Принципал ва агентнинг МҲХС бўйича тушуми қандай ҳисобга олинади

21.10.2022

Ирина ЗАВАЛИШИНА

МҲХС бўйича эксперт

Наталья МЕМЕТОВА

«Норма» эксперти

Читать на русском языке

Тавсияда:

– принципал ва агент;
– принципал ва агентнинг тушумни тан олиши;
– консигнация келишувлари.

Принципал ва агент ким улар

Товар ёки хизматларни харидорга сотишда компаниянгиздан ташқари учинчи томон иштирок этадиган вазиятлар ҳам бўлиб, бунда сотув воситачилар – агентлар, тарқатувчилар, дилерлар ва ҳ.к. орқали амалга оширилади.

Ушбу ҳолатдаги битимда компаниянгиз ким бўлиб ҳисобланишини – принципалми ёки агентми, аниқлаб олишингиз керак.

Товар ёки хизматларни ўзингиз сотаётиб, улар учун ўзингиз жавобгар бўлганингизда, принципал ҳисобланасиз. Товар ёки хизматлар сотилишини ўзингиз ташкиллаштирсангиз, бироқ уларни учинчи томон тақдим этса, унда сиз агент бўлиб ҳисобланасиз .

Бунда шартномада сиз, харидорга ваъда қилинган ҳар бир товар ёки хизматга нисбатан кимлигингиз: принципалми ёки агентми, аниқлаб олишингиз керак. Мисол учун, айрим шартномалар бўйича харидорга бир неча товар ёки хизматлар тақдим этилиб, уларнинг айримларига нисбатан компания принципал, бошқаларига нисбатан эса агент сифатида амал қилади.

Шартномада келишилган товар (хизмат) – харидорга тақдим этилиши керак бўлган фарқли товар ёки хизмат (ёхуд фарқли товар ёки хизматлар пакети)дир.

Эслатиб ўтамиз

Товар ёки хизмат, қуйидаги иккита мезон бажарилса, фарқли ҳисобланади :

харидор товар ёки хизматнинг ёлғиз ўзидан ёки бемалол фойдаланиши мумкин бўлган бошқа ресурслар билан биргаликда наф олиши мумкин (яъни, товар ёки хизмат фарқли бўлиши мумкин);
компаниянинг товар ёки хизматни харидорга тақдим этиш тўғрисидаги ваъдаси шартномадаги бошқа ваъдалардан алоҳида идентификацияланадиган бўлади (яъни, товар ёки хизматни тақдим этиш ваъдаси шартнома контекстида фарқли ҳисобланади).

Фарқли товар (хизмат)лар ҳақида «Шартнома ва шартнома мажбуриятларини МҲХС бўйича идентификациялаш» тавсиясида ўқинг.

Принципал ва агентнинг тушуми қандай тан олинади

Сотувдан олинган принципал тушуми одатда эгалик ҳуқуқи билан боғлиқ бўлган барча хатарлар ва нафлар (маҳсулот устидан назорат ўтказилади) топширилгандан кейин тан олинади. Бироқ харидор моҳиятига кўра агент сифатида амал қилса, сотув комиссион сотув (консигнация бўйича сотиш) сифатида акс эттирилади.

Шартномада ким – агент ёки принципал эканлигингизни аниқлаш учун:

харидорга тақдим этилаётган товар ёки хизматларни идентификациялашингиз;
ҳар бир товар ёки хизматни, у харидорга топширилишидан олдин, назорат қилаётганингиз ёки қилмаётганингизни баҳолашингиз керак.

