариш характеридаги меҳнатга ҳақ тўлаш харажатлари таркибига киритилади ва улар бажариладиган ишларнинг таннархида ҳисобга олинади .

Қатнаш хусусиятидаги иш учун устама қандай ҳисоб-китоб қилинади

Қатнаш хусусиятидаги иш учун устама қуйидагича тўланади  .

• олис объектлардаги ишларга календарь кунлар учун – ҳар бир тўлиқ ишланган иш кун (смена) учун ходим кунлик ставкасининг 30 %гача бўлган миқдорда. Устаманинг аниқ миқдорини тузилган жамоа ёки меҳнат шартномаси ёхуд ички ҳужжатларда белгилаб олинг; 
• корхона жойлашган жойдан иш жойигача бориш ва қайтиш учун ҳақиқатда йўлда бўлган кунлар учун – ташкилотда белгиланган иш куни нормал муддати ҳисоб-китобидан келиб чиққан ҳолда кунлик тариф ставкаси (маоши) тўланади. Бунда иш жойигача ва у ердан қайтгунгача йўлда бўлган кунлар иш вақти меъёрига киритилмайди;
• олисдаги объектда касал бўлган кунлар учун меҳнатга лаёқатсизлик варақаси мавжуд бўлганда.

Қатнаш хусусиятидаги иш учун устама қуйидагиларга тўланмайди:

• меҳнат ёки ижтимоий таътилда бўлган вақт учун;
• узрли сабабларсиз ишга чиқмаган кунлар учун;
• вахта усулида иш бажарувчи ходимларга;
• қонун ҳужжатларига мувофиқ муқобил хизматни ўтаётган ходимларга. 

Кўчма хусусиятдаги иш учун устама қандай ҳисоб-китоб қилинади

Кўчма хусусиятдаги иш учун устама қуйидагича тўланади  .

• иш вақтидан ташқари сафарга чиққанда – қонун ҳужжатларида белгиланган меъёр доирасидаги кун учун фоизларда, ҳақиқатда хизмат сафари амалга оширилган кунлар учун қуйидагича ҳисоб-китоб қилинади:

– агар ташкилот жойлашган жойдан иш (объект) жойигача бориш ва қайтиш учун бир кунда кетадиган вақт камида 3 соатни ташкил этса – 80 %гача (ушбу фоиз ҳам ҳисобга олинади);
– агар йўлдаги вақт сарфи 3 соатдан камни ташкил этса – 40 %гача (ушбу фоиз ҳам ҳисобга олинади);

• кўчиб юришлар натижасида йўлда бажариладиган иш учун – йўлда бўладиган ҳар кун учун ойлик тариф ставкасининг ёки лавозим маошининг 1,5 % миқдорида. Ташкилот жойлашган жойдан жўнаб кетиб, у ерга қайтиб келгунга қадар тўланади. Бунда йўлда ўтказилган 12 соатдан ортиқ, бироқ ярим суткадан кам бўлган вақт бир кун деб ҳисобга олинади.
• агар ходим бир ойда 12 ва ундан ортиқ кун давомида сафарда бўлса – қонун ҳужжатларида белгиланган кундалик харажатлар миқдорлари нормасининг 20 %гача;
•  агар ходим бир ойда 12 кундан кам сафарда бўлса – 1 кун учун ойлик тариф ставкасининг (лавозим маошининг) 15 %гача.

Устаманинг аниқ миқдорини жамоа ёки меҳнат шартномаси ёхуд ички ҳужжатлар билан белгилаб олинг.

Қуйидагиларни оладиган ходимларга кўчма хусусиятдаги иш учун устама тўланмайди:

• дала таъминотини;
• қатнаш хусусиятидаги иш учун устамаларни;
• бепул овқатланиш ёки унинг ўрнига пул таъминотини;
• вахта усулидаги иш учун устамаларни.

Вахта усулидаги иш учун устама қандай ҳисоб-китоб қилинади

Ишларни ташкил этишнинг вахта усулида меҳнатга ҳақ тўлаш Меҳнат кодексининг 288 ва 472-моддалари ҳамда Вахта усулида ишларни ташкил қилиш тартиби тўғрисидаги намунавий низом билан тартибга солинади.

