ТМЗнинг чиқиб кетиши қандай ҳисобга олинади

Тавсияда:

– ТМЗни баланс ҳисобидан чиқариш;
– ТМЗ чиқиб кетишидан молиявий натижаларни аниқлаш;
– материалларни тугатиш;
– материалларни реализация қилиш;
– материалларни айирбошлаш;
– материалларни бепул бериш;
– материалларни бошқа ташкилотнинг устав капиталига бериш;
– материаллар камомади ёки йўқотилиши;
– чиқиб кетаётган таъсисчига материалларни бериш;
– материаллар чиқиб кетишидан солиқ оқибатлари.

ТМЗ қачон балансдан ҳисобдан чиқарилади

Қуйидаги ҳолларда чиқиб кетаётган ТМЗнинг қийматини балансдан чиқаринг :

• реализация қилинганда;
• бошқа корхонанинг устав капиталига берилганда;
• чиқиб кетаётган таъсисчига берилганда;
• бепул берилганда;

• товар қарзи берилганда ёки олинган товар қарзи қайтарилганда;

• айирбошланганда;
• сақлаш муддати тугагач яроқсизлиги сабабли, жисмонан ва маънан эскирганлиги натижасида тугатилганда (йўқ қилиш);

• камомад, йўқотиш ёки шикастланиш (синиш, бўлиниш) аниқланганда;
• бошқа операциялар.

ТМЗ чиқиб кетишидан молиявий натижа қандай аниқланади

Материаллар (1000-ҳисобварақлар) чиқиб кетишидан молиявий натижани қуйидаги формула орқали аниқланг :

МН = Д – ҚҚС – БҚ,

бу ерда:
МН – молиявий натижа;
Д – даромад (тушум);
ҚҚС – қўшилган қиймат солиғи (тўловчилар учун);
БҚ – баланс қиймати.

Бу – умумий формула. Айрим ҳолларда даромад (тушум) бўлмаслиги мумкин.

Ҳисобда 9220-«Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» – ҳисобварағидан фойдаланинг. Ҳисобварақнинг кредитида «+» белгиси орқали даромадни (тушумни) дебети бўйича эса – «–» ишораси билан қўшилувчи: баланс қиймати, ҚҚСни акс эттиринг.

Материалларнинг чиқиб кетишидан фойда ёки зарар ҳам кўриш мумкин.

Фойдани:

• даромадлар таркибига киритинг;
• 9320-«Бошқа активларнинг чиқиб кетишидан даромад» ҳисобварағида акс эттиринг;
• Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг 090-сатрида акс эттиринг.

Зарарни:

• бошқа операцион харажатларга киритинг;
• 9430-«Бошқа операцион харажатлар» ҳисобварағида акс эттиринг;
• Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг 070-сатрида акс эттиринг ва 040-сатрига «Давр харажатлари»га киритинг.

Материалларнинг тугатилиши қандай ҳисобга олинади

Материаллар қуйидаги сабабларга кўра тугатилади (йўқ қилинади):

• яроқсиз бўлганда;
• сақлаш муддати тугаганда;
• жисмоний ва маънавий эскирганда;

Тугатиш учун ташкилот раҳбари, бош муҳандиси ёки бошқа ходим раислигида комиссия тузинг. Унинг таркибига:

• техник мутахассисларни;
• бухгалтерия ходимларини;
• моддий жавобгар шахсларни киритинг.

Комиссия таркибини буйруқ билан тасдиқланг.

Комиссия қабул қилган қарорлари натижаларини материалларни ҳисобдан чиқариш тўғрисидаги далолатнома билан расмийлаштиринг. Далолатномани комиссия аъзолари имзолайди ва ташкилот раҳбари тасдиқлайди. Бир нусхасини бухгалтерияга, иккинчисини эса материалларнинг бутлигига жавобгар шахсга беринг.

Материалларни тугатиш натижасида олинган металлалом, макулатура ва бошқа материалларни тугатиш комиссияси томонидан белгиланган фойдаланиш мумкин бўлган нарх бўйича кирим қилинг.

Материалларни реализация қилиш қандай ҳисобга олинади

Материаллар реализация қилинганда қуйидагиларни расмийлаштиринг:

• олди-сотди шартномаси;
• ҳисобварақ-фактура .

Материалларнинг айирбошланиши қандай ҳисобга олинади

Материаллар айирбошланганда қуйидагиларни расмийлаштиринг:

• айирбошлаш шартномаси ;
• ҳисобварақ-фактура;
• ТМЗни қабул қилиш-топшириш далолатномаси.

Айирбошлаш шартномасида қуйидагиларни аниқлаштиринг:

• ҳар бир тараф қандай қимматликларни бераётганлигини;
• айирбошлаш қийматини;
• қўшимча тўлов суммалари ва шартларини (зарурат бўлганида);
• қимматликларни қабул қилиш-топшириш тартибини.

Айирбошлаш шартномасига нисбатан олди-сотди қоидалари қўлланилади. Шартноманинг ҳар қайси тарафи ҳам берилаётган материалларнинг сотувчиси, ҳам олинаётган материалларнинг
харидоридир .

Агар айирбошлаш шартномасида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, айирбошланаётган активларга бўлган мулк ҳуқуқи иккала томон активларни бергандан сўнг ўтади .

Эътибор беринг

Ўзбекистон ҳудудида бартер битимларини тузиш тақиқланган .

Агар ТМЗ худди шундай захираларга айирбошланса, олинган активларнинг таннархи берилган ТМЗнинг баланс қийматига тенг бўлади .

Худди шундай бўлмаган ТМЗ олинганда уларнинг таннархи берилган ТМЗнинг жорий қийматига тенг бўлади.

Жорий қиймат – бу :

• маълум бир санада амалда бўлган бозор нархлари бўйича ТМЗ қиймати;
• бир-биридан мустақил, хабардор ва бундай битимни амалга оширишни хоҳловчи тарафлар ўртасида битимни амалга оширишда активни сотиб олиш ёки мажбуриятни бажариш учун етарли бўлган сумма.

Захиралар қўшимча тўлов билан айирбошланган тақдирда олинган ТМЗнинг таннархи берилган активларнинг айирбошланишда ўтказилган (олинган) пул маблағлари ёки уларнинг эквивалентлари суммасига оширилган (камайтирилган) жорий қийматига тенг бўлади.

Мол-мулкни бошқа товар (иш, хизмат)ларга айирбошлаш асосида бериш реализация бўйича айланма деб тан олинади. Айирбошлаш бўйича солиқ базаси бозор қийматидан келиб чиқиб аниқланади .

Агар сиз ҚҚС тўловчиси бўлсангиз ва ушбу солиқни тўловчидан ТМЗ олсангиз, контрагент ҳисобварақ-фактурасида кўрсатилган ҚҚС суммасини олинган захираларнинг таннархига киритманг. ҚҚС суммаси кўрсатилган ҳисобга олиш шартларига тўлиқ жавоб берса, солиқ суммасини ҳисобга қабул қилишга ҳақлисиз .

ҚҚС тўловчиси бўлмаганлар контрагент ҳисобварақ-фактурасида кўрсатилган ҚҚС суммасини олинган мулкларнинг таннархига киритади.

Бепул берилган материаллар қандай ҳисобга олинади

Материаллар бепул берилганда қуйидагиларни расмийлаштиринг:

• ҳадя шартномаси;
• ҳисобварақ-фактура;
• материалларни қабул қилиш-топшириш далолатномаси.

Мол-мулкларни бепул бериш реализация қилиш бўйича айланма ҳисобланиб ҚҚС солинади, бундай бериш иқтисодий жиҳатдан ўзини оқлаган ҳоллар бундан мустасно .

Қуйида келтирилган шартларнинг бири бажарилса, мулкларнинг бепул берилиши иқтисодий жиҳатдан ўзини оқлаган деб ҳисобланади :

• даромад олишга қаратилган фаолиятни амалга ошириш мақсадида ишлаб чиқарилган бўлса;
• шундай тадбиркорлик фаолиятини сақлаш ёки ривожлантириш учун зарур ва харажатларнинг ушбу фаолият билан боғлиқлиги асослантирилган бўлса;
• қонун ҳужжатларининг қоидаларидан келиб чиқса.

Материалларнинг бошқа ташкилотнинг устав капиталига берилиши қандай ҳисобга олинади

Материаллар бошқа корхонанинг устав капиталига таъсис шартномаси ва низоми асосида берилади.

Таъсисчи томонидан берилган материалларнинг белгиланган қиймати уларнинг таннархи билан мос келмаслиги мумкин.

Материаллар камомади ёки йўқолиши қандай ҳисобга олинади

Материаллар камомади ёки йўқолиши йилда камида бир марта ўтказиладиган инвентаризация натижаси бўйича аниқланади .

Ходим етказган зарари учун ўзининг ўртача ойлик иш ҳақи доирасида моддий жавобгар ҳисобланади .

Захираларнинг камомади суммаси табиий йўқолиш меъёрлари чегарасида, шунингдек камомаднинг аниқ айбдорлари аниқланмаган ёки моддий жавобгар шахслардан зарарни ундириш имконияти бўлмаган ҳолларда уни бошқа операцион харажатларга ҳисобдан чиқариш тўғрисидаги қарор қабул қилинган ҳисобот даврига киритилади .

Чиқиб кетаётган таъсисчига материалларнинг берилиши қандай ҳисобга олинади

Чиқиб кетаётган таъсисчига материалларни беришда қуйидагиларни ҳисобга олинг, яъни:

• таъсисчига тўланган тўлов суммасининг унинг улушидан ошган қисми – бу ЖШДС ёки фойда солиғи солинадиган дивидендлар ;
• ушбу айланмаган ҚҚС (тўловчилари учун) солинади .

Материалларни иштирокчилар мажлиси қарорига асосан ёки таъсис ҳужжатларига мувофиқ беринг. Бериш пайтида қабул қилиш-топшириш далолатномасини ва ҳисобварақ-фактурани расмийлаштиринг.

Материаллар чиқиб кетишида қандай солиқ оқибатлари юзага келади

ҚҚС

Материалларнинг чиқиб кетиши қуйидаги ҳолларда ҚҚС солинадиган реализация бўйича айланма ҳисобланади :

• реализация қилинганда;
• бошқа ташкилотнинг устав капиталига берилганда;
• таъсисчига унинг ҳақиқий улуши ёки дивиденди ҳисобига тўланадиган тўлови учун берилганда;
• айирбошланганда;
• бепул берилганда, агар бундай бериш иқтисодий жиҳатдан ўзини оқламаган бўлса;
• товар қарзи бўлса.

ҚҚС бўйича солиқ базасини материалларни реализация қилиш қийматидан келиб чиқиб аниқланг. Агар битим нархи товарларнинг бозор қийматидан паст ёки юқори бўлса, солиқ органлари солиқ базасига тузатишлар киритишга ҳақли. Бепул берилганда солиқ базасини бозор қиймати бўйича аниқланг .

Фойда солиғи

Фойда солиғи ҳисоб-китобида материаллар чиқиб кетишидан фойдани жами даромад таркибига киритинг .

Материаллар бўйича аниқланган камомад ёки яроқсизликдан кўрилган зарарлар айбдор тараф ҳисобидан ўрнини қоплаш имкони бўлмаган тақдирда чегирилмайдиган харажатларга киритилади .

Айланмадан олинадиган солиқ

Материалларнинг чиқиб кетишидан фойдани жами даромад таркибига киритинг ва ҳисобот (солиқ) даври якуни бўйича жами даромад таркибида даромадингиз улуши юқори бўлган  фаолиятингиз тури бўйича белгиланган солиқ ставкалари бўйича айланмага солиқ солинг  .