Қуйидагилар принципал ҳисобланишингизнинг асосий аломатлари ҳисобланади :

товар ёки хизматнинг тақдим этилиши, масалан, уларнинг сифати ва харидорнинг талабларига мувофиқ келиши, кафолатланган таъмир ва сервис хизмат кўрсатилиши учун ўзингиз жавобгарлигини олиб борасиз;
сизда захираларингиз қадрсизланишининг хатари мавжуд:

– уларнинг харидорга топширилишигача бўлган пайтгача. Дейлик, бошқа корхонанинг омборида бўлган товарларингиз бузилса ёки ўғирланса ва бу билан боғлиқ зарарларни кўрасиз;
– назорат харидорга ўтганидан кейин. Мисол учун, харидор товарни қайтариш ҳуқуқига эга бўлса;

товар ёки хизматлар нархини мустақил ўрнатишга ҳақлисиз. Тегишинча, товар ёки хизматдан фойдаланиш усулини белгилашингиз ва улардан қолган деярли барча нафларга эга бўлишингиз мумкин. Бироқ айрим ҳолларда агент ҳам нархни мустақил белгилашга ҳақли. Масалан, шартномага кўра агент товар ёки хизматларни сотиш нархларини, бироқ принципал ўрнатганидан кам бўлмаган миқдорда, мустақил белгилашга ва қўшимча тушум олишга ҳақли.

Принципал топшираётган товар ёки хизматларининг эвазига қоплаб берилиши ҳуқуқига эга бўлган ва олишни кутаётган ялпи сумма миқдоридаги тушумни тан олиши керак.

Агент принципал томонидан тақдим этилган товар ёки хизматларнинг сотилишини ташкиллаштиргани эвазига қоплаб берилиши ҳуқуқига эга бўлган ва олишни кутаётган мукофот ёки комиссиянинг ҳақи миқдоридаги тушумни тан олади.

Бошқача айтганда, агент принципал номидан олган суммани тушумига киритмайди. Ўзига фақат мукофот (комиссиявий ҳақни)ни қолдириб, харидордан олинган даромаднинг қолган қисмини принципалга топширади.

Мисол

Принципал ва агентда товар сотилишининг ҳисобга олиниши

Компания дўконда янги ва ишлатилган мобил телефонларни сотади.

Янги телефонлар ишлаб чиқарувчилар ёки уларнинг расмий дилерларидан сотиб олинади. Компания етказиб берилган товарлар учун маблағларни, одатда 15 кун ичида тўлаб беради. Сотилиш пайтигача бу телефонлар дўконда ёки омборда сақланади. Сақлаш билан боғлиқ барча хатарларни қоплаш мақсадида компания товарларни суғурталаган.

Компаниянинг нарх сиёсатида чегирма тақдим этиш шартлари ва реклама акциялари назарда ишлатилган.

Янги телефонларнинг асосий деталлари учун 2 йиллик кафолат белгиланган. Кафолатли таъмир ишларини ишлаб чиқарувчи амалга оширади, бунда компания сотувдан кейинги хизматларни бажаради.

Ишлатилган телефонлар уларни дўконга комиссияга топширган олдинги эгаларидан сотиб олинади. Телефон эгаси топширилган телефон учун ҳақни уни харидор томонидан сотиб олинганидан кейингина олади.

Ишлатилган телефонларнинг сотиш нархи, одатда собиқ эгалари томонидан ўрнатилади. Бироқ дўкон харидорни хабардор қилган ҳолда унинг нархини оширишга ёки камайтиришга ҳақли.

Ишлатилган телефон харидорга (янги эгасига) сотилганда собиқ телефон эгасига бу ҳақда дўкон хабар беради ҳамда сотишдан олинган даромаднинг 85 %ини эгаси олади. Қолган 15 %ни комиссия ҳақи сифатида дўкон олади.

Ишлатилган телефон 90 кун ичида сотилмаса, унинг эгаси уни дўкондан олиб кетиши керак.

Ишлатилган телефонларга, янги телефонларга бўлганидек, суғурта амалиёти татбиқ этилади. Бунда собиқ телефон эгалари суғурта бадалларини тўламайди – улар дўконнинг 15 %лик комиссиявий ҳақига киритилади.

Ишлатилган телефонларга нисбатан кафолат татбиқ этилмайди.

Янги телефонларни сотишдан тушумни ҳисобга олиш

Дўконнинг ким – принципал ёки агентлигини аниқлаш учун унга янги телефонларга эгалик қилишдан барча хатарлар ва нафлар (ёки уларнинг катта қисми) топширилган ёки топширилмагани, яъни товар устидан назорат ўтган ёки ўтмаганини билиш керак.