Ишларни ташкил этишнинг вахта усулида сменадаги (вахтадаги) ходимлар белгиланган жадваллар асосида ташкилот жойлашган жойдан анча олисдаги объектларга мунтазам равишда етказилади. Бу ерда вахта усулида ишловчи ходимлар махсус ташкил этилган аҳоли яшаш пунктларида истиқомат қилиб, алоҳида иш ва дам олиш режимлари бўйича ишлайдилар.

Ушбу усул ҳеч ким яшамайдиган ва маҳаллий меҳнат ресурслари билан таъминланмаган олис туманлардаги объектлар ҳамда ўта муҳим объектларнинг қурилиш муддатларини қисқартириш учун қўлланилади.

Вахта усулида ишлаш билан боғлиқ, жумладан ижтимоий-маиший йўналишдаги қўшимча харажатлар объект қурилишининг шартномавий нархи таркибида ҳисобга олинади.

Вахта усулида бажариш учун ишларнинг аниқ ҳажмлари ва турлари пудратчи ва буюртмачи томонидан қурилиш пудрати шартномаларини тузиш чоғида белгиланади.

Агар корхона жойлашган жойдан иш жойига бориш ва ундан қайтиш учун ходимлар ҳар куни 3 соатдан ортиқ вақт сарфлашига тўғри келадиган бўлса, раҳбарият ишларнинг вахта усулида бажарилишини, у иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлганда, ташкил этишга ҳақли бўладилар.

Агар вахта усулидаги ишлар учун амалдаги харажатлар ҳисоб-китобдаги кўрсаткичлардан ошадиган бўлса, уларнинг қийматидаги тафовут пудратчи ҳисобидан қопланади.

Ходимни вахтага йўллаш хизмат сафари ҳисобланмайди. Вахта муддати бир календарь ойдан ошмаслиги керак. Вахта ходимлари корхона штатидаги ҳамда контрактлар бўйича вақтинча жалб этиладиган, тиббий жиҳатдан қарши кўрсатмаларга эга бўлмаган ходимлардан ташкил топади.

Вахта усулидаги ишларга 18 ёшга тўлмаган шахслар, ҳомиладор аёллар, 3 ёшга тўлмаган фарзанди бор ота-оналардан бири (васийлар), шунингдек тиббий хулосага кўра вахта усулида ишларни бажариш тақиқланган шахслар жалб этилиши мумкин эмас.

Ишчиларни вахтага етказиш ва қайтариш пудрат ташкилоти томонидан амалга оширилади.

Вахта ишлари, одатда, комплекс йириклаштирилган бригадалар томонидан ишни ташкил этиш ва меҳнатга ҳақ тўлашнинг пудрат принципларини қўллаган ҳолда бажарилади. Шунингдек, вахта ходимлари бир-бирининг ўрнини босиши ва моддий қимматликларнинг сақланиши таъминланган бўлиши керак.

Вахта усулида иш вақтини жамлаб ҳисобга олиш қўлланилади. Ой, чорак ёки ундан узоқроқ бўлган, бироқ 12 ойдан ошмаган давр ҳисоб даври бўлиши мумкин. Ҳисоб даври қуйидагиларни қамраб олади:

• ходим вахтада бўлган даврдаги иш вақти. Унинг ҳисоб давридаги давомийлиги қонун ҳужжатларида белгиланган бир ҳафтадаги иш соатлари сонидан ошмаслиги керак. Кундалик иш давомийлиги 12 соатдан ошмаслиги керак;
• корхона жойлашган жойдан ёки йиғилиш пунктидан иш жойига бориш ва ундан қайтишгача йўлда бўлган вақт;
• объект жойлашган жойда мазкур вақтнинг календарь қисмига тўғри келадиган сменалар ўртасидаги дам олиш вақти.

Ишбай нархлар, тариф ставкалари, маошлар бўйича иш вахта пайтида бажарилганлиги учун ҳисобланган иш ҳақи билан бир қаторда вахтачиларга қуйидагилар тўланади:

