МҲХС бўйича шартнома ва шартнома мажбуриятлари қандай идентификацияланади
21.10.2021
Тавсияда:
– шартнома қандай идентификацияланади (1-қадам);
– шартнома мажбуриятлари қандай идентификацияланади (2-қадам).
Шартнома қандай идентификацияланади (1-қадам)
Шартномани идентификациялаш тушумни тан олиш жараёнидаги биринчи босқичдир.
Тушумни тан олиш мақсадида шартнома қуйидаги шартларга жавоб бериши лозим 
:
- томонлар шартномани тасдиқлайдилар (ёзма шаклда, оғзаки ёки бошқа одатдаги иш амалиётига мувофиқ) ва унда назарда тутилган мажбуриятларни бажаришни зиммаларига оладилар;
- ҳар бир тарафнинг товар ёки хизматларга оид ҳуқуқлари идентификацияланиши мумкин;
- шартнома моҳиятига кўра тижорий бўлиб, сотувчи ва харидор бор. Ўхшаш товарларни айирбошлаш шартномаси тушум тан олинишига олиб келмайди;
- тўлов шартлари идентификацияланиши мумкин;
- товон ундиришнинг эҳтимоли юқори бўлади. Соддароқ қилиб айтганда, харидор тўлов қобилиятига эга эканлигига ишонч ҳосил қилиш лозим. Товон суммаси олиниши эҳтимолини баҳолай туриб, тўлов муддати келганда харидорнинг товон суммасини тўлаб бериш мақсади ва қобилияти мавжудлигига эътибор қаратишингиз лозим. Ташкилотнинг ҳуқуқи мавжуд бўлган товон суммаси, агар у ўзгарувчан бўлса, шартномада кўрсатилган нархдан кам бўлиши мумкин, чунки ташкилот харидорга нархдаги чегирмани таклиф қилиши мумкин.
Агар харидор билан тузилган шартнома ушбу шартларга мувофиқ келмаса, олинган товонни фақат қуйида келтирилган вазиятлар юзага келганда тушум сифатида тан олинг :
- ташкилотда товар ёки хизматларни харидорга топшириш бўйича мажбуриятлар мавжуд бўлмаганда ҳамда харидор томонидан ваъда қилинган деярли барча товонлар ташкилот томонидан олинганда ва улар қайтариб берилмаганда;
- шартнома бекор қилинган, харидордан олинган товон эса қайтариб берилмаганда.
Мисол
Товонни ундириш эҳтимоли юқори бўлмаган шартнома
«А» компанияси бинони 300 млн сўмга сотиш бўйича қуйидаги шартларда шартнома тузди:
- харидор 15 млн сўм суммада аванс тўлайди, тўловнинг қолган қисмини эса 3 йил давомида бўлиб-бўлиб тўлайди;
- харидор шартномани тузиш пайтида бино устидан назоратни ўз зиммасига олади;
- бино гаров сифатида қўйилади.
Агар харидор тўлов бўйича мажбуриятларини бузса, бино қайтариб берилади. Харидор бинода ресторан очишни ва ундан олинган даромадлар ҳисобидан бино учун тўлаб боришни режалаштиради. Унда бошқа даромадлар/активлар манбаи мавжуд эмас ва у ресторан бизнесида катта тажрибага эга эмас. Бино юқори даражадаги рақобатга эга минтақада жойлашган.
Барча шартларни таҳлил килган ҳолда, «А» компанияси мазкур шартнома бўйича тушумни тан олиш мумкин эмас, чунки 5-сонли шарт бажарилмасдан қолади, яъни товонни ундириш эҳтимоли юқори ҳисобланмайди, деган хулосага келади. Шу сабабли, «А» компанияси тушумни эмас, балки шартнома бўйича 15 млн сўм суммадаги мажбуриятни (авансни) тан олади. Харидорда харид учун тўловни амалга ошириш имкониятига оид ноаниқлик бартараф этилган тақдирда тушумни тан олиш мумкин бўлади.
Шартнома мажбуриятлари қандай идентификацияланади (2-қадам)
Шартнома бир қанча товарлар ёки бир қанча хизматлар, ёки хизматлар билан бирга товарлар етказиб берилишини ўз ичига олиши мумкин. Ушбу товарлар ёки хизматларни харидорга топшириш вақти ҳар хил бўлиши мумкин. Шу боисдан, 15-сон МҲХС (IFRS) шартномани алоҳида мажбуриятларни бажаришга «бўлиниш»ни назарда тутади. Ушбу мажбуриятлар тушумни «ташувчилар» бўлиб ҳисобланади.
Ушбу босқичда жавоб беришингиз шарт бўлган асосий савол шундан иборат, кўп компонентли шартномага мувофиқ товар ёки хизматлар алоҳида турдаги (фарқланиб турадиган) бўлиб ҳисобланадими.
Шартномани бир нечта таркибий қисмларга ажратиш (ёки ажратмаслик) учун бир қанча шартларни ҳисобга олишингиз лозим.
Компания топширишга ваъда берган ҳар бир алоҳида турдаги товар (хизмат) алоҳида мажбуриятнинг бажарилишини ўзида мужассам этади.
Агар товар ёки хизматлар бир-биридан фарқланадиган бўлиб ҳисобланадиган бўлса, тушумни тан олишда уларни топшириш бўйича мажбуриятлар алоҳида ҳисобга олинади.
Бир-биридан фарқли бўлмаган товар ва хизматлар товар ёки хизматларнинг алоҳида пакети қабул қилингунига қадар шартномада бошқа товар ёки хизматлар билан бир пакетга бирлаштирилади .
Агар қуйидаги иккита мезонга риоя қилинса, товар ёки хизматни бир-биридан фарқланадиган (алоҳида турдаги) деб ҳисобланг :
- харидор товар ёки хизматдан мустақил равишда ёки ўзи унга қулай бўлган бошқа ресурслар билан биргаликда фойдаланиши мумкин;
- товар ёки хизматни харидорга топшириш мажбурияти шартномадаги бошқа мажбуриятлардан алоҳида идентификация қилинганда.
Товар ёки хизмат шартноманинг бошқа предметларини қанчалик кўп ўзгартирса ва улар шартномадаги бошқа товар ёки хизматлар билан қанчалик кўп ўзаро боғлиқ бўлса, товар ёки хизмат ваъда берилган алоҳида турдаги эмас, балки улар хизматлар пакетининг бир қисми ҳисобланишига шунчалик кўп эҳтимол мавжуд бўлади.
Агар товар ёки хизматни мазкур шартнома бўйича ҳали етказиб берилмаган бошқа товар ёки хизматсиз ишлатишнинг имконияти бўлмаса, у ҳолда товар ёки хизмат бир-биридан фарқланадиган (алоҳида турдаги) бўлиб ҳисобланмайди.
Мисол
Ускунани уни ўрнатиш шарти билан сотилганда тушумни тан олиш
Ташкилот мураккаб технологик ускунани ва уни ўрнатиш бўйича хизматларни сотади.
Бунда ўрнатиш бўйича хизматларини сотувчи-ташкилотдан бошқа ҳеч ким амалга ошира олмайди.
Мазкур вазиятда ўрнатиб бериш бўйича хизматлар осон амалга ошириладиган ресурс ҳисобланмайди.
Ускунани сотиш уни ўрнатиб бериш бўйича хизматдан фарқланадиган (алоҳида турдаги) бўлиб ҳисобланмайди, чунки харидор ускунадан уни ўрнатмасдан туриб фойдалана олмайди.
Тушумни ускунани топшириш ва уни ўрнатиш бўйича хизматлар кўрсатилганидан кейингина тан олинг.
Мисол
Уйни лойиҳалаштириш ва қуришда мажбуриятлар бажарилишини аниқлаш
Қурилиш компанияси уйни бутунлай лойиҳалаштириш ва қуриш бўйича шартнома тузади.
Шартномада турли хилдаги ишларни бажариш муддатлари ва улар учун алоҳида тўловлар ажаратиб кўрсатилмаган.
Компания лойиҳанинг умумий бошқаруви учун жавоб беради.
Компания турли хилдаги тақдим этиладиган товар ва хизматларни ўзи учун қуйидагича идентификация қилади:
- архитектуравий лойиҳалаштириш;
- уйнинг қурилиши ва майдонини тайёрлаш;
- сув ва канализация қувурлари ҳамда электр ўтказгичларини ўтказиш;
- дурадгорлик ишлари ва ҳ.к.
Бунда компания мунтазам равишда ушбу товар ва хизматларни харидорларга алоҳида-алоҳида сотади. Ушбу вазиятда товар ва хизматлар пакети битта бажариладиган ишлар мажбуриятига бирлаштирилиши лозим. Ваъда берилган товар ва хизматлар алоҳида турдаги деб ҳисобланиши мумкин.
Бироқ, ушбу шартнома контекстида улар бир-биридан фарқланадиган (алоҳида турдаги) бўлиб ҳисобланмайди. Шартнома уйни лойиҳалаштириш ва қуриш учун тузилган.
Мисол
Икки хилдаги мажбуриятлар бажарилиши учун шартнома
Компания харидорга товарлар тўпламини етказиб бериш бўйича шартнома тузди.
Етказиб бериш шартларига кўра мулк ҳуқуқи товар ташувчига топширилган вақтда ўтади.
Ташувчи мустақил компания ҳисобланади.
Ўтган даврдаги иш амалиётига мувофиқ агар ташиш жараёнида товар йўқолса ёки шикастланса, компания товарни қўшимча тўловларсиз алмаштириб беради. Ушбу шартнома иккита мажбурият бажарилишини ўз ичига олади:
- товарни етказиб бериш;
- товарни алмаштириб бериш.
Эътибор беринг
Бир турдаги бўлиб ҳисобланадиган ва ўша битта схема бўйича харидорга топшириладиган бир қатор бир-биридан фарқланадиган (алоҳида турдаги) товар ёки хизматлар, масалан, турли тарифлар бўйича кўрсатиладиган уяли алоқа хизматларини кўрсатишга доир шартнома, битта ижро мажбуриятини ташкил этади.Эътибор беринг
Товар ёки хизматнинг харидорга топширилишига олиб келмайдиган, компания шартноманинг бажарилиши учун амалга оширадиган фааолият бажариладиган мажбурият бўлиб ҳисобланмайди. Мисол
Мажбуриятлар бажарилиши сифатида шартномани бажариш бўйича алоҳида ҳаракатларни тан олмаслик
Хизматлар кўрсатувчи провайдер шартнома тузиш учун турли хилдаги маъмурий вазифаларни бажариши зарур. Уларни бажариш ва тегишли фаолият харидорга хизматларни топширилишини таъминламайди. Бинобарин, ушбу фаолият тугаганидан сўнг тушум тан олинмайди.
Чтобы получать новости от Buxgalter.uz первыми, подписывайтесь на Telegram-канал
Наша страница
Канал в телеграм 