15-МҲХС (IFRS)да белгиланган мезонларга мувофиқ, дўкон принципал ҳисобланади, зеро:

унда телефон бузилиши ёки йўқолиши хатари бўлиб, суғурта полисининг расмийлаштирилиши шу билан боғлиқ;
дўконнинг ўзи сотиш нархларини ўрнатиши, сотишдан кейин ўзи хизмат кўрсатиши ва ҳ.к. сабабли ишлаб чиқарувчилар ёки дилерлар товар устидан бошқа назоратга эга эмас. Ишлаб чиқарувчилар кафолатли таъмирлаш ишларини қилишига ва, эҳтимол, ҳисобда тегишли захираларни тан олишига қарамай, бу уларнинг товар устидан назоратни сақлаб қолганини англатмайди.

Шундай қилиб, принципал сифатида иш юритётганидан келиб чиқиб, дўкон телефонларни сотишдан тушумни ялпи қоплаш суммалари миқдорида тан олади.

Дейлик, дўкон ишлаб чиқарувчидан янги телефонни 6 млн сўмга сотиб олиб, 8 млн сўмга сотди. Бухгалтерия ўтказмалари:

Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	Счётлар корреспонденцияси
		дебет	кредит
Товарнинг сотилиши акс эттирилди	8	Пул маблағлари	Тушум

Дўкон шунингдек сотилган товарнинг таннархини ҳисобдан чиқариши керак:

Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	Счётлар корреспонденцияси
		дебет	кредит
Сотилган товарнинг қиймати ҳисобдан чиқарилди	8	Сотиш таннархи	Захиралар

Ишлатилган телефонларни сотишдан тушумни тан олиш

Ишлатилган телефонларни воситачилик асосида сотаётганда дўкон эгалик қилиш (назорат қилиш) билан боғлиқ хатарлар ва нафларнинг барчасини собиқ телефон эгаларидан қабул қилмайди. Мазкур ҳолда 15-МҲХС (IFRS) мезонларига мувофиқ дўкон агент сифатида намоён бўлади, зеро:

сотилган телефонлар учун кафолат бермаслиги ва сервис хизматини кўрсатмаслиги сабабли улар учун жавоб бермайди;
товар йўқолиши ёки бузилишининг хатари дўконда эмас, балки уни сотишга берган – собиқ эгаси ўз зиммасига олади. Бу товар сотилмаган тақдирда сотувчига қайтарилиши билан боғлиқ. Бундан ташқари, суғурта қиймати сотувчи томонидан дўконга тўланадиган комиссиявий ҳақ таркибида сотувчи томонидан қопланади.
нархларни дўкон эмас, балки сотувчи белгилайди.

Шу тариқа, дўкон, агент ҳисоблангани боис, ишлатилган телефонларни сотишдан олинган тушумни соф қоплаш суммаси миқдорида тан олади.

Мисол тариқасида, савдо дўкони ишлатилган телефонни 8 млн сўмга сотди, телефоннинг собиқ эгасига – 6,8 млн сўмни тўлади, 1,2 млн сўмни эса воситачилик ҳақи сифатида ўзига қолдирди. Бухгалтерия ўтказмалари:

Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	Счётлар корреспонденцияси
		дебет	кредит
Товарнинг сотилиши акс эттирилди	6,8	Пул маблағлари	Сотувчилар олдидаги кредиторлик қарздорлик
	1,2	Пул маблағлари	Комиссиядан тушум

Мисол

Принципал ва агентда хизматлар кўрсатилишини ҳисобга олиш

Компания Интернет орқали электрон китоблар сотади. Харидор компанияга унинг сайтидан китоб юклаб олгани учун ҳақ тўлайди. Китоб муаллифлари билан тузилган шартномаларга биноан, сайтдан китоб юклаб олингани учун тўловлар қуйидагича тақсимланади: ҳақнинг 70 %ини муаллиф, 30 %ини эса компания олади.

Қуйидаги вазиятлар ҳам бўлиши мумкин:

компания муаллифдан китобга бўлган мутлақ ҳуқуқни сотиб олади ва уни юклашга тақдим этади;
муаллиф билан тузилган шартнома шартларидан қатъи назар, ҳар ойлик абонент тўлови эвазига компания юклаш учун маълум миқдордаги китобларни тақдим этади.

Алоҳида олинган ҳар битта вазиятда компаниянинг кимлигини аниқлаш учун принципал ёки агентга хос аломатлар бор-йўқлиги баҳоланиши керак.

Хизматлар бузилишига ёки йўқотилишига доир компания хатарларининг аломатлари бу ерда ўз-ўзидан кўриниб турибди. Шу сабабли қолган аломатлар билан, хусусан:

харидорга хизматлар тақдим этиш бўйича асосий жавобгарлик кимнинг зиммасида эканлигини;
хизматнинг сифатли кўрсатилиши ва харидорнинг талабларига жавоб бериши учун ким жавобгарлиги;
хизматлар нархларини ким белгилаши хусусида бир тўхтамга келиниши керак.

Агар муаллифнинг электрон китоблари, компания сайти билан бир қаторда бошқа сайтларда ҳам юклаб олиниши мумкин бўлса, у ҳолда компаниянинг бу китобларга муаллифлик ҳуқуқи мавжуд бўлмасдан, у уларни ўз платформаси (сайти) орқали фақат тарқатиш билан шуғулланади. Бу эса компания бу хизматлар учун асосий жавобгар ҳисобланмаслигини, балки харидор бу хизматларга эга бўлиши учунгина жавобгар эканлигини англатади. Шунинг учун мазкур ҳолда компания агент сифатида таърифланиб, тушумни соф тушумлар миқдорида тан олади.

Дейлик, компания сайтидан бир дона китобни юклаб олиш 0,5 млн сўмга тенг бўлиб, шундан 0,35 млн сўм муаллифга тегишли, 0,15 млн сўмни эса компания воситачилик ҳақи сифатида ўзига қолдиради. Бухгалтерия ўтказмалари:

Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	Счётлар корреспонденцияси
		дебет	кредит
Товарнинг сотилиши акс эттирилди	0,35	Пул маблағлари	Муаллифлар олдидаги кредиторлик қарзлар
	0,15	Пул маблағлари	Комиссиядан тушум

Башарти компания фақат ўзи учун яратилган электрон китобларни сотиб, бунда уларни компания сайтидан бошқа ҳеч қаердан юклаб олиш мумкин бўлмаса, у ҳолда компания принципал ҳисобланади ва тушумни ялпи тушумлар миқдорида тан олади. Бухгалтерия ўтказмалари:

Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	Счётлар корреспонденцияси
		дебет	кредит
Товарнинг сотилиши акс эттирилди	0,5	Пул маблағлари	Тушум

Бунда муаллифларга ҳақ тўлаш шартлари шартномада назарда тутилган бўлиши керак. У, мисол учун, қатъий белгиланган тўлов ёки сотувлардан қандайдир фоиз кўринишида белгиланиши мумкин.

Мисол

Ишлаб чиқарувчи томонидан товар сотилишининг белгиланиши

Ишлаб чиқарувчи компания апрель ойида ҳар бирининг нархи 60 млн сўм бўлган 20 дона автомобилни етказиб берди.

Агентга харидор тўлайдиган суммадан ушлаб қолинадиган 10 % миқдорида ҳақ берилиши таклиф қилинмоқда.

Май ойида агент шу заҳоти ҳақ тўлаш шарти билан 5 та автомобилни сотди ва ишлаб чиқарувчини бу ҳақда хабардор қилди. Пул маблағларининг тўлови июль ойида ўтказилиши амалга оширилади.

Ишлаб чиқарувчи бу операцияларни қуйидагича ҳисобга олади:

апрель ойида – товар устидан назорат агентга ўтказилмагани боис, захиралар компания балансида қолади;
май ойида – агентнинг хабари асосида тушум тан олинади.

Бухгалтерия ўтказмалари:

Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	Счётлар корреспонденцияси
Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	дебет	кредит
Товарнинг сотилиши акс эттирилди (60 х 5)	300	Дебиторлик қарздорлик	Тушум
Компенсация бўйича харажатлар акс эттирилди (300 х 10 %)	30	Сотиш харажатлари	Агентлар олдидаги кредиторлик қарздорлик
Талаблар ҳисобга олинди	30	Агентлар олдидаги кредиторлик қарздорлик	Дебиторлик қарздорлик

июль ойида – пул маблағлари олинади. Бухгалтерия ўтказмалари:

Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	Счётлар корреспонденцияси
		дебет	кредит
Пул маблағлари олинди (300 – 30)	270	Пул маблағлари	Дебиторлик қарздорлик

Агент товар устидан назоратга эга бўлмагани боис унинг балансида захиралар мавжуд эмас.

Агент бу операцияларни қуйидагича ҳисобга олади:

май ойида – товарнинг сотилиши ва тушумнинг тан олиниши. Бухгалтерия ўтказмалари:

Хўжалик операциясининг мазмуни	Сумма, млн сўм	Счётлар корреспонденцияси
		дебет	кредит
Товарнинг сотилиши акс эттирилди	30 (60 х 5 х 10 %)	Пул маблағлари	Мукофот кўринишидаги тушум
	270 (60 х 5 – 30)	Пул маблағлари	Ишлаб чиқарувчилар олдидаги кредиторлик қарздорлик

июль ойида – пул маблағларининг ўтказиб берилиши. Бухгалтерия ўтказмалари:

Хўжалик операциясининг
мазмуни

Сумма,
млн сўм

Счётлар корреспонденцияси

дебет

кредит

Пул маблағлари ҳисоблаб ўтказилди

(300 – 30)

270

Ишлаб чиқарувчилар олдидаги кредиторлик қарздорлик

Пул маблағлари

Консигнация келишувларини ҳисобга олиш

Агар компаниянгиз ўзига тегишли маҳсулотларни якуний харидорларга сотилиши учун бошқа ташкилотга (масалан, дилерга, дистрибьютерга ва ҳ.к.) етказиб берса, унда у қуйидагиларни баҳолаши керак:

бошқа ташкилотнинг товар устидан назоратни қўлга киритгани ёки киритмаганини;
бошқа компания билан қандай келишув тузилганини – сотиш ҳақидаги келишувми ёки консигнация келишувими .

Маҳсулот консигнация шартларида етказиб берилгани ёки берилмаганини билиш учун харидор (дилер) билан тузилган келишувни консигнация келишувининг асосий аломатлари бор-йўқлиги юзасидан таҳлил қилиб чиқишингиз керак .

Консигнация келишувининг асосий аломатлари қуйидагилардир:

компания томонидан маҳсулот маълум пайтгача назорат қилинади, масалан, дилер маҳсулотни харидорга сотгунига қадар;
компаниянгиз маҳсулотнинг қайтариб берилишини талаб қилиши мумкин;
дилер маҳсулотни сўзсиз тўлаб бериш мажбуриятига эга эмас.

Сотув ҳақидаги келишув билан консигнация келишуви ўртасидаги фарқ

Агар сиз дилерга маҳсулот етказиб берсангиз ва у шу заҳоти товар устидан назоратни қўлга киритса, тушумни дилер назоратни қўлга киритган пайтда тан олинг. Бу сотишга доир келишувдир! Яъни, тушум маҳсулот дилерга етказилганда тан олинади.

Бироқ, дилер товарни олган пайтда унинг устидан назоратни қўлга киритмаса, у ҳолда тушум тан олинмаслиги керак. Бу – консигнация! Ушбу ҳолда тушум дилер маҳсулотни мижозга сотган пайтда ёки дилер маҳсулот устидан назоратни қўлга киритганда тан олинади.

Чтобы получать новости от Buxgalter.uz первыми, подписывайтесь на Telegram-канал

Поделиться:

Публикации по теме: