МҲХСга кўра қурилиш шартномаси бўйича тушумни қандай ҳисобга олиш керак

Тавсияда:

– қурилиш шартномаси бўйича тушумни тан олиш;
– қурилиш шартномаси бўйича тушумни тан олиш муддатлари;
– бажарилган ишларни баҳолаш усуллари;
– қурилиш шартномаси бўйича бухгалтерия ҳисоби.

Қурилиш шартномаси бўйича тушум қандай тан олинади

15-МҲХС (IFRS)га мувофиқ, қурилиш шартномаларини ҳисобга олиш тартиби харидорлар билан тузилган ҳар қандай бошқа шартномаларни ҳисобга олиш тартиби билан бир хил.

Қурилиш шартномаси бўйича тушумни тан олишни қуйидаги 5 та қадам (босқич) билан ифодалаш мумкин:

1. Харидор билан тузилган шартномани идентификациялаш;

2. Шартномавий мажбуриятларни аниқлаб олиш. Бунда шартномада келишилган алоҳида товарлар ва хизматлар, шунингдек уларнинг ажратилиш-ажратилмаслиги аниқлаб олиниши керак. Шартнома ва шартнома мажбуриятларини идентификациялаш ҳақида бу ерда ўқинг;

3. Битим нархини белгилаш. Бу ҳақда бу ерда батафсил ўқинг.

4. Битим нархини шартномавий мажбуриятларга тақсимлаш. Бу ҳақда бу ерда батафсил ўқинг;

5. Тушумни тан олиш – шартнома тузилаётган ва (ёки) шартномавий мажбурият бажарилган вақтда. Тушумни тан олиш қоидалари ҳақида бу ерда ўқинг.

Қурилиш шартномаси бўйича шартномани тан олишга мисол 

Жорий йилнинг август ойида қурилиш компанияси бинони капитал таъмирлашга шартнома тузган бўлиб, шартнома доирасида янги лифтлар ўрнатилиши кўзда тутилган. Умумий шартнома суммаси – ҚҚСсиз 800 млн сўмга тенг.

Шартнома бўйича кутилаётган умумий сарфлар:

• 250 млн сўм – лифтларни сотиб олиниши;
• 400 млн сўм – меҳнат сарфлари, материал ва бошқа харажатлар.

Жорий йилнинг 31 декабридаги ҳолатга кўра (ҳисобот санаси) лифтлар компания томонидан буюртмачига тақдим этилган, бироқ охиригача ўрнатилмаган. Бунда лифтларнинг устидан назорати буюртмачига ўтган. 31 декабргача сарф қилинган харажатлар миқдори 100 млн сўмни ташкил қилди.

Ноябрь ойида буюртмачи шартнома бўйича 500 млн сўм миқдоридаги биринчи тўловни амалга оширди.

Тушум тан олинишининг 5 та қадамини кўриб чиқамиз.

1-қадам – шартномани идентификациялаймиз. Мисол шартларидан кўриниб турибдики, қурилиш компанияси билан буюртмачи ўртасида шартномавий келишув тузилган.

2-қадам – шартнома бўйича бажарилиши керак бўлган мажбуриятларни аниқлаб оламиз. Қуйидагилар белгиланиши керак:

• шартномада айтиб ўтилган алоҳида товарлар ва хизматлар;
• улар фарқли (ажраладиган) ҳисобланиши ёки ҳисобланмаслиги.

Шартнома бинони капитал таъмирлашга тузилган бўлиб, унда бутун таъмирлаш ишлари йиғиндисининг умумий нархи кўрсатилган. Шу сабабли компания бутун ишлар йиғиндисини бажариладиган ягона мажбурият деб белгилаб олди.

Қоидага кўра, шартнома предмети муайян яхлит объект бўлгани учун, қурилиш шартномаларида бажарилиши керак бўлган фақат битта мажбурият бўлади. Бунда мижознинг бошқа объектни танлаш муқобиллиги йўқ.

3-қадам  – битим нархини белгилаймиз. Ушбу шартнома бўйича битим нархи 800 млн сўмга тенг. Бунда битим нархининг ўзгаришига олиб келиши мумкин бўлган шартнома шартларини, масалан, муддатидан олдин тўловни ёки ишнинг тез бажарилишини ҳисобга олиш керак.

4-қадам  – битим нархини алоҳида бажариладиган мажбуриятларга тақсимлаймиз. Компаниянинг баҳолашича, мазкур ҳолда бутун таъмирлаш ишларининг йиғиндиси бажарилиши керак бўлган ягона мажбурият ҳисобланади (2-қадам). Шу сабабли бутун битим нархи шу мажбуриятга тақсимланади.

5-қадам – тушумни шартнома тузилаётган ва (ёки) шартномавий мажбурият бажарилган вақтда тан оламиз.

Тушумни тан олиш муддатларини қандай аниқлаймиз

Тушумни акс эттириш муддатлари назоратнинг қачон ўтишига боғлиқ:

• давр мобайнида (одатда, хизматлар кўрсатилаётганда)

ёки

• муайян бир вақтдами (одатда, товарларни сотишда).

Қуйидаги уч мезоннинг ҳеч бўлмаса биттаси бажарилганда, тушум давр мобайнида деб тан олинади :

• компания фаолиятини амалга ошириши давомида бу фаолият натижаларидан харидор бир вақтнинг ўзида ҳам наф олса, ҳам уни истеъмол қилса;
• харидор компания томонидан яратилган ёки яхшиланган активни устидан назорат қилса;
• компания муқобил мақсадларда фойдаланиш мумкин бўлган активни яратмайди, яъни активдан фақат харидор фойдаланиши мумкин бўлса. Бунда компания шу кунгача якунланган фаолият натижалари учун тўловни олиш бўйича қонун билан ҳимояланган (шартномада белгиланган) ҳуқуққа эга бўлади.

Бирорта мезон бажарилмаганда, тушум назоратнинг ўтиши билан бир вақтда тан олинади.

Қурилиш шартномалари бўйича тушум, одатда, ишларнинг шу кунгача бажарилган қисми асосида муайян вақт даври мобайнида тан олинади.

Бажарилган ишларни баҳолашда қандай усуллар қўлланилади

Ишларнинг бажарилган қисмини қуйидаги усулларнинг бири ёрдамида баҳолаш мумкин:

• натижалар (бажарилган ишлар) усули ;
• ресурслар (қилинган сарфлар) усули .

Ресурслар усулининг камчилиги –  шундаки, сарфлар билан товарларни ёки хизматларни назорат қилишни харидорга ўтказиш ўртасида бевосита боғлиқлик мавжуд бўлмаслигидадир. Шунинг учун, ресурс усулини қўллаганда, товар ёки хизматлар устидан назоратни буюртмачига ўтказиш бўйича фаолият натижаларини акс эттирмайдиган ҳар қандай сарфларнинг таъсирини истисно қилиш лозим .

Ресурслар усулини қўллаш 

Аввалги мисолдаги қурилиш компанияси ҳисобот санасидаги ҳолатга кўра қилинган сарфлар (истеъмол қилинган ресурслар)нинг кутилаётган жами сарфларга нисбатига асосланган ресурслар усулини қўллайди.

Компаниянинг ҳисоблашича, лифтлар бўйича қилинган сарфлар бажарилаётган таъмирлаш ишларининг баҳосини бузиб (ошириб) кўрсатади, шу сабабли лифтларни сотиб олишга кетган харажатлар амалга оширилган сарфларнинг кутилаётган умумий сарфларга нисбатини ҳисоблашда ҳисобга олинмаслиги керак.

Бунда уларнинг қиймати тушум таркибида тан олинади, зеро:

– лифтлар фарқланувчи товар ҳисобланмайди;
– буюртмачи лифтлар устидан назоратни улар ўрнатилишидан олдин қўлга киритади;
– лифтлар бўйича ҳақиқий харажатлар шартномавий мажбуриятнинг бажарилишидан кутилаётган жами харажатларга нисбатан анча юқори;
– компания лифтларни учинчи шахсдан сотиб олади ва уларни ишлаб чиқаришда иштирок этмайди.

Ишларнинг бажарилган қисмини аниқлаш учун қўлланиладиган сарфлар нисбатининг коэффициенти қуйидагича ҳисоблаб чиқилади:

• лифтларни харид қилиш сарфларини ҳисобга олмаган ҳолда шартнома бўйича умумий режалаштирилаётган харажатлар миқдори – 400 млн сўм;
• лифтлар қийматини ҳисобга олмаган ҳолда ҳисобот санасидаги умумий харажатлар миқдори – 100 млн сўм;
• истеъмол қилинган ресурслар (бажарилган ишлар) коэффициенти – 0,25 (100 : 400).

Шартнома бўйича умумий тушум (лифтлар қийматини ҳисобга олмаганда) – 550 млн сўм (800 – 250).

Ҳисобот йилининг 31 декабрь ҳолатидаги тушум (лифтлар қийматини ҳисобга олмаганда) – 137,5 млн сўм (550 х 0,25).

Ҳисобот йилининг 31 декабрь ҳолатига кўра лифтлар қийматини ҳисобга олгандаги тушум – 387,5 млн сўм (137,5 + 250).

Қурилиш шартномаси бўйича тушум ва харажатларни тан олишни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш

Ҳисобот санасидаги ҳолатга кўра, компания, бажарилган ишлар қисмининг баҳоланиши асосида шартнома бўйича харажатларни тан олиши керак.

Бизнинг мисолда ишларнинг бажарилган қисми ресурслар (сарфланган харажатлар) усулида баҳоланиши сабабли ҳисобот санасига қадар амалга оширилган барча харажатлар сарфларга ҳисобдан чиқарилади.

Сарфларни баҳолашда лифтлар қиймати чегириб ташлангани боис бухгалтерия ҳисобида ҳам уларнинг қийматини таъмирлаш ишларидан бошқа харажатларга ажратиб чиқариш керак.

Лифтларни сотишдан тушум улар етказиб берилган пайтда, сотиб олиш харажатлари миқдорида, тан олинади .

Бухгалтерия ўтказмалари:

Ҳисобот санасидаги «Шартнома бўйича актив» счёти бўйича қолдиқ – 112,5 млн сўмга (250 + 137,5 – 500) тенг. У «минус» белгиси билан чиққани учун шартномавий мажбуриятга айланади ва молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда мажбуриятлар таркибида акс эттирилади.