• вахтада ишлаган давр учун ҳисобланадиган мукофотлар;
• коэффициентлар (туман, баланд тоғли, чўл, сувсиз ва бошқалар) бўйича қўшимча тўловлар;
• иш вақтидан ташқари бажарилган иш соатларига ҳақ тўлаш (ҳисоб даври ўтгач) – қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади;
• вахталар орасида дам олиш кунларига ҳақ тўлаш;
• вахта усули учун устамалар – вахтада бўлган ҳар бир календарь кун учун, шунингдек корхона жойлашган жойдан иш жойига бориш ва ундан қайтиш учун ҳақиқатда йўлда бўлган кунлар учун. Устама миқдорини жамоа ёки меҳнат шартномаси ёхуд ички ҳужжатлар билан белгиланг, бироқ у ҳисоблаш санасидаги МҲЭКМнинг 50 %дан кам бўлмаслиги керак . Бунда қатнаш ва кўчма хусусиятдаги ишлар учун устамалар тўланмайди;
• ходимларнинг вахтадаги ишлар жадвалида назарда тутилган, иш берувчи (йиғилиш жойи) жойлашган жойдан ишлар бажариладиган жойга бориш ва қайтишда йўлга кетган вақт, об-ҳаво шароитларига кўра, транспорт ташкилотларининг айби билан ёки бошқа кўзда тутилмаган ҳолатлар сабабли йўлда кечиккан кунлари учун компенсациялар – аввалги ой учун ҳисобланган иш ҳақи асосида белгиланадиган ўртача кунлик ставка миқдоридан келиб чиқиб тўланади ;
• ходим узрли сабабларга кўра вахта ходимлари тўпланадиган пунктга ўз вақтида етиб келмаган ва иш бажариладиган объектга мустақил равишда етиб борган ҳолатларда, транспорт харажатларини қоплаш – хизмат сафари меъёрларидан келиб чиққан  ҳолда амалга оширилади;
• меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ёки жамоа шартномасида назарда тутилган бошқа тўловлар ва компенсациялар.

Вахта усулида ишлаганлик учун устама ходимларнинг ҳақиқатда вахтада бўлган вақтидан келиб чиқиб, қуйидаги ҳолатларда ҳисобланади:

• меҳнатга вақтбай ҳақ тўланганда – ходимнинг ойлик маоши ойдаги календарь кунлар сонига бўлинади. Олинган кунлик ставкани ҳақиқатда вахтада ишлаган ва йўлда бўлган кунлар сонига кўпайтиринг ҳамда ушбу суммадан белгиланган миқдордаги устамани аниқланг;
• меҳнатга ишбай ҳақ тўланганда – ҳақиқатда бажарилган иш ҳажми учун ҳисобланган ходимнинг ойлик иш ҳақини ойдаги календарь кунлар сонига бўлинг. Кейинги ҳисоб-китобларни вақтбай ходимларда бўлган тартибдагидек амалга оширинг.

Ходимларнинг вахтада бўлганлиги билан боғлиқ меъёрлар доирасидаги барча компенсация тўловлари жисмоний шахсларнинг даромади ҳисобланмайди ҳамда уларга ЖШДС ва ижтимоий солиқ солинмайди  . Меъёрдан юқори бўлган суммалар эса меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромадга киритилади, уларга ЖШДС ва ижтимоий солиқ солинади  .

Машина ва механизмлардан фойдаланиш харажатлари

Қурилиш техникасини (шахсий, хизмат кўрсатувчи ходимлар билан ёки уларсиз ижарага олинган) жалб этиш шартларига қараб, унинг мазмуни бўйича харажатлар ҳам турлича ҳисобга олинади.

Қурилиш машиналари ва механизмларидан фойдаланиш харажатларини 2510-«Умумишлаб чиқариш харажатлари» ҳисобварағида ҳисобга олинг. Ҳар ойда ушбу ҳисобварақда жамланган харажатларни қурилиш объектлари бўйича тақсимланг ва уларни асосий ишлаб чиқариш харажатларига (2010-ҳисобварақ дебетига) ҳисобдан чиқаринг. Харажатларни тақсимлаш учун базани мустақил равишда танланг ва танловингизни ҳисоб сиёсатида қайд этиб қўйинг. Одатда машиналардан фойдаланиш вақти ёки бажарилган ишлар ҳажми базавий кўрсаткич сифатида қабул қилинади.

Вақтинчалик (нотитул) иншоотларга харажатлар

Пудратчи объектда ишларни бажариш вақтида қурилиш майдончасида ўрнатадиган бино ва иншоотлар вақтинчалик деб айтилади. Шунингдек, улар қурилишнинг титул рўйхатига киритилмаслиги сабабли «нотитул» деб аталади. Бундай иншоотлар лойиҳа-смета ҳужжатларида ҳисобга олинмайди ва пудратчи маблағларининг ҳисобига барпо этилади. Қурилиш якунлангандан кейин бундай иншоотлар бузиб ташланади (қисмларга ажратилади).

Ушбу тоифадаги иншоотларга қуйидагилар киради:

• прораб ва усталарнинг объект олдидаги иш хоналари (конторалари), омборхона ва бостирмалар, душхоналар, канализация ўрнатилмаган ҳожатхоналар ва ишчиларнинг исиниш хоналари;
• тўшамалар, пиллапоялар, ўтиш учун кўприкчалар, техника хавфсизлиги бўйича мосламалар;
• кўтарма кажава, минора, майдончалар, ҳавозалар ва бошқа турдаги воситалар, девор ва тўсиқлар (махсус ва архитектура жиҳатидан безалганларидан ташқари), муҳофаза қилувчи соябонлар ва ҳ.к. 

Хизмат муддати ва қийматидан қатъи назар, вақтинчалик (нотитул) иншоотлар, мосламалар ва қурилмалар инвентарь ва хўжалик жиҳозлари таркибига киритилади . 

Барпо этилган вақтинчалик иншоотни ваколатли шахслар (қурилиш прораби, участка бошлиғи) имзолаган ва бухгалтерия томонидан тасдиқланган далолатнома асосида фойдаланишга топширинг. Барпо этиш бўйича харажатларни қурилиш-монтаж ишларининг таннархига киритинг. Иншоот бузиб ташланганда, уни қисмларга ажратилганлиги тўғрисида далолатнома тузинг.

Пудратчининг бухгалтерия ҳисобида вақтинчалик (нотитул) иншоотларни қуйидагича тартибда акс эттиринг:

Махсус кийимга харажатлар

Меҳнат шароити ноқулай ишларда банд бўлган ходимлар белгиланган нормалар бўйича махсус кийим-бош, махсус пойабзал ва бошқа шахсий ҳимоя ҳамда гигиена воситалари билан бепул таъминланади. Бундай ишларнинг рўйхати, бериш нормалари, уларни таъминлаш тартиби ва шартлари жамоа шартномалари ва келишувларида белгиланади, агар улар тузилмаган бўлса, қонунчиликда белгиланган нормативларга мувофиқ ходимларнинг вакиллик органи билан келишув бўйича иш берувчи томонидан белгиланади.

Ходимларнинг шахсий ҳимоя воситаларини сотиб олиш, сақлаш, ювиш, тозалаш, таъмирлаш, дезинфекция қилиш ва зарарсизлантириш иш берувчининг маблағлари ҳисобидан амалга оширилади .

Қурилиш, қурилиш-монтаж ва таъмирлаш-қурилиш корхоналари ходимлари учун махсус кийим, махсус пойабзал ва якка тартибда ҳимояланишнинг бошқа воситаларини бепул беришнинг Намунавий меъёрлари Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги (ҳозирги пайтда – Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги) томонидан тасдиқланган. Махсус кийим ва махсус пойабзалларнинг берилишини махсус варақада ҳисобга олинг

Хизмат муддати ва қийматидан қатъи назар, махсус кийимларни инвентарь ва хўжалик анжомлари (1080-ҳисобварақ) таркибида ҳисобга олинг . Фойдаланишга топширилганда уларнинг қийматини бирданига асосий ишлаб чиқариш харажатларига киритишингиз мумкин. Вариант сифатида, аввал кечиктирилган харажатларга (3290-ҳисобварақ) олиб бориб, кейин эса ишлаб чиқариш харажатларига ҳисобдан чиқариш мумкин.

Қиймати бир бирлик (комплект) учун харид қилиш пайтида 10 баравар БҲМдан ортиқ бўлган инвентарь ва хўжалик анжомлари кечиктирилган харажатларга ҳисобдан чиқарилиши мумкин.

Инвентарь ва хўжалик анжомлари қийматини кечиктирилган харажатларга ҳисобдан чиқаришда, кечиктирилган харажатларни камайтириш, яъни уларни харажатларга ҳисобдан чиқариш қуйидаги усуллардан бирида амалга оширилади :

• тенг меъёрли тарзда:
• бажарилган ишлар ҳажмига мутаносиб равишда.

Инвентарь ва хўжалик анжомлари қийматини ҳисобдан чиқариш тартиби ва харажатларга киритиш усулини албатта бухгалтерия ҳисоб сиёсатида акс эттиринг.

Ёрдамчи пудрат ишларни қандай ҳисобга олиш керак

Ёрдамчи пудратчилар бажарган ишларни буюртмачига топширилгунга қадар тугалланмаган қурилиш ишлаб чиқариши таркибида 2010-«Асосий ишлаб чиқариш» ҳисобварағида ҳисобга олинг. Буюртмачи ишларни қабул қилгандан кейин ишларнинг умумий таннархини (ўз саъй-ҳаракатлари билан бажарилган ишларни ҳисобга олган ҳолда) 2010-ҳисобварақдан 9130-«Бажарилган иш ва кўрсатилган хизматларнинг таннархи» ҳисобварағи дебетига ҳисобдан чиқаринг.

Бош пудратчининг бухгалтерия ҳисобида ёрдамчи пудратчилар томонидан бажарилган ишларни қуйидаги тартибда акс эттиринг:

Кўп квартирали уйларни улуш киритиш асосида қуришда қурувчи (девелопер) ҚМИни ўз кучи билан амалга оширишга ва қурилиш-пудрат ташкилоти сифатида қатнашишга ҳақли. Бунда у бош пудратчи сифатида ишлар (хизматлар) умумий қийматининг камида 30%ни ўз кучи билан бажариш шарти билан субпудрат ташкилотларини жалб қилиши мумкин .

Қурилиш таннархи шаклланишини қандай ҳисобга олиш керак 

Бевосита ишлаб чиқариш харажатларидан (материаллар, меҳнатга ҳақ тўлаш, ижтимоий солиқ ва бошқалар) ташқари 2010-«Асосий ишлаб чиқариш» ҳисобварағида қуйидагилар ҳам акс эттирилади:

• 2310-«Ёрдамчи ишлаб чиқариш» ҳисобварағидан ёрдамчи ишлаб чиқариш харажатлари. Қурилишда бундай ишлаб чиқаришларга қум ва шағал қазиб олиш конлари, таъмирлаш-механика устахоналари, қурилишни ҳар хил энергия турлари билан таъминловчи кичик станциялар, генераторлар, қозонхоналар ва бошқаларни киритиш мумкин;
• 2510-«Умумишлаб чиқариш харажатлари» ҳисобварағидан билвосита харажатлар. Уларнинг таркибида қуйидагилар ҳисобга олинади:

а) машина ва ускуналарни сақлаш ва улардан фойдаланиш харажатлари;
б) ишлаб чиқаришга тааллуқли бўлган асосий воситалар (АВ) ва номоддий активларнинг амортизация ажратмалари;
в) ишлаб чиқаришга тааллуқли бўлган АВни таъмирлаш харажатлари;
г) ишлаб чиқаришдаги мол-мулкнинг суғурта харажатлари;
д) ишлаб чиқариш биноларини иситиш, ёритиш ва сақлаш харажатлари;
е) ишлаб чиқаришда фойдаланиладиган ишлаб чиқариш бинолари, машина ва ускуналар, ижарага олинган бошқа воситалар учун ижара тўловлари;
ж) ишлаб чиқаришга хизмат кўрсатишда банд бўлган ишлаб чиқариш ходимларининг меҳнат ҳақи;
з) ишлаб чиқариш хусусиятига эга бўлган бошқа харажатлар;

• 2610-«Ишлаб чиқаришдаги яроқсиз маҳсулотлар» ҳисобварағидан яроқсиз маҳсулотдан кўрилган йўқотишлар. Бошқалар қатори уларга қуйидагилар киради:

а) сифати бўйича лойиҳа-смета ҳужжатлари, техник шартлар, қурилиш меъёрлари ва қоидаларига мувофиқ келмайдиган қурилиш-монтаж ишлари;
б) ишларнинг кейинги босқичини бажариш пайтида илгари барпо этилган объектлар қисмлари ва конструкцияларининг шикастланиши;
в) сифатсиз бажарилган бошқа ишлар.

Аниқланган яроқсиз маҳсулот, шунингдек уни тузатиш харажатларини далолатнома билан расмийлаштиринг.

Бажарилган ва буюртмачи (бош пудратчи) томонидан қабул қилинган ишларнинг ҳақиқий таннархи суммасини 
2010-ҳисобварақнинг кредитидан 9130-«Бажарилган  иш ва кўрсатилган хизматларнинг таннархи» ҳисобварағининг дебетига ҳисобдан чиқаринг. Ойнинг охирида 2010-ҳисобварағи бўйича қолдиқ тугалланмаган қурилиш таннархи кўрсатилади.

Қурилишда ёрдамчи ишлаб чиқариш харажатлари (2310-ҳисобварақ) ва умумишлаб чиқариш харажатлари (2510-ҳисобварақ) 
21-сон БҲМСга мувофиқ ҳисобга олинади.

Ёрдамчи ишлаб чиқариш корхонанинг турли бўлинмалари ва объектлар учун, шунингдек четга (ташқаридаги) ишларни бажариши мумкин. Шу туфайли харажатларни тақсимлаш зарурати юзага келади. Тақсимлаш учун база сифатида қабул қилинган кўрсаткични (масалан, бевосита харажатлар суммасини) албатта бухгалтерия ҳисоб сиёсатида қайд этиб қўйинг.

Ойнинг охирида 2310-ҳисобварақдаги  қолдиқ тугалланмаган ёрдамчи ишлаб чиқариш қийматини кўрсатади.

Умумишлаб чиқариш харажатларини ҳам объектлар ўртасида тақсимланг. Тақсимлаш учун базавий кўрсаткични (масалан, бевосита харажатлар суммасини ёки қурилишдаги ишчиларнинг иш ҳақини) бухгалтерия ҳисоб сиёсатида қайд этиб қўйинг.

Ҳисобот даври (ой) охирида 2510-ҳисобварақда қолдиқ қолмаслиги керак. 

Бажарилган ишларни реализация қилишдан олинган даромадлар қандай ҳисобга олинади 

Бажарилган ишларни реализация қилишдан олинган тушумни 9030-«Ишлар бажариш ва хизматлар кўрсатишдан даромадлар» ҳисобварағининг кредити бўйича акс эттиринг. Бунда ўз кучи билан бажарилган ҳамда жалб этилган ёрдамчи пудратчиларнинг кучи билан бажарилган ишларнинг умумий қийматини акс эттиринг. Тушумни акс эттириш учун асос бўлиб ҳисобварақ-фактура хизмат қилади.

Пудратчининг (бош пудратчининг) бухгалтерия ҳисобида бажарилган ишларнинг (ёрдамчи пудратчиларни ҳисобга олган ҳолда) умумий суммасини қуйидагича акс эттиринг:

Эътибор беринг

Солиқ солиш мақсадида узоқ технологик (бир ҳисобот давридан ортиқ) даврийликдаги объектлар бўйича реализация қилишдан олинган даромад, агар контрактда ишларни босқичма-босқич топшириш назарда тутилмаган бўлса, ҳисобга олиш маълумотлари асосида даромадни бир меъёрда эътироф этиш принципи бўйича аниқланади   .

Ҳисобварақ-фактура ва маълумотнома-ҳисобварақ-фактурани қандай расмийлаштириш керак

Пудратчи ва буюртмачи томонидан қабул қилинган ҳисобварақ-фактура ишларнинг бажарилганлиги ва уларнинг қийматини акс эттирувчи бирламчи ҳужжат ҳисобланади.

Объектларни қуришда, жумладан «фойдаланишга тайёр ҳолда топшириш»да ҳисобварақ-фактура ҳар бир календарь ойининг охирги куни билан расмийлаштирилади ва кейинги ойнинг 10-санасига қадар буюртмачига тақдим этилади. Бу бир солиқ давридан (ойидан) ортиқ технологик жараёнга эга бўлган узоқ муддатли контрактларга (шартномаларга) ҳам татбиқ этилади . Бунда, агар контрактда (шартномада) тугалланган ишларни буюртмачига ҳар ойда топшириш назарда тутилмаган бўлса, ой охирида узоқ муддатли контрактнинг ҳақиқатда бажарилиши ҳисоб-китоб йўли билан аниқланади. Контрактнинг (шартноманинг) бажарилиши бўйича харажатларнинг умумий суммасидаги ҳисобот даври учун тегишли харажатларнинг солиштирма салмоғи ҳисоб-китоб қилинади:

Солиштирма салмоқ = Харажатлар: Шартнома (смета) бўйича умумий харажатлар.

Кейин амалга оширилган харажатларнинг солиштирма салмоғи контракт бўйича умумий даромад суммасига (контракт баҳосига) кўпайтирилади:

Жорий ҳисобот даври учун даромад = Солиштирма салмоқ х Шартнома бўйича умумий даромад – Ўтган ҳисобот даври учун илгари қабул қилинган даромадлар.

• расмийлаштириш санаси (ҳисобот ойининг кўрсатилиши)
• пудрат шартномаси рақами ва санаси;
• буюртмачи материалларининг қиймати кўрсатилиши, агар қурилишда бундай материаллардан фойдаланилган бўлса;
• ҚҚС суммаси ёки «ҚҚСсиз» белгисининг мавжудлиги, шунингдек буюртмачининг материалларидан фойдаланилганда солиқ ҳисоб-китобининг тўғрилиги;
• зарур имзоларнинг мавжудлиги, агар маълумотнома-ҳисобварақ-фактура қоғозда расмийлаштирилган бўлса.

Агар объект «фойдаланишга тайёр ҳолда топшириш» усулида қурилаётган бўлса, маълумотнома-ҳисобварақ-фактурани ҳар ойда эмас, балки қурилиш якунлангандан кейин тўлдирадилар. Бироқ, қурилишнинг боришини ва ажратилаётган (бўнак тариқасида берилаётган) маблағлардан фойдаланилаётганини назорат қилиш мақсадида пудратчилар (ёрдамчи пудратчилар) объектни «фойдаланишга тайёр ҳолда топшириш» усулида қуришда Сарфланган харажатлар қиймати тўғрисидаги маълумотномани (маълумотнома-ҳисобварақ-фактура шаклида) тўлдирадилар ва уни ҳар ойнинг 27-санасига қадар буюртмачига (бош пудратчига) тақдим этадилар .

Маълумотнома-ҳисобварақ-фактурани электрон-рақамли имзо (ЭРИ) билан тасдиқлаган ҳолда уни қоғоз шаклида ҳам, электрон шаклда ҳам расмийлаштириш мумкин. ЭРИ билан тасдиқланган ҳар қандай электрон ҳужжат ҳуқуқий маънога эга деб эътироф этилади  .

Агар буюртмачининг (бош пудратчининг) материалларидан фойдалансангиз, уларнинг қийматини бажарилган ишлар ҳажмига киритинг ва унга пудратчининг бошқа харажатлари фоизини ҳисобланг. Маълумотнома-ҳисобварақ-фактурани расмийлаштиришда якуний суммадан буюртмачининг (бош пудратчининг) фойдаланилган материаллари қийматини чегиринг. 

Бош пудрат хизматлари қандай ҳисобга олинади

Бош пудратчи бўлган ташкилот маълум бир ишларни бажариш мақсадида ёрдамчи пудрат шартномалари бўйича четдан корхоналарни жалб этиши мумкин. Бундай ҳолатда бош пудратчи ёрдамчи пудратчига нисбатан буюртмачи сифатида қатнашади ва асосий буюртмачи олдидаги барча ишлар, шу жумладан ёрдамчи пудратчи томонидан бажариладиган ишлар учун жавобгарликни ўзига олади. Бош пудрат хизматлари тушунчаси қонун ҳужжатлари билан белгиланмаган. Моҳиятан олганда, булар қурилишни ташкил этиш ва унга хизмат кўрсатиш муносабати билан бош пудратчи ёрдамчи пудратчига кўрсатадиган хизматлардир. Булар ишларни бажариш учун зарур бўлган бино ва иншоотларни фойдаланишга бериш, ёрдамчи пудратчининг манзилига юкларни ташиб бериш, вақтинчалик электр таъминоти тармоқлари, сув ва буғ қувурларини ўтказиш ҳамда бошқалар бўлиши мумкин.

Ушбу хизматлар миқдори ёрдамчи пудратчи бажарган ишлар ҳажмидан фоиз сифатида аниқланади. Одатда, у 5 –10 % атрофида бўлади. Бош пудрат хизматлари тўғрисидаги шарт пудрат шартномасига албатта киритилган бўлиши лозим.

Бош пудратчи учун бош пудрат хизматлари бу – даромадлар, ёрдамчи пудратчи учун эса – харажатлар. Бош пудратчи уларнинг суммасига алоҳида ҳисобварақ-фактурани МХИК 10098001001000000 «Бош пудратчи хизматлари (бош пудрат фоизи)» билан расмийлаштиради.

Одатда, бош пудратчи бош пудрат хизматлари бўйича қарздорликни бажарилган ишлар учун ёрдамчи пудратчи олдидаги ўз қарздорлиги ҳисобига ўтказиб, ёрдамчи пудратчига ушбу суммалар ўртасидаги фарқни тўлайди.

Бухгалтерия ҳисобида бош пудрат хизматларини қуйидагича акс эттиринг: