Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидалари (АВ томонидан 27.03.2026 й. 3800-сон билан рўйхатга олинган Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги директорининг 04.03.2026 й. 3Ҳ-сон буйруғига илова)

Ўзбекистон Республикаси

Адлия вазирлигида

2026 йил 27 мартда 3800-сон

билан рўйхатга олинган

Ўзбекистон Республикаси

Транспорт вазирлиги ҳузуридаги

Фуқаро авиацияси агентлиги

директорининг

2026 йил 4 мартдаги

3Ҳ-сон буйруғига

ИЛОВА

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш

ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги

Ўзбекистон Республикасининг

АВИАЦИЯ ҚОИДАЛАРИ

Мазкур Авиация қоидалари фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартибини белгилайди.

1-БОБ. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР

1. Ушбу Авиация қоидаларида қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

номзод - тиббий хулоса олишга ариза берувчи шахс;

фуқаро авиацияси ташкилоти - ҳаво кемасининг эксплуатанти (авиакомпания), сертификатланган таълим муассасаси, ҳаво кемаларига техник хизмат кўрсатиш, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ёки Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида парвозларни амалга ошириш ва таъминлаш билан шуғулланадиган ҳар қандай бошқа ташкилот;

фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори - олий тиббий маълумотга эга, даволаш иши ёки терапия йўналиши бўйича тегишли мутахассислик дипломига эга бўлган, камида 2 йил амалий иш стажига, шунингдек авиация тиббиёти бўйича сертификатга эга бўлган шифокор;

ваколатли орган - Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги;

малака белгиси - авиация ходимининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, чекловлари кўрсатилган фуқаро авиациясининг авиация ходими гувоҳномасидаги (бундан буён матнда гувоҳнома деб юритилади) тегишли ёзувлар;

расмий тиббий хулоса - парвозларни амалга оширишга доир масалаларда мутахассисларни ёки бошқа соҳа экспертларини жалб этган ҳолда бир ёки бир нечта тиббий экспертлар томонидан муайян ҳолат бўйича чиқарилган ва ваколатли орган томонидан қабул қилинган якуний тиббий хулоса;

тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) - фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш фаолиятини амалга оширувчи ваколатли орган томонидан тайинланган тиббий-учиш комиссияси;

тиббий-учиш комиссия аъзоси (бундан буён матнда ТУК аъзоси деб юритилади) - "даволаш иши" бўйича олий тиббий маълумотга эга бўлган, авиация тиббиёти соҳаси бўйича тайёргарликдан ўтган, ушбу соҳада амалий кўникмага ва камида 2 йил иш тажрибасига эга бўлган ваколатли орган томонидан тайинланадиган шахс;

тиббий хулоса - ваколатли орган томонидан гувоҳнома эгасининг соғлигъига кўра яроқлилигига қўйилган талабларга мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжат;

тиббий эксперт - фаолияти парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш ва таъминлаш билан боғлиқ бўлган олий тиббий маълумотга эга, авиация тиббиёти соҳаси бўйича тайёргарликдан ўтган, ушбу соҳада амалий кўникмага, фуқаро авиацияси тизимида камида 5 йил иш стажига ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган тиббий омилларни аниқлаш, таҳлил қилиш ва баҳолаш бўйича малакага эга бўлган шахс;

ҳаводаги ҳаракатни бошқариш диспетчери (бундан буён матнда ҲҲБ диспетчери деб юритилади) - гувоҳнома ва малака белгисига эга бўлган, ҳаводаги ҳаракатни бошқаришни таъминловчи авиация ходими.

2. Тиббий хулоса олиш учун номзоднинг соғлиғи ҳолатига кўра яроқлилигига қўйиладиган талаблар ушбу Авиация қоидаларининг 1 - 3-иловаларига мувофиқ белгиланади.

3. Номзодларга уларнинг тегишли тоифаларига кўра 1-класс, 2-класс ёки 3-класс тиббий хулоса берилади.

4. Тиббий хулосалар қуйидаги класслар бўйича берилади:

а) 1-класс тиббий хулосаси - тижорат авиацияси учувчиси (самолёт, вертолёт, дирижабль ва кўтариш кучини ошириш тизимига эга бошқа ҳаво кемалари), кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси, фуқаро авиацияси ташкилотининг йўналишдаги учувчиси (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), синовчи-учувчи, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича учувчи-курсантлари ҳамда ўқишга қабул қилинаётганлар;

б) 2-класс тиббий хулосаси - штурман, бортмуҳандис, ҳаваскор учувчи (самолёт, вертолёт, дирижабль ва кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемалари), учувчи, учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, кабина экипажи аъзоси, бортоператор, кичик авиация учувчилари, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича ўқувчилари ва ўқишга қабул қилинаётганлар;

в) 3-класс тиббий хулосаси - ҲҲБ диспетчери, ташқи учувчи ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича диспетчер-курсантлари ва ўқишга қабул қилинаётганлар.

5. Учта класс бўйича тиббий хулосани бериш учун номзодда парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир этиши мумкин бўлган ёки хизмат вазифаларини хавфсиз бажаришга монелик қиладиган функционал лаёқатсизликка олиб келувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, фаол ёки латент, ўткир ёки сурункали касалликлар, шикастланишлар, тан жароҳатлари, жарроҳлик амалиётлари оқибатлари, шунингдек шифокор томонидан буюрилган ёки рецептсиз қўлланиладиган даволаш, диагностика ёхуд профилактика воситаларининг ножўя таъсири мавжуд бўлмаслиги керак.

6. Ваколатли органнинг тиббий экспертлари ҳамда ТУК аъзолари номзодларни уларнинг тегишли тоифалари ва тиббий хулоса классларига мувофиқ ушбу Авиация қоидалари ҳамда Xалқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг (бундан буён матнда ИCАО деб юритилади) стандартларида белгиланган талаблар асосида тиббий кўрикдан ўтказади.

7. Номзоднинг авиация фаолияти билан боғлиқ хизмат вазифаларини бажаришга соғлиғи жиҳатидан яроқлилигини аниқлашда қуйидаги асосий талаблар инобатга олиниши лозим:

номзод ўзи эга бўлган ёки олишга талабгор бўлган гувоҳнома ёхуд малака белгисида назарда тутилган вазифаларни хавфсиз бажариш учун зарур жисмоний ва руҳий лаёқатга эга бўлиши;

номзодда касбий вазифаларини бажариш жараёнида меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган тиббий ҳолатлар ва кўрсаткичлар мавжуд бўлмаслиги.

8. Тиббий хулоса беришда номзодда мавжуд касалликлар, уларнинг кучайишига ёки тўсатдан меҳнат қобилиятининг йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлар, шунингдек парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган хавф омиллари (меҳнат шароитининг зарарли омиллари таъсири, ортиқча тана вазни (семизлик), тамаки маҳсулотларини истеъмол қилиш, меҳнат ва дам олиш режимининг бузилиши, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголни истеъмол қилиш ва бошқалар) инобатга олинади.

9. Номзод тиббий текширув ёки тиббий кўрик ўтишдан бош тортганда, унга тиббий хулоса берилмайди ва унинг тиббий ҳужжатларига "тиббий кўрик ўтишдан бош тортгани сабабли тиббий хулоса берилмади" деган ёзув киритилади.

10. Табиий офатлар ёки техноген хусусиятга эга авария ҳамда бошқа фавқулодда вазиятлар юзага келганда, тиббий хулосанинг амал қилиш муддати ваколатли органнинг тиббий эксперти томонидан 45 кунгача бўлган муддатга узайтирилишига йўл қўйилади.

11. Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий хулосанинг амал қилиш муддати ваколатли органнинг тиббий эксперти томонидан фақат клиник кўрсатмаларга асосан қисқартирилишига, тўхтатиб турилишига ёки бекор қилинишига йўл қўйилади.

12. Амалдаги тиббий хулоса эгасининг соғлиғи касаллик, жароҳат, кучли чарчоқ, уйқу бузилиши, соат минтақаларининг алмашинуви, ноқулай иқлим шароитлари, меҳнат ва дам олиш режимининг бузилиши оқибатида ёмонлашганда, шунингдек унда гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, алкоголь ёки дори воситаларининг ножўя таъсири аниқланганда, у гувоҳнома ва малака белгиси билан берилган ҳуқуқларни амалга оширишга ҳақли эмас.

Мазкур ҳолатлар гувоҳнома эгасининг касбий мажбуриятларини хавфсиз ва тўлиқ бажаришига монелик қилганда ҳамда парвозлар хавфсизлигига хавф туғдириши мумкинлигини инобатга олиб, тиббий кўрик натижаларига кўра ТУК аъзолари томонидан у билан суҳбат ўтказилади.

Суҳбат давомида номзодга унда аниқланган касалликлар, уларнинг эҳтимолий оқибатлари, шунингдек мазкур ҳолатларнинг касбий фаолият ва парвозлар хавфсизлигига салбий таъсири юзасидан профилактик тавсиялар ҳамда кўрсатмалар берилади.

13. Тиббий хулоса эгасига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва уларнинг прекурсорларини истеъмол қилиши қатъиян тақиқланади.

Mазкур моддаларни истеъмол қилганлиги ёки уларнинг организмида мавжудлиги аниқланганда, номзоднинг амалдаги тиббий хулосаси тиббий эксперт томонидан бекор қилинади.

14. Қуйидаги ҳолларда номзодлар ва тиббий хулоса эгалари ўқишни давом эттиришдан, учиш ишига, ҲҲБ ишига, кабина экипажи аъзоси вазифаларини бажаришга ёки парвоз фаолиятига қайтишдан олдин тиббий эксперт ёки ТУК аъзоси маслаҳатидан ўтиши лозим:

ҳар қандай жарроҳлик амалиёти ўтказилганда;

тиббий текширув натижалари белгиланган меъёрий кўрсатгичларга жавоб бермаганда;

ҳар қандай дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда;

ҳар қандай сабабга кўра ҳушдан кетиш ҳолати кузатилганда;

литотрипсия усулида буйрак тошини майдалаш амалиёти ўтказилганда;

коронар ангиография ўтказилганда;

транзитор ишемик хуруж кузатилганда;

хуружли юрак аритмиялари, шу жумладан бўлмачалар ҳилпиллаши ёки фибрилляцияси аниқланганда.

2-БОБ. НОМЗОДНИ ТИББИЙ КЎРИКДАН ЎТКАЗИШ

15. Тиббий хулоса олиш учун номзод ТУКга ушбу Авиация қоидаларининг 4-иловасига мувофиқ шаклдаги аризани тақдим этади. Аризада номзод соғлиғи жиҳатидан яроқлилигини аниқлаш учун муҳим бўлган соғлиғи ҳолати, шахсий, оилавий ва ирсий анамнезига доир барча маълумотларни тўлиқ қайд этади ҳамда уларнинг тўғрилигини имзоси билан тасдиқлайди.

Аризага аввал берилган тиббий хулоса ва ўтказилган тиббий кўрик маълумотлари илова қилинади.

Аризада кўрсатилган соғлиғининг ҳолатига тегишли ёлғон маълумотлар номзодга тиббий хулоса беришни рад этиш учун асос ҳисобланади.

ТУК томонидан аризада кўрсатилган маълумотлар ҳамда номзоднинг касаллик тарихи ўрганиб чиқилгандан сўнг уни тиббий кўрикдан ўтказишга рухсат берилади.

Тиббий кўрикни ўтказишда номзоднинг жисмоний ва руҳий ҳолати, кўриш, эшитиш ҳамда рангларни ажрата олиш қобилияти баҳоланади.

16. Номзоднинг парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган касаллик ёки бошқа ҳолатларни яширгани ёки ёлғон маълумотлар тақдим этгани аниқланганда, ТУК раиси мазкур ҳолат юзасидан чора кўриш учун тиббий экспертга билдирги расмийлаштиради.

Тиббий экспертлар томонидан мазкур ҳолатлар ўрганилади ва таҳлил қилинади. Натижаларига кўра номзодга огоҳлантириш берилиши ёки тиббий хулоса бериш рад этилиши мумкин.

Мазкур қарор ҳақида билдириш хати номзодга бевосита (электрон шаклда ёки почта орқали) юборилади.

17. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига қабул қилинаётган номзодлар қабул комиссиясининг йўлланмаси асосида, курсантлар фуқаро авиацияси таълим ташкилоти томонидан берилган йўлланма асосида, авиация ходимлари иш берувчи томонидан берилган йўлланма асосида, бошқа шахслар эса шахсий аризасига мувофиқ ТУК томонидан тиббий кўрикдан ўтказилади.

Йўлланмада номзоднинг эгаллаши назарда тутилаётган ёки эгаллаб турган мутахассислиги, лавозими, умумий учиш соати, фойдаланилган ва фойдаланилмаган меҳнат таътили кунлари сони кўрсатилади. Йўлланма масъул шахс томонидан имзоланади ва муҳр билан тасдиқланади.

18. Тиббий кўрикдан ўтишга соғлиғи ҳолатига кўра ҳарбий хизматга яроқли деб топилган шахсларга рухсат берилади.

19. Номзоднинг тиббий кўрикдан ўтиш учун белгиланган муддатда келиши уни тиббий кўрикдан ўтиш учун юборган ташкилот томонидан назорат қилинади.

20. Тиббий кўрикдан ўтказилаётган таркибга хизмат кўрсатувчи фуқаро авиацияси ташкилоти шифокорлари, шунингдек уларнинг раҳбарияти ТУК фаолиятида иштирок этишига йўл қўйилади.

21. Авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтаётган кунда, ишдан озод қилинади. Тиббий кўрикдан ўтишдан олдин уларга дам олиш учун 1 кун берилиши лозим.

22. Тиббий кўрикдан ўтиш ва тиббий хулоса бериш тиббий кўрик бошланган пайтдан эътиборан 1 кун давомида амалга оширилади.

23. Тиббий кўрсатмалар (касаллик даражасини ёки қўшни аъзолар функцияларининг сақланганлигини аниқлаш) мавжуд бўлганда, қўшимча тиббий текширувлар тиббий кўрсатмалар аниқланган кундан эътиборан уч иш кунидан кечиктирмай ўтказилади.

24. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодлар тиббий кўрикдан ўтишдан аввал ТУК психологи томонидан касбий психологик текширувдан ўтказилади.

Касбий психологик танлов натижалари асосида номзоднинг танлаган касбига мувофиқлиги тўғрисида ТУК психологининг хулосаси расмийлаштирилади.

ТУК психологининг "фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқиши мақсадга мувофиқ" деган хулосаси берилганда номзод тиббий кўрикдан ўтказилади.

25. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодлар учун ТУК томонидан такрорий психологик ёки тиббий текширув фақат зарурият юзага келганда (аниқланган қарама-қарши маълумотлар, шубҳали кўрсаткичлар ёки қўшимча баҳолашни талаб этувчи ҳолатлар) ўтказилади.

26. Номзодда танлаган касбига ёки касбий фаолиятини хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи касаллик ёки нуқсон аниқланганда, ТУК аъзоси (тиббий эксперт) мазкур ҳолат бўйича яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштиради ва номзодни тиббий кўрикдан ўтказиш тўхтатилади.

Авиация ходимига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилганда ушбу Авиация қоидаларининг 5-иловасига мувофиқ касаллик ҳақидаги гувоҳнома уни яроқсиз деб топган ТУК аъзоси томонидан расмийлаштирилади.

27. Курсантлар ва авиация ходимларининг навбатдан ташқари тиббий кўриги қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

касбий фаолияти (ўқиш) даврида юзага келган касаллик ёки жароҳатлар натижасидаги вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизликда ёки соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришларнинг парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир этиш эҳтимоли мавжуд бўлганда;

соғлиғи ҳолати билан боғлиқ авиация ҳодисаси ёки инсиденти юзасидан авиация ҳодисасини текшириш комиссияси раисининг кўрсатмасига мувофиқ;

тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда (янги аниқланган касалликларнинг авиация ходимининг касбий фаолиятга яроқлилигига таъсирини баҳолаш зарурати туғилганда, касаллик зўрайганда ёки сурункали чарчоқ белгилари аниқланганда);

тиббий хулосанинг амал қилиш муддати тугаши ҳаво кемасини ўзлаштириш бўйича ўқиш даврига тўғри келган ҳолларда ўқишга юборишдан аввал.

28. Курсантлар ва авиация ходимларида оғир касаллик ёки жароҳатлар аниқланганда ТУК томонидан даволаш муассасаси тақдим этган ҳужжатлар асосида яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

29. Тиббий кўрикдан ўтаётган авиация ходимида касб касаллигининг дастлабки белгилари аниқланганда ТУК томонидан диспансер кузатуви белгиланади ҳамда унинг соғлиғини назорат қилиш ва касаллик ривожланишининг олдини олишга қаратилган профилактик чора-тадбирлар тавсия этилади.

Авиация ходимида касб касаллигининг мавжудлиги ТУК томонидан тасдиқланган тақдирда у касбий фаолиятига яроқсиз деб топилади.

3-БОБ. РАСМИЙ ТИББИЙ ХУЛОСА БЕРИШ

ВА ШИКОЯТ ҚИЛИШ

30. Номзоднинг касаллик тарихи ўрганилиб, тиббий кўрикдан ўтказилгандан сўнг ТУК аъзоси қуйидагилардан бирини амалга оширади:

номзод соғлиғи ҳолатига кўра яроқли деб топилганда, тегишли класс бўйича ушбу Авиация қоидаларининг 6-иловасига мувофиқ шаклда тиббий хулоса (сертификат) беради;

номзод соғлиғи ҳолатига кўра яроқсиз деб топилганда, тиббий хулоса беришни рад этади;

номзоднинг соғлиғи ҳолати ушбу Авиация қоидаларининг 1 - 3-иловаларида белгиланган тиббий талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ ТУК аъзоси томонидан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи деб баҳоланмаганда, тиббий хулоса бериш масаласини кўриб чиқиш ваколатли органнинг ревизия комиссиясига (бундан буён матнда РК деб юритилади) тақдим этилади.

31. Номзоднинг соғлиғи ушбу Авиация қоидаларининг 1 - 3-иловаларига мувофиқ белгиланган тиббий талабларга тўлиқ жавоб бермаган ҳолларда, бироқ мазкур ҳолат парвозлар хавфсизлигига хавф туғдирмаганда, ТУК томонидан тиббий хулоса бериш ваколати РКга берилади.

32. РК ваколатли органнинг тиббий экспертлари ҳамда учувчи-инспектор ёки диспетчер-инспекторлардан иборат таркибда шакллантирилади.

РК ваколатли орган раҳбарининг буйруғи билан камида уч нафар аъзодан, шу жумладан комиссия раисидан иборат таркибда тузилади. Тиббий экспертлардан бири РК раиси этиб тайинланади.

РК фаолиятига Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг мутахассислари ва экспертлари, шунингдек фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари жалб этилиши мумкин.

Расмий тиббий хулоса ИCАОнинг мослашувчанлик принципи асосида РК томонидан расмийлаштирилади.

33. ТУКнинг барча аъзолари номзодни тиббий кўрикдан ўтказади ва тиббий хулосаларни расмийлаштиради ҳамда РК томонидан тиббий хулосани холисона ва тўлиқ баҳолашни таъминлаш мақсадида ТУК РКга номзодга оид барча зарур тиббий маълумотларни тўлиқ ҳажмда тақдим этади.

34. РК томонидан номзоднинг тиббий ҳужжатлари ўрганиб чиқилади. Бунда унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, ТУК аъзолари томонидан берилган тиббий хулосалар, касалликнинг ривожланиш динамикаси ва кечиш хусусиятлари, функционал бузилишлар даражаси, мавжуд касалликлар ҳамда зарарли омилларнинг номзоднинг ёши ва касбий фаолиятига таъсири, иш шароитидаги зарарли омилларнинг соғлиғига салбий таъсири, меҳнат қобилиятини тўсатдан йўқотиш эҳтимоли, шунингдек касбий вазифаларни бажариш қобилияти, малакаси ва тажрибаси (иш жойидан берилган тавсифнома ёки тренажёр синови натижалари асосида) таҳлил қилинади ҳамда индивидуал тартибда баҳоланади.

35. Номзоднинг соғлиғи ушбу Авиация қоидаларининг 1 - 3-иловаларида белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ унинг соғлиғи парвозлар хавфсизлигига таҳдид солмайди деб топилганда, ушбу ҳолат расмий тиббий хулосада кўрсатилади.

36. Гувоҳнома эгаси хизмат вазифаларини бажаришда парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида муайян чекловларга (ойлик учиш соатини камайтириш ёки фақат кундузги парвозларни бажаришга рухсат этиш ва бошқалар) риоя этиши зарур бўлганда, бундай чекловлар тиббий хулосада қайд этилади.

37. Расмий тиббий хулоса қуйидаги шаклларда расмийлаштирилади:

иккинчи учувчи сифатида учиш ишига яроқли;

кўп аъзоли экипаж таркибида учиш ишига яроқли;

ўзлаштирилган ҳаво кемасида (ҳаво кемасининг тури кўрсатилган ҳолда) учиш (парвоз) ишига яроқли;

парвоз вақтининг белгиланган ойлик нормасини узайтиришга яроқли;

фақат йўловчиларсиз учиш ишига яроқли;

эгалламоқчи бўлган касби бўйича ўқишга ёки ўқишни давом эттиришга яроқли;

мутахассислиги бўйича ишга ёки ишни давом эттиришга яроқли.

РК томонидан расмий тиббий хулоса чиқаришда комиссия аъзоларининг мустақиллиги ва холислиги таъминланиши лозим.

38. Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, номзод тиббиётнинг ихтисослашган соҳалари бўйича мутахассисларга тиббий маслаҳат ва қўшимча текширувлардан ўтиш учун юборилади.

39. Номзоднинг соғлигидаги ўзгаришларни ҳамда унинг соғлиги ҳолатини парвозлар хавфсизлигига хавф туғдирмайдиган барқарор жисмоний ва руҳий ҳолатда эканлигини (маълум бир органнинг йўқлиги ёки функционал заифлиги, кўриш ёки эшитиш қобилиятининг пасайиши каби ҳолатларда), парвоз билан боғлиқ касбий вазифаларни ҳамда иш шароитларида юзага келувчи хавфли вазиятларда (масалан, ноқулай об-ҳаво шароитлари) етарли даражада хавфсиз бажара олиш қобилиятини аниқлаш мақсадида тренажёр синови ўтказилади.

Тренажёр синови натижалари, учувчи-инспекторнинг (диспетчер-инспектор) тренажёр синови натижалари асосида берган тавсиялари билан бирга расмийлаштирилади.

40. Учувчи-инспектор (диспетчер-инспектор) тавсиялари тиббий экспертлар билан келишилган ҳолда номзоднинг касбий вазифалари ва мажбуриятларига доир эксплуатация чеклов кодлари ушбу Авиация қоидаларининг 7-иловасига мувофиқ қўлланилади.

41. Тиббий хулоса ваколатли органнинг тиббий эксперти, ТУК раиси ёки ТУК аъзоси томонидан расмийлаштирилади, имзоланади, ТУК муҳри билан тасдиқланади, тиббий хулосалар реестрида рўйхатга олинади ва унинг эгасига берилади.

42. Тиббий хулосада унинг амал қилиш муддати, тегишли класси ҳамда тиббий яроқлиликка доир ушбу Авиация қоидаларининг 7-иловасига мувофиқ чекловлар (мавжуд бўлганда) кўрсатилиши лозим.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда тиббий хулосада унинг эгасининг соғлиғи ҳолатига хос алоҳида белгилар, шу жумладан индивидуал қон босими, пульс кўрсаткичлари ва бошқа зарур маълумотлар кўрсатилади.

43. Номзод ёки гувоҳнома эгаси ТУК томонидан чиқарилган тиббий хулосадан норози бўлган тақдирда у мазкур хулоса билан танишган кундан эътиборан 10 кун ичида РКга шикоят бериш ҳуқуқига эга.

44. Номзод (ариза берувчи) шикоятни кўриб чиқишда иштирок этиш ҳуқуқига эга.

45. Сҳикоят ёзма ёки электрон шаклда берилади ва унда қуйидагилар кўрсатилиши лозим:

ариза берувчининг фамилияси, исми, отасининг исми ҳамда алоқа маълумотлари;

низо қилинаётган тиббий хулоса реквизитлари;

норозилик асослари ва далиллар;

илова қилинадиган ҳужжатлар.

46. Шикоят РК томонидан у келиб тушган кундан эътиборан 10 кун ичида кўриб чиқилади.

РК шикоятни кўриб чиқиш санаси ва жойи тўғрисида номзодни камида 3 иш куни олдин ёзма ёки электрон шаклда хабардор қилиши лозим.

Шикоятни кўриб чиқиш жараёнида РК:

барча тиббий ҳужжатларни ўрганади;

зарур ҳолларда қўшимча тиббий текширувларни тайинлайди;

мустақил экспертларни жалб этади;

номзодни тинглайди.

47. Шикоятни кўриб чиқиш натижасига кўра РК қуйидаги қарорлардан бирини қабул қилади:

тиббий хулосани ўз кучида қолдириш;

тиббий хулосани бекор қилиш ва янги тиббий хулоса чиқариш.

48. РК қарори ёзма ёки электрон шаклда расмийлаштирилади ҳамда расмийлаштирилган кундан эътиборан 3 иш куни ичида ариза берувчига почта орқали юборилади.

49. Номзод РК қароридан норози бўлган тақдирда у белгиланган тартибда судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

4-БОБ. ТИББИЙ ХУЛОСАНИНГ МУДДАТИ ВА

ТИББИЙ ҲУЖЖАТЛАРНИ РАСМИЙЛАШТИРИШ

50. Тиббий хулосанинг амал қилиш муддати унинг берилган санасидан бошлаб ҳисобланади. Тиббий хулосада унинг амал қилиш муддатини бошланиши ва тугаши саналари аниқ кўрсатилиши зарур.

Тиббий хулосаларнинг амал қилиш муддатлари қуйидагича белгиланади:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг учувчи-курсанти, штурман-курсанти, бортмуҳандис-курсанти, тижорат авиацияси учувчиси (самолёт, вертолёт, дирижабл, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси, фуқаро авиацияси ташкилотининг йўналишдаги учувчиси (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), штурман, бортмуҳандис, синовчи-учувчи учун - 12 ой;

ҲҲБ диспетчери, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг ҳаво ҳаракати бошқарувчиси диспетчер-курсанти учун - 48 ой;

ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабль, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг ҳаваскор учувчи-курсанти, учувчи-планерист-курсанти, эркин аэростат учувчи-курсанти учун - 60 ой;

бортмеханик, бортрадист, кабина экипажи аъзоси, юк ташувчи ҳаво кемасининг бортоператори ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг бортмеханик-курсанти, бортрадист-курсанти, кабина экипажи аъзоси-ўқувчиси учун - 36 ой;

бир учувчи бошқарувидаги самолётларда фуқаро авиацияси ташкилотининг 40 ёшдан ошган, йўловчиларни ташиш бўйича тижорат учишларини бажарадиган йўналишдаги (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ва тижорат авиацияси (самолёт, вертолёт, дирижабль, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси учун - 6 ой;

фуқаро авиацияси ташкилотининг 60 ёшга тўлган, ҳаво транспортида тижорат ташувларини бажаришда банд бўлган йўналишдаги (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ва тижорат авиацияси (самолёт, вертолёт, дирижабль, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ҳамда кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси учун - 6 ой;

40 ёшдан ошган ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабль, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва ҲҲБ диспетчери учун - 24 ой;

50 ёшдан ошган ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабл, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва ҲҲБ диспетчери учун - 12 ой;

Тиббий хулосанинг амал қилиш муддати номзоднинг тиббий кўрикдан ўтган кундаги ёшига нисбатан белгиланади.

51. Чет элда шартнома асосида фаолият юритаётган фуқаро авиацияси авиация ходимларига тиббий хулоса ИCАО стандартлари ва тавсия этилган амалиётлари талабларини ҳисобга олган ҳолда, ушбу Авиация қоидалари талабларига мувофиқ берилади.

52. Номзод тиббий текширув ёки тиббий кўрикдан ўтишдан бош тортганда, унга тиббий хулоса берилмайди ва унинг тиббий ҳужжатларига "тиббий кўрикдан ўтишдан бош тортгани сабабли тиббий хулоса берилмади" деган ёзув киритилади.

53. Тиббий хулосалар қуйидаги шаклларда расмийлаштирилади:

ҲҲБ диспетчерлигига ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

тижорат авиациясида учувчиликка, йўналишдаги учувчиликка, синовчи-учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, бортрадистликка учиш ишига яроқли (яроқсиз) ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

кабина экипажи аъзолигига, бортоператорликка ишга ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

ҳаваскор учувчиликка, учувчи-планеристликка, эркин аэростат учувчилигига парвозга ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

авиация кимёвий ишларида (бундан буён матнда АКИ деб юритилади) учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, бортрадистликка учиш ишига яроқли (яроқсиз).

54. АКИ ишларини бажарувчи учувчилар таркиби соғлиги жиҳатидан заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашга яроқсиз деб топилганда (масалан, АКИ ўзига хос шароитлари таъсирида ошқозон-ичак тизими ёки нафас олиш органлари касалликларини зўрайишида, маълум бир кимёвий моддага аллергия мавжуд бўлганда), уларга "минерал ўғитлар ва биопрепаратлар билан ишлашга яроқли" деган тиббий хулоса расмийлаштирилади.

55. Тиббий кўрик давомида авиация ходими соғлиғида салбий ўзгаришлар аниқланганда (масалан, касаллик хуружи ёки сурункали чарчоқ), шифохонада, амбулатор ёки санаторий-курорт шароитида даволаниш ҳамда реабилитация учун босқичли (вақтинчалик) тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Касбига қайта тикланиш эҳтимоли бўлмаган ҳолларда босқичли тиббий хулоса қўлланилмайди.

56. Касаллик, жароҳат ёки жарроҳлик амалиётидан кейин тикланиш эҳтимоли мавжуд бўлган ҳолларда авиация ходимига (курсант, ўқувчи) вақтинча яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

Тикланиш муддати 1 ойдан 6 ойгача бўлган ҳолларда вақтинча яроқсизлик белгиланади.

Бу даврда авиация ходими (курсант, ўқувчи) фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ва ТУК аъзоси томонидан диспансер кузатувида бўлади.

57. Жисмоний ва руҳий соғлиғи ҳолатига кўра ўз касбий вазифаларини бажаришга қодир бўлган учувчилар хавфсиз учувчи деб топилади ва уларга чекловларсиз тиббий хулоса расмийлаштирилади. Бундай учувчиларга ўзлаштирган ҳаво кемаси туридан ташқари бошқа турдаги ҳаво кемаларини ўзлаштириш учун ўқишга рухсат этилади.

58. Ноқулай иқлим, меҳнат ва яшаш шароитларининг кескин ўзгариши натижасида авиация ходимида мавжуд касалликларнинг ривожланиши ёки кучайиши эҳтимоли мавжуд бўлганда "иқлими ноқулай ҳудудлар ва мамлакатларда ишлашга яроқсиз" деган тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Мазкур чеклов қўлланилганда, авиация ходими ушбу ҳудудлар ёки мамлакатларга хизмат сафарига юборилмайди.

59. Ушбу Авиация қоидаларининг 1 - 3-иловаларига мувофиқ тиббий хулоса тиббий экспертлар томонидан индивидуал ёндашув асосида расмийлаштирилади.

Номзоднинг соғлиғи ҳолати бўйича тиббий экспертиза ўтказишда мураккаб ёки мунозарали ҳолатлар юзага келган тақдирда қуйидаги омиллар ҳисобга олинади:

номзоднинг соғлиғи ҳолатининг ўзига хос хусусиятлари;

соғлиғи ҳолатининг парвозлар хавфсизлигига таъсири;

касбий фаолиятни бажариш жараёнида меҳнат қобилиятини йўқотиш эҳтимоли;

касбий фаолиятни давом эттиришда касалликнинг ривожланиши ёки қайталаниш эҳтимоли;

касалликнинг компенсация даражаси;

психологик текширув натижасида аниқланган индивидуал психофизиологик хусусиятлар;

бажариладиган ишнинг хусусиятлари ҳамда меҳнат шароитлари;

қўшимча тиббий текширувлар натижалари ва малакали мутахассисларнинг маслаҳатлари.

Мазкур омиллар асосида номзоднинг индивидуал яроқлилиги тўғрисида тиббий экспертларнинг тиббий хулосаси расмийлаштирилади.

60. Тиббий ҳужжатларда тиббий хулоса расмийлаштирилганда унинг берилган санаси, тиббий хулосани берган комиссиянинг номи, номзоднинг фамилияси, исми ва отасининг исми, тиббий кўрикдан ўтказиш учун асос, асосий ва ёндош ташхислар ҳамда уларнинг асоратлари, мавжуд хавф омиллари, шунингдек комиссия томонидан кейинги давр учун берилган тавсиялар қайд этилади ҳамда ваколатли органнинг ТУК муҳри билан тасдиқланади.

61. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига қабул қилинаётган номзодларга ушбу Авиация қоидаларининг 8-иловасига мувофиқ бир нусхада тиббий кўрикдан ўтказиш варақаси расмийлаштирилади.

62. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари ўқувчилари, курсантлари ва авиация ходимлари учун ваколатли орган муҳри билан тасдиқланган тиббий китобча (ёки унга тенглаштирилган тиббий ҳужжат) расмийлаштирилади.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари тиббий китобчага тиббий кўрик натижаларини қайд этади. Номзод ўз шикоятлари мавжудлиги ёки йўқлигини, шунингдек ўзи ҳақидаги маълумотларнинг тўлиқ ва аниқ эканлигини тиббий китобчада шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари киритилган маълумотларнинг ишончлилиги ва тўғрилигини шахсий имзоси ҳамда шахсий муҳри билан (мавжуд бўлган тақдирда) тасдиқлайди, шунингдек ўз фамилияси, исми ва отасининг исмини қайд этади.

Тиббий ҳужжатларни расмийлаштиришда умумий қабул қилинган қисқартмалардан ташқари бошқа қисқартирилган сўзлар ва белгиларни қўллашга йўл қўйилмайди.

63. ТУК аъзолари томонидан ўтказилган тиббий кўрик натижалари (шахсий кўрик ва тиббий текширув натижалари, мутахассислар маслаҳатлари, ташхис, берилган тавсиялар) ушбу Авиация қоидаларининг 9 - 13-иловаларига мувофиқ ҳисобот шаклида расмийлаштирилади.

64. ТУК аъзоларининг тиббий хулоса беришда ҳамда шифокорлик фаолиятини амалга оширишда мазкур авиация қоидаларига риоя этишини, шунингдек авиация тиббиёти нуқтаи назаридан хавф омилларини баҳолаш қобилиятини аниқлаш ҳамда уларнинг фаолияти устидан назоратни амалга ошириш мақсадида тиббий экспертлар ТУК томонидан расмийлаштирилган тиббий хулосаларни Авиация қоидаларининг 14-иловасига мувофиқ баҳолаб боради.

65. Ўқишга яроқли ёки яроқсиз деб топилган номзодларнинг тиббий варақалари ҳамда тиббий текширув маълумотлари (қон таҳлиллари, электрокардиография натижалари ва бошқа тиббий ҳужжатлар) ТУК архивида 3 йил давомида сақланади.

66. Қуйидаги ҳолларда ТУК томонидан авиация ходимларига расмийлаштирилган тиббий хулосалар эксперт баҳолаш учун тиббий экспертларга тақдим этилиши лозим:

касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилганда;

илгари касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган авиация ходими касбий фаолиятига тикланганда;

фуқаро авиацияси тизимига ишга қабул қилинаётган авиация ходимларига нисбатан;

55 ёшдан 65 ёшгача бўлган учувчи таркибига нисбатан.

Бунда ТУК тиббий хулосаси расмийлаштирилган кундан эътиборан 3 иш куни ичида авиация ходимининг сўнгги 3 йилдаги тиббий ҳужжатлари ҳамда тиббий текширув маълумотлари тиббий экспертларга тақдим этилади.

67. Тиббий экспертлар тиббий ҳужжатларни қабул қилгандан сўнг 3 иш куни ичида уларни кўриб чиқади ва тиббий хулосани тасдиқлайди.

Текширув натижалари бўйича баённома ёки электрон шаклдаги унга тенглаштирилган тиббий ҳужжат расмийлаштирилади ҳамда ушбу ҳужжатлар ТУКга қайтарилади.

68. Касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган, шунингдек илгари касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган, бироқ кейинчалик ўз касбий фаолиятига тикланаётган авиация ходимларига ушбу Авиация қоидаларининг 5-иловасига мувофиқ "Касаллик ҳақида гувоҳнома" расмийлаштирилади.

69. Номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилган тақдирда, ушбу Авиация қоидаларининг 15-иловасига мувофиқ "Тиббий хулоса беришни рад этиш ҳақидаги хабарнома" иш берувчига юборилади ёхуд номзодга реестрда қайд этилган ҳолда, шахсий имзоси олиниб топширилади ёки электрон шаклда юборилади.

70. Авиация ходимининг вафоти ёки касбий фаолиятни бажариш жараёнида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотиш ҳолати юзага келганда, бу ҳақдаги маълумотни қабул қилган ТУК аъзоси ёки фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ваколатли органни бу ҳақда маълумот олинган пайтдан эътиборан дарҳол, бироқ икки соатдан кечиктирмай, телефон, СМС-хабар ёки электрон алоқа воситалари орқали хабардор қилиши зарур.

Ҳолат юз берган кундан эътиборан 5 иш куни ичида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ушбу Авиация қоидаларининг 16-иловасига мувофиқ белгиланган шаклдаги "Авиация ходимлари орасида ўлим ёки тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотиш ҳолатларини таҳлил қилиш учун сўровнома"ни расмийлаштиради ва ваколатли органга тақдим этади.

Сўровнома тақдим этилгандан сўнг 5 иш куни ичида мазкур ҳолат юзасидан тиббий экспертлар, ТУК аъзолари ҳамда ҳолат юз берган фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори иштирокида тиббий кенгаш ўтказилади. Кенгашда ҳолатга доир маълумотлар таҳлил қилинади, бажарилиши лозим бўлган тавсиялар ишлаб чиқилади ҳамда унинг натижалари бўйича баённома расмийлаштирилади.

71. Календарь йили якунлангандан сўнг 5 иш куни ичида ТУК ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари тиббий кўрик натижалари бўйича ушбу Авиация қоидаларининг 17 ва 18-иловаларига мувофиқ белгиланган шаклдаги ҳисоботларни тиббий экспертларга тақдим этади.

Мазкур ҳисоботлар асосида ваколатли орган томонидан якунланган йил бўйича "Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида тиббий кўрик натижаларининг таҳлилий ҳисоботи" тайёрланади.

Таҳлил натижаларига кўра парвозлар хавфсизлигини тиббий таъминлашга доир тавсиялар ишлаб чиқилади.

72. Ваколатли орган томонидан ўтказиладиган якуний авиация тиббиёти кенгашида барча ҳисоботлар муҳокама қилинади, жорий йил учун тавсиялар тасдиқланади ва кенгаш якунлари бўйича баённома расмийлаштирилади.

Мазкур кенгашда ТУК аъзолари, фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотларининг вакиллари иштирок этади.

5-БОБ. ТИББИЙ МАЪЛУМОТЛАРНИНГ

КОНФИДЕНСИАЛЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШ

73. Ваколатли органнинг тиббий экспертлари, ТУК аъзолари ҳамда бошқа ташкилотлар ўртасидаги ёзишмалар, тиббий кўрикка доир барча ҳужжатлар, шунингдек номзодларнинг соғлиғи тўғрисидаги тиббий ҳужжатлар ва маълумотлар конфиденсиал маълумотлар ҳисобланади.

74. Конфиденсиал маълумотлар (ҳужжатлар) ҳимояланган хоналарда ва қулфланадиган жавонларда, тиббий экспертлар ва ТУК реквизитлари, шунингдек тиббий хулоса бланклари металл сейфларда сақланади ҳамда улардан фақат ваколатли органнинг тиббий экспертлари ва ТУК аъзолари фойдаланиши мумкин.

75. Тиббий экспертлар, ТУК аъзолари ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари тиббий ҳужжатлар ва тиббий маълумотларнинг сақланиши ҳамда уларнинг махфийлигини таъминлаш учун жавобгардир.

76. ТУК аъзолари номзодларга оид тиббий маълумотларнинг конфиденсиаллигига қатъий риоя этиши ва ушбу маълумотларнинг учинчи шахсларга ошкор этилмаслигини таъминлаши шарт.

Конфиденсиал маълумотлар билан ишлаш ҳуқуқи берилган тиббий ходимлар ушбу маълумотларни сир сақлаш мажбуриятини шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

77. Авиация ҳодисалари ёки парвозлар хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ ҳолатларда конфиденсиал тиббий маълумотлар фақат авиация ҳодисаларини текширув комиссияси раисига тақдим этилади.

Бунда тақдим этиладиган тиббий маълумотларнинг ҳажми ва мазмуни комиссия таркибига киритилган тиббий эксперт (шифокор) томонидан белгиланади.

78. Тиббий кўрик ўтказиш учун ТУК аъзолари (шифокор - мутахассислар) хоналарини жиҳозлаш учун керакли тиббий техника ва тиббий буюмлар ушбу Авиация қоидаларининг 19-иловасига мувофиқ белгиланади.

6-БОБ. ТИББИЙ КЎРИКНИ КЕЧИКТИРИШ ШАРТЛАРИ

79. Белгиланган тиббий кўрикни ўтказиш жойидан узоқ ҳудудда парвозларни амалга ошираётган гувоҳнома эгасининг навбатдаги тиббий кўригини гувоҳномалар бериш бўйича ваколатли органнинг қарорига кўра кечиктиришга йўл қўйилиши мумкин. Бунда тиббий кўрикни кечиктириш қуйидаги муддатлардан ошмаслиги лозим:

нотижорат операцияларни амалга ошираётган ҳаво кемаси учиш экипажи аъзоси учун - давомийлиги 6 ойдан ошмаган битта давр;

тижорат операцияларини амалга ошираётган ҳаво кемаси учиш экипажи аъзоси учун - ҳар бири 3 ой давом этадиган кетма-кет икки давр (ҳар бир ҳолатда учиш экипажи аъзоси мазкур ҳудуд учун тайинланган шифокорлик комиссияси аъзоси томонидан ўтказилган тиббий кўрикдан ўтиб, ижобий тиббий хулоса олиши зарур. Агар бундай шифокорлик комиссияси аъзоси мавжуд бўлмаса, мазкур ҳудудда тиббий амалиёт билан шуғулланиш учун расмий рухсатга эга бўлган шифокор томонидан тиббий кўрик ўтказилади. Тиббий кўрик натижалари бўйича хулоса мазкур гувоҳномани берган ваколатли органга юборилади);

ҳаваскор учувчи учун давомийлиги - 24 ойдан ошмаган битта давр (номзод вақтинча бўлиб турган ҳудудда ушбу ҳудуд учун тайинланган шифокорлик комиссияси аъзоси томонидан ўтказилган тиббий кўрикдан ўтиб, ижобий тиббий хулоса олган бўлиши лозим. Тиббий кўрик натижалари бўйича хулоса мазкур гувоҳномани берган ваколатли органга юборилади);

ташқи учиш экипажи аъзоси учун - ҳар бири 3 ой давом этадиган кетма-кет икки давр.

7-БОБ. КОМИССИЯ ОРАЛИҚ ДАВРИДА

ТИББИЙ КУЗАТУВНИ ТАШКИЛ ЭТИШ

80. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ва авиация ходимларининг тиббий кўрикдан ўтган кунидан бошлаб навбатдаги тиббий кўрикдан ўтадиган кунгача бўлган давр комиссиялар оралиғи даври деб ҳисобланади. Ушбу даврда уларнинг тиббий кузатуви фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан амалга оширилади.

81. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ҳамда авиация ходимларига нисбатан тиббий экспертлар ва ТУК томонидан белгиланган, бажарилиши мажбурий бўлган тавсиялар асосида профилактика, даволаш ва соғломлаштириш тадбирлари, шунингдек назорат мақсадидаги тиббий текширувлар фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан амалга оширилади.

82. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ҳамда авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтишдан аввал фуқаро авиацияси ташкилоти шифокорининг тиббий кўригидан ўтади.

Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий кўрик натижалари асосида тиббий китобчага ёки унга тенглаштирилган тиббий ҳужжатга эпикриз расмийлаштиради ҳамда тиббий текширувлар натижаларини қайд этади. Номзод эпикриз билан танишиб чиқади ва ўзининг соғлиғига доир маълумотларнинг тўғрилигини шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

83. Эпикризда номзодга доир қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

шикоятларнинг мавжудлиги ёки йўқлиги, ўтказган касалликлари ҳамда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик билан боғлиқ маълумотлар;

умумий, йиллик ва тунги учиш соатлари, бажарилган парвоз турлари, парвоз вақтининг нормаси узайтирилганлиги, малака оширганлиги, ҳаво кемасини ўзлаштириш бўйича ўқиганлиги, шунингдек авиация ҳодисалари ва инсидентлари билан боғлиқ маълумотлар;

меҳнат таътилидан ўз вақтида фойдаланганлиги, санаторий-курорт даволанишидан ўтганлиги, меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши тўғрисидаги маълумотлар ҳамда фойдаланилмаган меҳнат таътили кунлари сони;

учишдан ёки навбатчиликдан олдинги тиббий кўрик натижасида четлатилганлиги ва унинг сабаблари;

ТУК шифокорларининг диспансер кузатувлари, номзодда мавжуд зарарли одатлар (омиллар), даволаш ва соғломлаштириш чора-тадбирлари бўйича берилган тавсияларнинг бажарилиши тўғрисидаги маълумотлар;

шахсий кўрик маълумотлари;

ташхис;

соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришлар, мутахассислар кузатувлари натижалари (соғлиғининг яхшиланиши, ёмонлашиши ёки ўзгаришсиз қолиши) бўйича фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорининг хулосаси ҳамда касбий фаолиятни давом эттиришга доир тавсияси.

84. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори номзодни навбатдан ташқари тиббий кўрикка юбориш учун эпикриз расмийлаштирганда унда номзоднинг касаллик тарихи, касаллик билан боғлиқ соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришларнинг касбий фаолиятига таъсири, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик даврида касалликнинг кечиши, жисмоний ва руҳий ҳолатидаги ўзгаришлар, маиший шароитлари тўлиқ кўрсатилиши лозим.

Бунда барча тиббий ҳужжатлар муҳрланган ҳолда кўрикдан ўтувчи шахсга унинг шахсий имзоси асосида берилади.

85. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан комиссиялар оралиғи даврида тиббий кўрик учувчи-курсантлар, учувчилар ва ҳаво ҳаракатини бошқарувчиларга ҳар 6 ойда, авиация ходимларининг бошқа тоифаларига эса ҳар 12 ойда бир марта ўтказилади ("Соғлом" ташхиси қўйилган шахслар бундан мустасно).

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган тақдирда (қон босими ёки пульс кўрсаткичларининг ўзгарувчанлиги кузатилганда) қўшимча тиббий кўриклар индивидуал ўтказилади.

86. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий кўрикни ўтказади ҳамда унинг натижаларини тиббий китобчага расмийлаштиради. Бунда қуйидаги хулосалардан бири қайд этилади:

ўқишни давом эттиришга, учиш ишига, парвозга, ҳаво ҳаракатини бошқариш диспетчерлик ишига, бортоператорлик ишига ёки кабина экипажи аъзоси вазифаларини бажаришга рухсат берилди;

навбатдан ташқари дам олиш куни берилсин ёхуд навбатдаги ёки навбатдан ташқари меҳнат таътили берилсин;

мутахассис маслаҳатига ёки даволанишга юборилсин, бунда даволаш тури кўрсатилади.

87. Комиссия оралиқ даврида ТУК аъзосининг диспансер назорат кўриги ўтказилганда, улар кўрик натижаларини ва хулосасини тиббий ҳужжатларда расмийлаштиради. Бунда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий ҳужжатда фақат рухсат бериш ҳақидаги хулосани қайд этади.

88. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори навбатдаги тиббий кўрикни ўтказишдан олдин, 30 кун ичида ушбу Авиация қоидаларининг 20-иловасига мувофиқ ҳамда ТУК тавсияларини инобатга олган ҳолда зарур ҳажмдаги тиббий текширувлар ўтказилишини ташкил этади.

89. Соғлиқ ҳолати билан боғлиқ авиация ҳодисаси содир бўлганидан сўнг фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан тиббий кўрик ўтказилади.

90. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ўзига бириктирилган таркибдаги авиация ходимларининг соғлиғи ҳолатини назорат қилиш мақсадида учишдан, парвоздан, навбатчиликдан ёки ишдан олдинги ёхуд кейинги тиббий кўрикларни танлов асосида даврий равишда ўтказади.

8-БОБ. ТИББИЙ ЭКСПЕРТЛАР ВА ТУК АЪЗОЛАРИГА

ҚЎЙИЛАДИГАН МИНИМАЛ ТАЛАБЛАР

91. Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари гувоҳнома ва малака белгиси эгаларининг касбий вазифаларини бажариш билан боғлиқ шарт-шароитларни билиши шарт.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари:

тижорат авиақатновларини амалга оширувчи ҳаво кемаси экипажи фаолияти бўйича - ҳаво кемаси кабинасида ёки тренажёрда;

ҲҲБ диспетчерлари фаолияти бўйича - диспетчерлик иш жойида амалий иш тажрибасига эга бўлиши лозим.

92. Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари учун авиация тиббиёти бўйича ўқувни ўташ мажбурий ҳисобланади.

93. ТУК аъзолари тиббий кўрик ўтказишда тиббий текширувларнинг тўлиқ ва сифатли ўтказилганлигига, берилган тиббий хулосаларнинг асослантирилганлигига, тўғрилигига ва холислигига, тиббий ҳужжатларнинг ўз вақтида тўлиқ, тўғри ва сифатли расмийлаштирилганлигига жавобгардирлар.

94. ТУК аъзоларининг авиация тиббиёти бўйича касбий малакаларининг текшириш тиббий экспертлар томонидан амалга оширилади ва текширув натижалари баённомада расмийлаштирилади.

9-БОБ. АВИАЦИЯ ХОДИМЛАРИНИНГ

УЧИШДАН ОЛДИНГИ (КЕЙИНГИ) ТИББИЙ

КЎРИГИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ

95. Учишдан олдинги тиббий кўрик парвозлар хавфсизлигини тиббий таъминлаш мақсадида соғлиғи ҳолатига кўра касбий вазифалари ва мажбуриятларини бажаришга лаёқатсиз бўлган авиация ходимларини ўз вақтида аниқлаш ҳамда уларни парвоздан четлатиш учун ўтказилади.

96. Тиббий кўрик аэропорт ёки авиация ташкилотларининг навбатчи тиббиёт ходимлари, (шифокор ёки фельдшер) томонидан ўтказилади.

97. Тиббиёт ходими авиация ходимининг тиббий хулосаси амал қилиш муддатининг амалдалигини текширади. Тиббий кўрикдан фақат амалдаги тиббий хулосага эга бўлган авиация ходимлари ўтказилади.

98. Тиббий кўрик индивидуал ўтказилади. Тиббий кўрик ўтказилаётган хонада бошқа авиация ходимлари ва бегона шахсларнинг бўлишига йўл қўйилмайди.

99. Учиш экипажи ва кабина экипажи аъзолари белгиланган учиш вақтидан камида 2 соат олдин тиббий кўрикдан ўтказилади.

100. Ўта муҳим парвозларни бажарувчи бортмуҳандислар, бортмеханиклар ҳамда кабина экипажи аъзоларига учишдан 3 ярим соат олдин тиббий кўрикдан ўтишга рухсат этилади.

101. Учиш вақти 6 соатдан ортиқ муддатга кечиктирилган тақдирда, тиббий кўрик қайта ўтказилади.

102. Бир иш куни давомида бир нечта парвозларни амалга оширувчи учиш экипажи аъзоларига тиббий кўрик учишдан олдин бир марта ўтказилади.

103. Захирадаги экипаж аъзолари захирага киришдан олдин бир марта тиббий кўрикдан ўтказилади. Тиббий кўрикдан ўтилган вақтдан бошлаб 6 соат ўтган тақдирда, учишдан олдин қайта тиббий кўрик ўтказилади.

104. Учишдан олдинги тиббий кўрик қуйидаги тартибда ўтказилади:

ҳар бир авиация ходими билан алоҳида ҳолда, 1,5-2 дақиқадан ошмаган вақт давомида эркин ва аниқ сўров ҳамда тиббий текширув ўтказилади. Бунда авиация ходимининг соғлиғи бўйича шикоятлари, учишдан олдинги дам олиш ва овқатланиш тартибига риоя этганлиги, дам олиш шароитлари, уйқунинг сифати ва давомийлиги аниқланади. Шунингдек унинг нутқи, мимикаси ва руҳий ҳолати (хотиржамлиги, сусткашлиги, асабийлиги ва бошқа ҳолатлар) диққат билан кузатилиб баҳоланади;

тиббиёт ходими авиация ходимининг феъл-атвори нормада эканлигини, ташқи кўринишини, ишчи формасининг мавсумга ва учиш шароитларига мувофиқлигини, учишга руҳан тайёрлигини, шунингдек кўз қорачиғининг ёруғликка реакциясини, тери қопламининг ранги ва кўринишини, бодомсимон безларини, ҳалқумнинг орқа деворини, юмшоқ ва қаттиқ танглай шиллиқ қаватини ҳамда тилини текширади;

билак артерияси палпацияси ўтказилади ва пульснинг мароми, кескинлиги, тўлақонлилиги, катталиги, шакли ҳамда частотаси ўттиз сония давомида аниқланиб, бир дақиқага нисбатан ҳисобланади. Пульс частотаси бир дақиқада 55 тадан 96 тагача бўлганда ва артериал босим кўрсаткичлари 100/60 дан 140/90 миллиметр симоб устунигача бўлганда учишга рухсат берилади.

Авиация ходимининг касбий фаолиятини бажариши учун артериал босимнинг энг юқори рухсат этилган даражаси 160/95 миллиметр симоб устуни деб ҳисобланади.

Феъл-атвордаги одатдагидан ташқари ғайритабиий ҳолатлар, томир уриши маромининг бузилиши, юз териси ва шиллиқ қаватларнинг қизариши, оқариши, кўкариши, акротсианоз, қовоқлар ва юзнинг шишиши, тери қоплами ва кўз оқ пардасининг сариқлашиши, шунингдек аниқланган бошқа патологик ҳолатлар батафсил текширув ўтказиш учун асос бўлади.

Авиация ходимининг артериал босими ва тана ҳарорати тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган тақдирда ўлчанади. Ўта муҳим парвозларни бажарувчи экипаж аъзоларида қўшимча равишда тана ҳарорати ҳамда артериал босим ўлчанади.

105. Экипаж аъзоларининг учишдан олдинги тиббий кўрик натижалари ушбу Авиация қоидаларининг 21-иловасига мувофиқ тегишинча "Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоларининг учишдан олдинги (кейинги) тиббий кўрикдан ўтказиш журнали"га қуйидаги тартибда расмийлаштирилади:

тиббиёт ходими журналнинг тегишли устунларини тўлдиради, авиация ходимининг соғлиғи ҳолати юзасидан шикояти йўқлиги ҳамда меҳнат ва дам олиш тартибига риоя қилганлигини тасдиқлаш учун тегишли устунга имзо қўяди;

авиация ходимининг соғлиғи юзасидан шикоятлари, касалликнинг объектив белгилари ва чарчоқ аломатлари мавжуд бўлмаганда, шунингдек меҳнат ва дам олиш тартиби бузилиши аниқланмаганда, тиббиёт ходими учишга рухсат берилганлиги ҳақида журналга "рухсат" деб ёзади ва имзо қўяди;

экипажнинг барча аъзолари тиббий кўрикдан ўтгандан сўнг тиббиёт ходими парвоз топшириғига аэропорт ёки авиация ташкилотининг тиббий бўлинмаси номи кўрсатилган штампни босади, санани, мувофиқлаштирилган универсал вақт (УТC) бўйича соат ва дақиқаларни, учишга рухсат берилган экипаж аъзоларининг умумий сонини қайд этади ва имзо қўяди;

Тиббиёт ходими парвоз топшириғига тузатишлар ёки қўшимча ёзувлар киритишга ҳақли эмас.

106. Авиация ходимида парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи ҳолатлар аниқланганда, (соғлиғи юзасидан шикоятлар мавжуд бўлганда, чарчоқ ёки касаллик белгилари кузатилганда, меҳнат ва дам олиш тартиби бузилганда, шунингдек алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганда) у учишдан четлатилади.

Бунда тиббиёт ходими ушбу Авиация қоидаларининг 22-иловасига мувофиқ "Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзосини (ҳаво ҳаракатини бошқарувчи диспетчерни) парвозлардан четлатиш журнали"га "четлатилди" деган ёзувни киритади ва имзо қўяди.

Авиация ходимини у бириктирилган фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорига тақдим этиш учун ушбу Авиация қоидаларининг 23-иловасига мувофиқ учиш ишидан четлатилгани ҳақидаги маълумотнома берилади.

107. Ушбу Авиация қоидаларининг 24-иловасига мувофиқ якунланган йил учун учишдан олдинги тиббий кўрик натижалари ҳақидаги маълумотлар ваколатли органга кейинги йилнинг 5-санасига қадар тақдим этилади.

108. Жарроҳлик экспертизасида бўғимлар ҳаракатчанлиги ушбу Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ баҳоланиши, ўқишга кирувчиларда тана ривожланиши мутаносиб бўлиши керак.

10-БОБ. ЯКУНИЙ ҚОИДА

109. Мазкур Авиация қоидалари талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчиликда белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

          

           

Авиация қоидаларга

1-ИЛОВА

1-класс тиббий хулосасини олишга номзодларнинг

соғлиқ ҳолатига қўйилган тиббий талаблар

1-БОБ. УМУМИЙ ТАЛАБЛАР

1. Неврологик тиббий кўрикни ўтказишда қуйидаги ҳолатларни аниқлаши лозим:

номзодда неврологик касалликнинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги;

мавжуд неврологик касалликнинг статик ҳолатда функционал жиҳатдан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиш эҳтимоли;

неврологик касалликнинг мониторинг ўтказиш имконини берувчи вақтинчалик прогрессивлашувчи кўринишга эгалиги;

номзоднинг аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ функционал неврологик бузилишларсиз касалликдан тўлиқ соғайганлиги;

авиация ходимининг руҳий ҳолати бузилишлари натижасида иш қобилиятининг тўсатдан ёки яширин тарзда йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатларнинг мавжудлиги ёки эҳтимоли.

Авиация ходимлари ва курсантларнинг руҳий ҳолатининг назорат кузатуви невролог, психолог ва фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари томонидан амалга оширилади.

2. Учувчи таркиби ва курсантларда руҳий ҳолат бузилишлари аниқланганда ёки гумон қилинганда ёхуд бошқа тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, улар ўқишдан ёхуд ўз касбий функционал мажбуриятларини бажаришдан четлатилади ҳамда психиатрия муассасасига юборилади.

Мазкур учувчи таркиби ёки курсантнинг руҳий соғлиғи ва ижтимоий мослашув ҳолати юзасидан психиатрларнинг хулосаси олингандан кейин тиббий кўрикни давом эттириш масаласи тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) томонидан кўриб чиқилади.

Психиатр кўриги ва текширувлари учувчи таркиби ёки курсантнинг розилиги билан амалга оширилади.

Учувчи таркиби ёки курсантнинг психиатр кўриги, текшируви ёки зарур бўлганда даволанишдан бош тортиши унинг тиббий ҳужжатларида қайд этилади ҳамда тиббий хулоса бермасликка ёки амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос бўлади.

3. Когнитив функцияларнинг амалдаги ҳар қандай сусайиши авиацияда жиддий оқибатлар юзага кельтириши мумкинлиги сабабли, функционал бузилишларга олиб келувчи руҳий ҳолат бузилишларининг қайталаниш хавфи ҳисобга олинган ҳолда, тиббий хулоса чиқарилади.

4. Учувчининг руҳий ва жисмоний ҳолатини тиббий кўрикдан ўтказишда ҳаво кемасини бошқариш бўйича унинг касбий яроқлилигини белгиловчи қуйидаги талаблар ҳисобга олиниши лозим:

учиш жараёнида ҳаводаги вазиятни ва ўзининг фазовий ҳолатини тўғри аниқлаши учун ривожланган сезги органларига (кўриш, эшитиш, мувозанат, проприосепция, кинестезия) эга эканлиги;

учиш шароитларини тўғри баҳолаши, маълумотни ўз вақтида ва тўғри қабул қилиши, уни қайта ишлаши ва ҳаво кемасини белгиланган манзилга хавфсиз етиб бориши ҳамда қўнишини таъминловчи қарорлар қабул қилиш қобилиятига эгалиги;

учиш жараёнида белгиланган ҳаракатлар ва бошқарув амалларини бажариш учун жисмоний ва руҳий жиҳатдан етарлича тайёрлиги.

5. Номзоднинг руҳий ҳолати бузилишини текширишда қуйидагилар аниқланиши керак:

табиий омиллар, тарбия ва ҳаётий тажрибанинг мужассамлигида унинг руҳий ҳолатининг бузилишига бўлган мойиллиги;

руҳий ҳолатнинг бузилишлари, шунингдек инсон темпераменти муҳим генетик компонентга эгалиги;

руҳий ҳолат бузилишига генетик мойиллиги бўлган номзоднинг тарбия ва ҳаётдаги вазиятлар билан боғлиқ стресс-факторларга психиатрик симптомларсиз бардош беришга қодирлиги;

болаликдаги ҳодисалар, жамиятга зид ахлоқ, ўқишни ўзлаштиришнинг пастлиги, доимий иш ўрнини излашдаги қийинчиликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни истеъмол қилиш, кайфиятнинг тўсатдан ўзгариши ва яқин муносабатларни ўрната олмаслик каби руҳий ҳолатнинг бузилганлиги аломатларининг мавжудлиги.

6. Номзодларда пирсинг, имплантлар ва теридаги татуировкалар бўлишига йўл қўйилмайди.

Йўқотилган ёки функцияси йўқолган аъзоларнинг фаолиятини тиклаш мақсадида ўрнатилган имплантларда (масалан, тиш ёки баъзи бир онкологик касалликлар сабабли) тегишли шифокор мутахассис маслаҳатини олиб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

2-БОБ. РУҲИЙ ҲОЛАТНИНГ БУЗИЛИШИ

ВА АСАБ КАСАЛЛИКЛАРИ

7. Шизофрения, параноик бузилишлар, аффектив психозлар (маниакал-депрессив психоз, циклотимия) мавжуд бўлган номзодларга нисбатан тиббий хулоса фақат психиатрия муассасада ўтказилган текширув натижалари асосида расмийлаштирилади.

Мазкур касалликлар авиация ходимларида аниқланган ҳолларда, улар ўз касбий функционал вазифаларини бажаришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Органик руҳий ҳолатнинг бузилиши аниқланган номзодлар барча класслар бўйича касбий фаолиятни амалга оширишга яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

8. Номзодларга тиббий хулосани расмийлаштиришда қуйидаги ҳолатлар инобатга олинади:

руҳий-ҳиссиёт соҳасидаги реактив ҳолатларнинг ўткир ёки сурункали руҳий жароҳатлар таъсири остида юзага келиши;

жароҳатловчи омилнинг психиатрик симптомлар ва клиник белгилар шаклланишига бевосита сабаб бўлиши;

руҳий ҳолатнинг бузилишларини кельтириб чиқарувчи омил бартараф этилганда, реактив ҳолатнинг қисқа муддат ичида барқарорлашиши ёки тугаши.

9. Авиация ҳодисаси ёки инсиденти содир бўлганидан сўнг учувчи экипаж аъзоларида кузатилиши мумкин бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишини баҳолашда қуйидаги омиллар инобатга олинади:

ҳодисанинг келиб чиқиши, унинг сабаби ва ривожланиш ҳолати;

кўрикдан ўтаётган номзоднинг бирламчи эмоционал таъсири;

командирлик раҳбарияти, диспетчер хизмати ва касбдошлар томонидан кўрсатилган психологик қўллаб-қувватлаш даражаси;

меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши;

ҳодисага оид омиллар билан боғлиқ бошқа психологик, физиологик ва ташкилий жиҳатлар.

10. Авиация ҳодисасидан кейинги руҳий тушкунлик ёки депрессия ҳолатлари учувчининг парвоз хавфсизлиги талабларини бажаришига салбий таъсир кўрсатиши мумкинлиги инобатга олиниши лозим.

Психологик кўрик фақат тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий экспертлари ҳамда авиация ҳодисасини текширув комиссияси раисининг рухсати билан ўтказилиши керак.

Текширув жараёнида учувчининг касбий мажбуриятларини бажаришига салбий таъсир кўрсатган омиллар, шахсий омиллар ва инсон омили, шу жумладан ҳаво кемасини бошқаришдаги хато ҳаракатлар, ташкилий омиллар, учувчининг касбий фаолиятини давом эттиришга бўлган муносабати, соғлиғи ҳолатида бузилишларни кельтириб чиқарувчи низоли вазиятлар, касбдошининг оғир аҳволга тушиши ёки вафоти каби ҳолатлар ҳамда ушбу воқеаларга нисбатан субъектив таъсирланишининг сабаблари аниқланиши лозим.

11. Учувчининг йэнгил даражада ифодаланган руҳий ҳолатнинг ўзгаришлари мавжуд бўлганда, профилактик тиббий чора-тадбирлар ва махсус тавсиялар талаб этилмаса, унинг руҳий ва жисмоний соғлиғи ҳолати барқарор деб топилганда ҳамда парвозлар хавфсизлигини таъминлашга тўсқинлик қилувчи омиллар аниқланмаганда, невролог кўриги ўтказилгандан сўнг учувчилик ишига рухсат берилишига йўл қўйилади.

Учувчи таркибида ёки курсантларда авиация ҳодисаларидан кейинги руҳий ҳолатнинг бузилишлари ва невротик ҳолатлар кузатилганда, уларнинг давомийлиги, учувчи таркибида ёки курсантларнинг касбини давом эттиришга бўлган муносабати, командир-инструкторларнинг фикри, шунингдек психофизиологик, физиологик, жисмоний ва касбий омиллар инобатга олинган ҳолда тиббий яроқлилик масаласи ҳал этилади.

Кечикиб ривожланадиган неврозлар, қўрқув синдромлари ёки учувчилик фаолиятини давом эттиришга тўсқинлик қилувчи бошқа психологик таъсирлар мавжуд бўлганда, уларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилади. Ўтказилган реабилитация чора-тадбирларининг ижобий натижалари кузатилганда авиация ходими касбий фаолиятига қайта тикланишига йўл қўйилади.

Психопатиялар уларнинг шакли ва клиник белгилари қандай бўлишидан қатъи назар, шунингдек номзоднинг психик бўлмаган бузилишлар (параноид, аффектив, шизоид, қўзғалувчан ва бошқа турлари) мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

12. Қуйида кельтирилган ташхислар бўйича учувчи таркиби ва курсантлар тўлиқ соғайганидан, руҳий-асаб фаолияти тўлиқ компенсацияланганидан ҳамда қўшимча психотроп терапияга эҳтиёж йўқлиги тасдиқланганидан сўнг 4 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, психиатрия ёки наркология муассасаларида психолог ва психиатр кўригидан ўтказилгандан сўнг тиббий кўрикка қўйилишига йўл қўйилади:

а) стресс ва соматоформ бузилишларга оид ташхислар (ХКТ-10):

оғир стрессга жавоб реакциялари ва адаптация бузилишлари (Ф 43);

б) физиологик ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (ХКТ-10):

уйқу ва бедорлик тартибининг бузилиши (органик этиологиясиз) (Ф 51.2);

босинқирашлар (Ф 51.5);

органик этиология билан боғлиқ бўлмаган жинсий дисфунксиялар (Ф 52);

туғишдан кейинги даврга оид психик ва хулқ-атвор бузилишлари (Ф 53);

бошқа касалликлар билан боғлиқ психологик ва хулқ-атвор омиллари (Ф 54);

аниқланмаган физиологик бузилишлар ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (Ф 59).

Мазкур ҳолатларда тиббий хулоса расмийлаштирилаётганда номзоднинг асаб-руҳий фаолиятининг компенсация даражаси, психоз ёки невроз кечган даврдаги руҳий ҳолати бузилишларининг хусусиятлари, чуқурлиги, кечиш динамикаси, унинг қайталаниш хавфи, психотроп дори воситаларини доимий қабул қилиш зарурати мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, прогнознинг ижобийлиги инобатга олинади.

Номзоднинг руҳий ҳолати бузилиши хусусиятига кўра психотроп дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда, у авиация фаолиятини амалга оширишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади ҳамда учиш ишига қайта тикланмайди.

13. Суитсидал уринишлар мавжуд бўлган номзодларда учиш ишига (ўқишга) яроқсизлиги ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда учувчи таркиби (курсант) муаммога адэкват ечим топа олмайди ва ушбу ҳолат руҳий кризис сифатида тавсифланади. Мазкур кризис ҳолатлари қуйидаги касалликларда учрайди:

биполяр аффектив бузилишнинг депрессив фазаси;

ажитация билан кечувчи инволюстия депрессия;

алкоголь билан боғлиқ депрессив ҳолатлар;

шизофрения;

эпилепсия ва бошқа органик руҳий ҳолатнинг бузилишлари.

Ушбу ҳолатларни ўрганиш жараёнида психиатр ҳодиса бўйича гувоҳларнинг кўрсатмаларини, суитсидал уринишга сабаб бўлувчи омилларни, шахсий ва оилавий анамнезни, аутоагрессив ҳаракатларнинг мазмуни, шакли ва мотивларини аниқлаши лозим.

Мазкур ҳолатларда психиатрик текширув ўтказилиши ҳамда психиатр томонидан тиббий хулоса расмийлаштирилиши зарур.

Анамнезида суитсидал уринишлар аниқланган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ва учиш ишига (ўқишга) қайта тикланмайди.

14. Вазиятга боғлиқ астеник ҳолатлар ёки неврастеник синдром кузатилган учувчи таркиби (курсантлар), ушбу ҳолатни юзага кельтирган сабаблар бартараф этилганда, клиник симптомлар тўлиқ йўқолганда, психологик тестлар, клиник текширувлар ва невролог томонидан олиб борилган диспансер кузатуви натижалари ижобий бўлганда, 4-6 ойдан сўнг қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Жисмоний (соматоген) касалликлар сабабли қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишларини бошдан кечирган учувчи таркиби (курсантлар), асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан сўнг доимий қувватловчи (психотроп) терапияга эҳтиёж мавжуд бўлмаганда ва асаб-руҳий фаолияти тўлиқ компенсация қилинганда улар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топиладилар.

15. Шахс бузилишларининг мавжудлигини аниқлаш ва эксперт баҳолаш жараёнида ТУК аъзоси қуйидагиларни амалга ошириши лозим:

шахсни давомли кузатувдан ўтказиш;

экипаж аъзолари билан суҳбатлар ўтказиш;

оилавий ва шахсий анамнезни ўрганиш;

психологик тестлар ва синовлар ўтказиш;

жамоа ичидаги психологик муҳитни баҳолаш.

Текширув жараёнида ёмон мослашувчанлик, конфликтлилик ва ижтимоий дезадаптацияга олиб келувчи шахс бузилишларини оддий индивидуал хулқ-атвор хусусиятларидан фарқлаш лозим.

Психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари ва психиатрнинг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий кузатув маълумотлари салбий бўлганда, турғун ва аниқ ифодаланган шахс бузилишлари мавжуд номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Шахснинг аҳамиятсиз бузилишларида касбий фазилатларни (иш стажи, тажрибаси, маҳорати, бажарилаётган вазифанинг сифати ва бошқаларни ҳисобга олган ҳолда, яроқлилиги тўғрисидаги хулоса чиқарилади.

16. Учувчи таркиби ва курсантларда кам даражада ифодаланган инфантилизм белгилари мавжуд бўлганда, асаб-руҳий фаолиятининг ижтимоий ва касбий жиҳатдан етарли компенсацияланганлиги аниқланса, номзодга акцентуацияси яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлмайди.

17. Учувчи таркибининг (курсантлар) хулқ-атворида илгари кузатилмаган ноадекват таъсирлар пайдо бўлганда, ушбу ҳолат психолог ва психиатр текширувини ўтказиш учун асос ҳисобланади.

Психиатрик ташхис тасдиқланмаганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Психолог томонидан учувчи таркибининг (курсантлар) индивидуал-психологик хусусиятларида бузилишлар аниқланганда, неврологик клиникада қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда кўрсатма мавжуд бўлганда, психиатр маслаҳати ташкил этилади.

Номзодда турғун ва салбий белгилари билан яққол ифодаланган шахсият бузилишлари мавжуд бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда бузилишлар кам ифодаланган ҳолларда эса унинг касбий сифатлари, жумладан меҳнат стажи, иш тажрибаси, бажарилаётган иш сифатини ҳисобга олган ҳолда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

18. Алоҳида вазиятга боғлиқ омиллар натижасида юзага келган инсомния, диссония ёки циркад ритмларининг бузилиши аниқланганда, авиация ходими ўз касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда даволаниш учун психологга юборилади.

Даволаш жараёнида гипноз усулларидан, шунингдек авиация фаолиятида қўлланишига йўл қўйилмайдиган седатив дори воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголь истеъмоли билан боғлиқ турғун инсомния ёки диссония мавжуд бўлганда, барча класслар бўйича номзодлар яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Мазкур ҳолларда учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилган номзодлар комиссия оралиғи даврида невролог томонидан ҳар 6 ойда бир маротаба диспансер кузатувидан, психолог томонидан эса йилига бир маротаба психологик текширувдан ўтказилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, психиатр маслаҳати ўтказилади ҳамда психокоррексия муолажалари амалга оширилади.

Ташхисни бекор қилиш муддати (барқарор ремиссияни тасдиқлаш) невролог томонидан аниқланади.

Маълум бир соматик касаллик билан боғлиқ бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолатнинг бузилишини ўтказган номзодлар асосий касалликдан соғайгандан сўнг доимий равишдаги ёрдамчи даволаш усулларини қўллаш талаб қилмайдиган асаб-руҳий фаолиятининг тўлиқ компенсациясида учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилишларига йўл қўйилади.

19. Алкогол, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилиш натижасида юзага келадиган руҳий ҳамда хулқ-атвор бузилишлари, шунингдек сурункали алкоголизм, 1 йил ва ундан ортиқ давом этган мунтазам алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар истеъмоли ҳолатларида барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Алкоголь ёки психотроп моддаларни истеъмол қилиш оқибатида юзага келган жисмоний, психологик ва хулқ-атвор бузилишлари инобатга олинган ҳолда номзодга тегишли ташхис қўйилади.

Оъткир (ўткирости) алкоголли психоз алкоголли делирий, параноид ҳолатлар, галлютсиноз, рашк васвасаси ва шу турдаги бошқа ҳолатларда ёки алкоголизмга гумон бўлган ҳолларда нарколог кўриги ўтказилади.

Руҳий ҳолатни ўзгартириш мақсадида седатив препаратлар, транквилизаторлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг прекурсорларини нотиббий мақсадда қабул қилиш дори воситасига қарамлик ёки уни истеъмол қилиш сифатида баҳоланади.

20. Алкоголли қарамлик (алкоголизм) шаклланмаган ҳолларда алкоголнинг зарарли истеъмоли ёки бир марталик алкоголь билан ўткир заҳарланиш аниқланганда, авиация ходими дарҳол хизмат вазифаларидан четлатилади ва чуқурлаштирилган тиббий ҳамда психологик текширувлардан, нарколог маслаҳати ва соғломлаштириш-даволаш тадбирларидан ўтказилади.

Невролог томонидан белгиланган муддат давомида тиббий кузатув олиб борилиб, 2-4 ойдан сўнг тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, нарколог хулосасида ижобий прогноз қайд этилганда ҳамда авиация ходимининг хизмат тавсифномаси қониқарли бўлганда, у қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Қайта тиббий кўрик натижасида яроқлилик аниқланганда, авиация ходимининг ўз касбий фаолиятига тикланиши мумкин.

21. Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширув қуйидаги асосларда амалга оширилади:

номзоднинг ўз аризасига асосан;

сийдик, қон ёки бошқа биологик материалларнинг объектив лаборатория таҳлиллари асосида;

клиник белгилар ва симптомлар мавжудлиги ёки мазкур масалада хабардор бўлган учинчи шахсларнинг маълумотлари асосида.

Текширув натижалари ишончлилигини таъминлаш мақсадида маълумотлар бир нечта мустақил манбалардан олиниши лозим.

Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни аниқлашга қаратилган идентификацияловчи лаборатория таҳлиллари номзод томонидан мазкур моддаларни ҳозирги вақтда, яқинда ёки ўтмишда истеъмол қилганлигини тасдиқловчи асосий объектив далил сифатида қабул қилинади.

22. Учувчи таркиби (курсантлар) алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлиги ҳақида гумон пайдо бўлганда ёки ушбу мазмунда маълумот олинганда авиация тиббий ходими унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, истеъмол қилиш эҳтимолини кўрсатадиган далиллар ва шароитларни баён этган ҳолда далолатнома расмийлаштиради.

Мазкур ҳолатда учувчи таркиби (курсантлар) авиация тиббий ходими кузатувида, мавжуд тиббий ҳужжатлар, клиник белгилари ва ашёвий далиллар (шприс, дори воситалари қолдиқлари ва бошқалар) билан биргаликда наркологик муассасага юборилади.

Учувчи таркибининг (курсант) алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлигини аниқлашга қаратилган тиббий текширувлардан бош тортиши, унга тиббий хулоса бермасликка ёки илгари берилган тиббий хулосанинг ҳақиқий эмас деб топилишига асос бўлади.

Анамнезида токсикомания, наркомания ёки сурункали алкоголизм ҳолатлари мавжудлиги аниқланган учувчи таркиби (курсантлар), учиш фаолиятидан четлатилган даври ва ўтган муддатидан қатъи назар барча класслар бўйича касбий фаолиятни давом эттиришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятига қайта тикланмайди.

Учувчи таркибида (курсант) эпилепсия ташхиси аниқланганда, у барча класслар бўйича касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади ва учиш ишига (ўқишга) қайта тикланмайди.

23. Эпилепсия мавжудлигига гумон қилинган учувчи таркиби ва курсантлар ихтисослаштирилган тиббий муассасага чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтиш учун юборилади.

Юборишдан аввал тутқаноқ ҳолати тўғрисидаги маълумотлар баён этилган, гувоҳлар имзолари билан тасдиқланган ҳамда авиация тиббиёт ходими томонидан расмийлаштирилган далолатнома тузилади.

Ташхис қуйидаги мажбурий текширувлар асосида қўйилади:

касаллик тарихи (анамнез)ни батафсил ўрганиш;

тўлиқ неврологик кўрик;

электроенсефалография (бундан буён матнда ЭЕГ деб юритилади);

компютер томографияси (бундан буён матнда КТ деб юритилади) ёки магнит-резонанс томография (бундан буён матнда МРТ деб юритилади);

психиатр ва эпилептолог хулосалари.

24. Биринчи марта ЭЕГда пароксизмал фаоллик аниқланган учувчи таркиби (курсант) неврология муассасасида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилиши лозим.

ЭЕГда илк бор эпилептиформ фаоллик ("чўққи-суст тўлқин" туридаги ўзгаришлар) аниқланганда ва эпилепсия учун хос клиник белгилар ҳамда марказий асаб тизимининг органик шикастланишлари мавжуд бўлмаганда, учувчи таркиби (курсант) неврология муассасида текширувдан ўтказилади.

ЭЕГдаги пароксизмал, эпилептоид фаоллик ва аҳамиятга эга кучли ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда, 3-6 ой давомида такрорий неврология муассасаси текширувлари натижасида тасдиқланганда, учувчи таркибига (курсант) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Онгнинг пароксизмал бузилишларини (қисқа муддатли пароксизм, ҳушнинг ўзгариши, эпизодик йўқотилиши) ўтказган учувчи таркибига (курсант) тиббий экспертлар томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

25. Турли этиологияли бош ва орқа мия патологиялари, бош ва орқа миянинг бирламчи касалликлари (васкулитлар, ривожланиш аномалиялари, аневризмалар, атеросклероз, соматоген, вертеброген ва бошқа этиологияли томирларнинг иккиламчи шикастланишлари) мавжуд бўлган номзодларда касбий фаолиятни бажариш жараёнида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини кельтириб чиқариши мумкин бўлган омиллар бирламчи инсулт (криз) ривожланиши, касалликнинг қайталаниши, транзитор ишемик эпизодлар ёки мия қон айланишининг ўткир бузилишлари аниқланиши ҳамда тиббий хулоса чиқарилиши лозим. Тиббий хулосада қуйидагилар инобатга олинади:

касалликнинг этиологияси ва кечиши;

неврологик, психик ва функционал бузилишларнинг даражаси;

юклама синовларини бажариш қобилияти;

психологик текширув натижалари;

бажариладиган касбий функцияларни хавфсиз бажаришга таъсир этувчи бошқа омиллар;

ёндош кардиологик касалликлар (артериал гипертензия, юрак ритми бузилишлари), қандли диабет, дислипидемия, чекиш ва прогнозни ёмонлаштирувчи бошқа хавф омиллари.

26. Геморрагик ёки ишемик генездаги мия қон айланишининг ўткир бузилиши, транзитор ишемик атака (бундан буён матнда ТИА деб юритилади) субарахноидал қон қуйилишини ёки томир кризи ҳамда мия қон айланишининг сурункали бузилишлари мавжуд бўлганда, номзодларга барча класслар бўйича яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади. Бироқ қуйидаги клиник ва инструментал текширувлар натижасида:

марказий асаб тизимининг неврологик ва руҳий функциялари сақланганлиги;

касалликнинг енгил даражада бўлиши;

атеросклеротик ўзгаришлар минимал ва барқарор хусусиятга эга эканлиги тасдиқланганда, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Бунда яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса барча клиник, инструментал, психологик кўрсаткичлар асосида чиқарилади.

27. Бош мия томирлари касалликлари мавжуд бўлган авиация ходимларига тиббий хулосалар қуйидагиларни инобатга олган ҳолда чиқарилади:

бош мия артерияларининг дуплекс сканерлашида (бундан буён матнда БМА ДС деб юритилади) артерия интимасининг 1 мм дан ортиқ қалинлашуви;

ультратовуш допплерографиясида (бундан буён матнда УТДГ деб юритилади) қон оқими чизиқли тезлигининг чегарага яқин ассиметриялари, қонда гиперлипидемия, кўз тубида бошланғич склеротик ўзгаришлар, айрим неврологик микросимптомлар (масалан, ёруғликка суст реакцияли қорачиқлар, кафт-энгак рефлексининг сустлиги), енгил даражадаги когнитив ўзгаришлар ва ЭЕГда аҳмиятсиз функционал ўзгаришлар (бошланғич белгилари билан асаб-руҳий функциялари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади ҳамда атеросклерознинг ривожланишига қарши профилактик чора-тадбирлар белгиланади);

БМА ДСда битта артериянинг 50 фоиз ва ундан ортиқ яширин стенозининг мавжудлиги, бир ёки бир нечта артерияларда турғун бўлмаганда, эмбологен хусусиятга эга атеросклеротик бляшкалари аниқланганда учувчи таркиби қўшимча назорат текширувларига юборилади ва маълумотлар тасдиқланганда бош мияда қон айланишининг ўткир бузилиш хавфи юқори бўлганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Атеросклеротик ўзгаришлар мазкур банднинг учинчи ва тўртинчи хатбошиларида кельтирилган икки ҳолат орасида бўлганда, жумладан гемодинамик жиҳатдан аҳамиятсиз стенозларда, турғун атеросклеротик бляшкаларда, нормага яқин хавф туғдирмайдиган психологик, биохимик ёки ЭЕГ ўзгаришлар мавжудлигида асаб-руҳий фаолиятлари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлса, транскраниал БМА ДС ва МРТ-ангиография ўтказилади ҳамда индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулосада артериал гипертония, чекиш, гиперлипидемия, ортиқча тана вазни, ёш, неврологик ва психик функцияларнинг сақланганлиги ҳисобга олиниши лозим.

Яроқли деб топилган учувчи таркибига 6 ойда 1 марта невролог диспансер кузатуви белгиланади.

ТИА ўтказган шахслар бўйича дифференциал диагностика (турли генезли беҳушлик ҳолатларидан фарқлаш) мажбурий равишда ўтказилади.

Мия қон айланишининг ўткир бузилишини ўтказган ёки мия қон айланишининг сурункали етишмовчилиги мавжуд бўлган учувчилар яроқсиз деб топилади.

Турли генезли васкулитлар ўтказилганда, даволаниш якунлангандан сўнг ремиссия муддати камида 2 йил давом этган барқарор ҳолатда, касаллик тури ва сабаблари, хавф даражаси ҳамда бажариладиган касбий вазифалар ҳисобга олинган ҳолда номзодга индивидуал тиббий хулоса чиқарилади.

МРТда томирга оид генезли глиозлар ёки 2-3 мм ўлчамдаги майда кисталар аниқланганда, учувчи таркиби кардиолог, эндокринолог, терапевт ёки нейрожарроҳ кўригидан ўтказилади.

Касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қиладиган клиник, органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб топилади.

28. Кучли даражадаги токсик заҳарланишлар, жумладан алкоголли энсефалопатия, қўрғошин билан заҳарланиш аниқланганда, учувчи таркиби (курсантлар) яроқсиз деб топилади.

Учувчи таркибида (курсантлар) биринчи марта нерв тизимининг органик шикастланиши аниқланганда, неврологик бўлимда чуқурлаштирилган текширув ва КТ, МРТ текширувлари ўтказилади.

Мия фаолиятининг бузилишига олиб келувчи ва мия тўқимасининг тузилмаси қайтмас даражада зарарланиши билан кечувчи нерв тизимининг органик касалликлари аниқланган учувчи таркиби (курсантлар) учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Учувчи таркибида нерв тизимининг органик шикастланиши биринчи марта аниқланганда, шахс тиббий муассасанинг неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади. Бунда КТ ва МРТ каби инструментал текширувлар ўтказилади.

29. Нерв тизимининг юқумли касалликлари ёки токсик заҳарланишларини ўтказган номзодларга қуйидаги шартлар бажарилганда, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

касалликдан тўлиқ соғайган бўлса;

нерв-руҳий (психоневрологик) функциялар тўлиқ тикланган бўлса;

нерв тизими фаолиятининг бузилишига олиб келмайдиган, фақат енгил даражадаги органик микросимптомлар сақланиб қолган бўлса;

клиник ва инструментал текширувлар натижасида мия тўқимасининг органик шикастланиши белгилари аниқланмаса.

Касбий фаолиятни бажариш учун муҳим бўлган функциялар клиник ва функционал жиҳатдан етарли даражада сақланганда, нерв-мушак аппарати ҳамда марказий ёки периферик нерв тизимининг суст прогредиент кечувчи, бошланғич босқичдаги ирсий-дегенератив касалликлари аниқланган номзодларга касбий вазифаларни хавфсиз бажариш қобилиятига таъсир этувчи омиллар мавжуд бўлмаганда, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

30. Гриппли энцефалит, ўткир энсефаломиелит ва ўткир кана энцефалити каби нерв тизимининг ўткир юқумли-яллиғланиш касалликларини ўтказган номзодлар қуйидаги минимал муддатлар ўтгач учиш ишига яроқлиликни аниқлаш мақсадида тиббий кўрикдан ўтказилади:

гриппли энцефалитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 - 2 йил ўтгач;

ўткир энсефаломиелитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 2 йил ўтгач;

ўткир кана энцефалитини ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 3 йил ўтгач.

Эпидемик сереброспинал менингитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач учиш ишига яроқлилигини баҳолаш учун тиббий кўрикдан ўтказилади.

Менингококли ринит, фарингит, унча билинмайдиган менингокок инфекциясини ўтказган номзодлар терапевт томонидан тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

31. Бош ва орқа мия жароҳатлари ўтказган номзодларда қуйидаги ҳолатлар мавжуд бўлганда, улар учиш ишига (ўқишга, парвозга) яроқсиз деб топилади:

бош миянинг очиқ ёки ёпиқ жароҳатларидан сўнг марказий асаб тизимининг кучли ифодаланган органик ўзгаришлари, руҳий ҳолат бузилишлари (психотик ёки оғир неврологик симптомлар билан), гипертензион синдром ёки қалтироқ синдром, посттравматик эпилепсия, гиперсомния, диққат ёки когнитив функциялар сусайиши, ҳаракат координацияси, нутқ, сезги ёки бошқа функционал бузилишлар, неврологик нуқсон билан кечувчи ҳаракатланиш ёки тос органлари функцияларининг бузилиши, бош мия аневризмалари, жароҳатдан кейинги кисталар, турғун ликвородинамик бузилишлар, бош суягининг 2х3 см дан катта дефектлари мавжуд бўлганда;

орқа мия жароҳатлари оқибатида ҳаракат, сезги, тос органлари функцияси ёки бошқа рефлектор бузилишлар мавжуд бўлса.

32. Бош мия жароҳатини ўтказган номзодлар тўлиқ соғайгандан кейин қуйидагилар тўлиқ бажарилганда тиббий кўрикдан ўтказилиши ва яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади:

неврологик функцияларда қолдиқ симптомлар мавжуд бўлмаганда;

жароҳатнинг клиник ва инструментал (ЭЕГ, МРТ, КТ) кўрсаткичлари бўйича барқарорлик аниқланганда;

руҳий ҳолат, диққат, координация ва когнитив функциялар тўлиқ тикланганда;

касбий вазифаларни бажаришга тўсқинлик қилувчи функционал нуқсонлар аниқланмаганда.

33. Жароҳатнинг механизми ва юзага келиш шароитларини баҳолашда миянинг контактсиз травматик шикастланишлари, шу жумладан миянинг силжиши ва қон томирларининг ёрилиши, шунингдек атланто-оксипитал бирикма тузилмаларининг шикастланиши эҳтимоли инобатга олиниши лозим.

Тиббий эксперт қарорини қабул қилишда онгнинг ўзгарган ҳолати ҳамда амнезия даврининг давомийлиги ҳисобга олиши керак.

Тиббий эксперт текширувда касаллик тарихи, ЭЕГ динамикаси, йўқолган функциялар компенсацияси даражаси, стресс-синовлар ва психологик текширув натижаларини ҳисобга олиши зарур.

Жароҳатнинг хусусияти ва оғирлик даражасидан ташқари, жароҳатдан кейинги даврларда посттравматик эпилепсия ривожланиши эҳтимоли олдиндан баҳоланиши ҳамда бошқа хавф омиллари ҳам инобатга олиниши лозим.

Анамнез маълумотлари, ЭЕГ кўрсаткичларининг динамикаси, йўқотилган функцияларнинг компенсацияланиш даражаси, қўшимча юклама синовлари натижалари ҳамда психологик текширувлар натижаларини ҳисобга олиб тиббий хулоса чиқарилади.

34. Тиббий хулоса қуйидагиларни инобатга олган ҳолда чиқарилиши лозим:

амнезия ва онгнинг ўзгарувчанлик даврлари давом этиш муддати, уларнинг хусусияти ва барқарорлигини;

жароҳатнинг тури ва оғирлик даражаси, шунингдек жароҳатга оид клиник белгиларни;

соғлигига доир шикоятларнинг мавжудлиги, уларнинг хусусияти ва динамикасини;

номзоднинг маиший фаолият ва касбий вазифаларни бажариш қобилиятини (муҳим касбий психологик фазилатларнинг сақланганлиги, шахсият ва хулқ-атворга оид функцияларнинг етарли даражада барқарорлиги);

жароҳатдан олдинги соғлиқ ҳолати ва жароҳатдан кейинги асоратларнинг мавжудлиги ёки йўқлигини (посткоммоцион синдром, фокал неврологик бузилишлар, когнитив функциялар бузилишининг оқибатлари, посттравматик эпилепсия);

узоқ давом этувчи парвозлар ёки ишнинг мураккаб жараёнларида соғлиқнинг ёмонлашуви натижасида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини;

парвоз хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган дори воситаларини қабул қилиш билан боғлиқ ҳолатларни;

касбий фаолият хавфсизлигини таъминлашга таъсир этувчи бошқа тиббий ва психофизиологик омилларни.

35. Асаб-руҳий функциялар тўлиқ тикланганда ёки етарли даражада сақланганда, учувчи таркиби ва курсантлар учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Асаб-руҳий функцияларнинг турғун компенсация ҳолати (енгил вегетатив дисфунксия, енгил неврологик симптомлар ва шунга ўхшаш посттравматик ҳолатлар) мавжуд бўлган учувчи таркибига нисбатан чекловлар қўлланган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда илгари ўзлаштирилган ҳаво кемаси туридан бошқа турдаги ҳаво кемасини ўзлаштириш учун қайта ўқиш тавсия этилмайди.

Касбий фаолиятига тикланган учувчи таркиби невролог томонидан 5 йил давомида ҳар 6 ойда диспансер кузатувига олинади.

36. Бош суяги гумбазининг ичга ботган синиши, бош миянинг лат ейиши, паренхиматоз гематома, 1 кундан ортиқ давом этган посттравматик амнезия, бош мия паренхимасида қон мавжудлиги ҳамда субдурал гематомалар кузатилганда, посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи тиббий текширув ўтказишда инобатга олиниши лозим.

Оддий, асоратсиз ва бош мия паренхимасига қон қуйилиши билан кечмаган эпидурал гематомаларда 1 йилдан 2 йилгача муддат ўтгач, интрапаренхиматоз гематомаларда эса камида 2 йил ўтгач тиббий кўрик ўтказилиши мумкин.

37. Бош гумбазининг чизиқли синиши, бош суяги тубининг ликвореясиз синиши ёки субарахноидал қон қуйилиши билан кечувчи бош миянинг ўрта ва оғир даражадаги лат ейиши ҳолатларида номзодлар камида 1-2 йил ўтгач, чуқурлаштирилган тиббий кузатув ва диагностик текширувлар (ЭЕГ, МРТ/КТ, неврологик ва психологик баҳолаш) натижалари ижобий бўлганда ҳамда барқарор ижобий прогноз мавжудлигида тиббий кўрикдан ўтказилишига йўл қўйилади.

Мазкур ҳолатларда касбий фаолиятнинг хавфсиз бажарилишида функционал чекловларни ҳисобга олган ҳолда, номзодларга ОМЛ чеклови 3 йилгача бўлган муддатга қўлланилган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

38. Паренхимада қон қуйилмаган оддий асоратсиз эпидурал гематома, субдурал гематома билан кечувчи бош миянинг лат ейиши, бош мия чайқалиши, бош миянинг енгил даражадаги лат ейиши, қўшалоқ бош мия шикастланишлари ҳамда посткоммотсия синдром ўтказган номзодлар қуйидаги муддатлар ўтгач тиббий кўрикдан ўтказилишига йўл қўйилади:

паренхимага қон қуйилмаган оддий асоратсиз эпидурал гематома ҳолатларида - 1-2 йил ўтгач;

субдурал гематома билан кечувчи бош миянинг лат ейиши ҳолатларида - 2 йил ўтгач;

бош мия чайқалиши ҳолатларида - 1,5-3 ой ўтгач;

бош миянинг енгил даражадаги лат ейиши ҳолатларида - 3-6 ой ўтгач;

қўшалоқ бош мия шикастланиш ҳолатларида - 6-24 ой ўтгач;

посткоммотсия синдром ҳолатларида - камида 3 ой ўтгач.

Мазкур учувчи таркиби учун қуйидагилар мажбурий ҳисобланади:

неврологик функцияларнинг сақланганлиги клиник текширув билан тасдиқланган бўлиши;

когнитив функцияларнинг тўлиқ тикланганлиги психологик тестлар билан тасдиқланиши;

юклама синамаларига (психофизиологик ва функционал тестлар) чидамлилиги ижобий баҳоланиши;

психолог, психиатр ва офтальмолог кўригидан ўтказилиши;

бош миянинг МРТ, ЭЕГ ҳамда қўшимча инструментал текширувлар ўтказилиши;

посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи, органик асоратлар ёки функционал етишмовчиликнинг мавжуд эмаслиги аниқланиши.

Мазкур талаблар бўйича ўтказилган тиббий баҳолаш натижаларига мувофиқ индивидуал учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ташхисни расмийлаштириш жараёнида тиббий ҳужжатларда қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

бош мия жароҳатларининг клиник кўриниши (жароҳат тури, даражаси ва мавжуд асоратлар);

жароҳат олинган сана (аниқ кун, ой, йил);

текширув вақтида касаллик жараёнининг даври (ўткир давр, эрта ёки кеч реабилитация даври);

посттравматик синдромнинг клиник тавсифномаси;

нерв-руҳий (психоневрологик) функцияларнинг ҳолати (когнитив, вегетатив, психомотор, аффектив кўрсаткичлар).

39. Вегетатив асаб тизимининг сурункали касалликлари пароксизмал кечувчи шакллари, тез-тез қайталанувчи зўрайишлар, шунингдек кризли реакциялар (вазовагал, симпатик, вагоинсуляр, симпатоадренал, аралаш хусусиятдаги, адренал ва диенсефал турлари) билан кечувчи вегетатив-томир бузилишлари мавжуд бўлган учувчи таркиби авиация фаолиятига яроқсиз деб топилади.

Ушбу гуруҳга мигрен, солярит, Менер синдроми, умуртқа артерияси синдроми, диенсефал синдроми, ангионеврозлар (ангиотрофоневрозлар, Рейно касаллиги), қайталанувчи ангионевротик шиш (Квинке шиши), ортостатик эссенсиал гипотония касалликлари киради.

40. Аниқ клиник маълумотларни олиш мақсадида қуйидаги инструментал текширувлар ўтказилади:

КТ - умуртқа тузилмасининг ҳолатини баҳолаш учун;

МРТ - орқа мия, унинг илдизлари ва паравертебрал тузилмалар ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия томирларининг БМА ДС ва ультратовуш доплерографияси, УТДГ - ротатсия синамалар давомида пайдо бўлувчи ёки кучаювчи вертебро-базиляр бассейндаги (ВББ) қон оқимининг пасайиш ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия МРТ - серебрал тўқималардаги морфологик ўзгаришлар, шикастланиш ёки патологик жараёнларни баҳолаш учун;

визиометрия, периметрия, офтальмоскопия, шунингдек аудиометрия, калорик синама ва бошқа махсус текширувлар - тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда.

41. Конституционал-ирсий генезли вегетатив-томир дисфунксияси мавжуд бўлган номзодлар, шунингдек гормонал ўзгаришлар фонида ёки соматик касалликдан кейин кузатилувчи вегетатив-томир бузилишларида, текширув вақтида ремиссия босқичи турғун бўлган ҳолларда (асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан кейин камида 2-3 ой ўтгач) тиббий хулоса қуйидаги талаблар асосида чиқарилади:

вегетатив-томир бузилишларининг оғирлик даражаси;

клиник текширув натижалари;

ортосинама, вестибуляр синама ва бошқа юклама синовларига чидамлилик даражаси;

психофизиологик ва неврологик функцияларнинг барқарорлиги;

касбий фаолиятни бажаришга таъсир этувчи хавф омилларининг мавжудлиги ёки йўқлиги.

Вегетатив-томир тизими бузилишларининг клиник тавсифида функционал кардиоваскуляр симптомлар бўлган ҳолларда якуний тиббий хулоса клиник текширувлар натижалари асосида терапевт томонидан чиқарилади.

42. Умуртқалараро диск чуррасини жарроҳлик йўли билан олиб ташлаган номзодларда асоратлар мавжуд бўлмаганда, неврологик динамикаси ижобий бўлганда ҳамда реабилитация даври тўлиқ якунланганидан сўнг камида 3-6 ойдан кейин тиббий кўрик ўтказилади.

Тиббий кўрик жараёнида қуйидагилар баҳоланади:

неврологик ҳолатнинг барқарорлиги;

мушак-тоник синдромлар, радикуляр симптомлар ва сезги бузилишларининг мавжудлиги ёки йўқлиги;

юклама синовларига чидамлилик;

оғриқ синдромининг қайталаниш эҳтимоли;

касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган чекловлар мавжудлиги.

43. Асаб илдизчалари функционал бузилишлари, радикуляр симптомлар, сезги ёки ҳаракатланиш бузилишлари аниқланмаганда, бироқ умуртқа поғонаси ҳаракатчанлигининг чекланиши ёки функционал бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда жарроҳ (вертебролог ёки нейрожарроҳ маслаҳати асосида) томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

44. Орқа мия илдизлари, нерв устунлари, нерв чигаллари ва ганглийларнинг периферик нейроваскуляр синдромлар ёки илдизли компрессиялар билан кечувчи сурункали касалликлари, шунингдек ушбу соҳалардаги жароҳатланишлар ва ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейинги даврда касбий мажбуриятларни бажаришга монелик қилмайдиган даражадаги аҳамиятсиз функционал бузилишлар мавжуд бўлганда, курсантлар ўқишга яроқсиз, бироқ учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

45. Цинкопал (беҳушлик) ҳолатни ўтказган учувчи таркиби (курсантлар) учиш ишидан (ўқишдан) четлатилиши лозим.

Мазкур шахслар терапевт ва невролог томонидан бирламчи тиббий кўрик ўтказилгандан сўнг улар тиббий муассасанинг неврология бўлимига юборилиши ҳамда текширувдан ўтказилиши керак.

Цинкопал ҳолат юзасидан далолатнома ушбу ҳолат содир бўлган вақтда шахс ёнида бўлган биринчи тиббий ходим (шифокор) расмийлаштиради ва уни ТУКка тақдим этади.

Далолатномада қуйидагилар кўрсатилади:

беҳушлик ҳолатининг клиник кўриниши ва белгилари;

ҳолат содир бўлган вазият, шароит ва эҳтимолий сабаблар;

цинкопал эпизоднинг давомийлиги ва динамикаси.

Далолатнома гувоҳларнинг, мазкур ҳолатни ўтказган шахснинг ва шифокорнинг имзолари қўйилади.

Далолатномани расмийлаштириш, цинкопал ҳолатларнинг клиник шаклларини классификациялаш, дифференциал диагностика ўтказиш, шунингдек зарур тиббий текширувлар ҳажмини белгилаш ва авиация ходимининг яроқлилигини баҳолаш амалга оширилади.

Асаб тизими ёки ички органларнинг органик касалликларини даволаб, онг пароксизмал бузилишларини дифференциал диагностикасини ўтказиш, беҳушлик сабаби ва хусусиятини аниқлаш, организмнинг функционал резервларини баҳолаш ва онг бузилишининг такрорланиш эҳтимолини аниқлаб тиббий хулоса чиқарилади.

Цинкопал ҳолатни юзага кельтирувчи сабаблар аниқланганда, авиация ходимининг яроқлилиги асосий касалликнинг ҳолати, унинг қайталаниш эҳтимолига ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир даражасига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

Соғлом номзодда ҳаяжон, оғриқ ёки кучли гипоксияга юқори сезувчанлик натижасида кузатилган бир марталик вазиятга боғлиқ цинкопал ҳолатда:

патологик механизмлар, яширин юрак-қон томир ёки неврологик касалликлар тўлиқ бартараф этилганда;

ҳолат клиник жиҳатдан безарар деб баҳоланса;

номзодга учиш ишига яроқли деб тиббий хулоса берилади.

Соғлом шахсда такрорий, бироқ хавфсиз деб баҳоланган вазият цинкопал ҳолат икки маротаба такрорланганда:

номзод 3 ойдан 12 ойгача муддатга учиш ишидан четлатилади ҳамда мазкур даврда у неврологнинг диспансер кузатувида бўлади;

тикланишдан сўнг номзодга фақат чекловлар қўлланиб касбий фаолиятига рухсат берилади (кўп аъзоли экипаж таркибида ишлаш, парвоз хавфсизлигига бевосита таъсир кўрсатмайдиган вазифаларни бажариш).

Цинкопал ҳолатларнинг кўп марта такрорланиши авиация фаолиятида жиддий хавф туғдириши сабабли, бундай шахсларга учиш ишига яроқсизлиги ҳақида невролог томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

2 йил давомида цинкопал эпизод такрорланмаганда ва вегетатив-томир, артериал босимнинг барқарорлиги, гипотония белгиларининг йўқлиги, юклама синовларига (ортосинама, бошқа функционал тестлар) чидамлилигида номзодга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Этиологияси аниқланмаган беҳушлик ҳолати аниқланганда, учувчи таркиби (курсантлар)га нисбатан невролог томонидан учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

3-БОБ. ИЧКИ КАСАЛЛИКЛАР

46. Юқумли ва паразитар касалликлар, жумладан дизентерия, тиф, паратиф, малярия, бруселлёз, геморрагик безгак, вирусли гепатит, гелминтозлар ва бошқа шу турдаги касалликларнинг ўткир даврида, парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳолларда яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходими юқумли ёки паразитар касалликдан тўлиқ соғайганидан сўнг қуйидаги шартлар мавжуд бўлган тақдирда "яроқли" деган тиббий хулоса берилади:

инфекционист шифокорнинг ижобий прогнози;

лаборатор, инструментал ва клиник текширувларнинг ижобий натижалари;

касалликнинг қайталаниши, сурункалашуви ёки резидуал асоратлари юзага келиш хавфининг пастлиги.

47. Вирусли гепатит (А, Б, C ва бошқа турлари) ёки геморрагик безгакни ўтказган учувчиларни баҳолашда касалликнинг оғирлик даражаси, жигар функционал ҳолати, лаборатор-биокимёвий кўрсаткичлар ҳамда резидуал асоратларнинг мавжудлиги инобатга олинади.

Баҳолаш натижаларига кўра ушбу тоифага мансуб номзодларга учувчилар учун 3 ойдан 6 ойгача муддатга, авиация-кимёвий ишларда қатнашувчи учувчилар учун эса 12 ойгача муддатга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ёки геморрагик безгакни ўтказган курсантларга касаллик варақаси ёпилганидан сўнг инфекционист шифокорнинг хулосаси, клиник ва лаборатор кўрсаткичлар нормаллашганда, ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

48. Клиник прогнози ноқулай бўлган қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари (турли хил анемиялар, эритроцитоз, лейкемия, лимфома, тромбоцитопатиялар ва бошқа шунга ўхшаш касалликлар) аниқланганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Мазкур касалликларда гемоглобин миқдори 105 г/л дан паст бўлганда, номзод тиббий муассасада чуқурлаштирилган диагностик текширувдан ўтказилади.

Даволаш якунлари ижобий бўлганда, касалликнинг аниқланган сабаби инобатга олиниб ҳамда қуйидаги шартлар мавжуд бўлганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

гематологнинг хулосаси ва ижобий прогноз мавжуд бўлганда;

лаборатор ва клиник кўрсаткичлар нормага қайтганда;

касаллик тури (темир танқислиги анемияси, постгеморрагик анемия ва бошқа шу турдаги ҳолатлар), шунингдек ремиссия даврининг барқарорлиги тасдиқланганда;

касаллик учиш жараёнида гипоксияга чидамлиликка салбий таъсир кўрсатмаганда.

Ушбу касалликларда учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқаришда қоннинг тинч ҳолатда, ерда ва баландликда, шунингдек жисмоний ва руҳий зўриқиш даврларида организмнинг метаболик эҳтиёжларини қондириш учун кислородни етарли даражада ташиш хусусияти инобатга олинади.

Соғлом учувчиларда қондаги гемоглобин концентратсиясининг нормаси эркакларда 130 г/л, аёлларда эса 120 г/л ни ташкил этади. Мазкур кўрсаткичлар пасайган тақдирда шахс қўшимча текширувдан ўтказилади ва заруратга кўра даволаниш учун учишдан четлатилади.

49. Авиация ходимларини баҳолашда организмнинг кислород ташиш қобилияти (гемоглобин миқдори, эритроцит массаси, гемодинамик барқарорлик) парвозлар хавфсизлигини таъминлашдаги асосий мезон сифатида баҳоланади.

50. Гемоглобинопатиялар (талассемия ташувчилиги ва унинг енгил шакллари) хуружларсиз кечганда ҳамда функционал имкониятлар етарли даражада сақланган тақдирда, учувчи таркиби ва курсантларга нисбатан яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

51. Вақтинчалик хусусиятга эга тромбоцитопениялар (темир танқислиги сабабли камқонлик ёки дори воситаларини қабул қилиш оқибатида суяк илиги фаолиятининг пасайишида) билан боғлиқ ҳолларда тромбоцитлар миқдори ва бошқа кўрсаткичлар нормал даражага етгандан сўнг яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Тромбоцитлар миқдори 75 х 10⁹/л дан кам бўлган тромбоцитопенияда номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Спленектомия ўтказилган идиопатик тромбоцитопеник пурпура ҳолатларида агар 6 ой давомида тромбоцитлар миқдори нормада сақланса, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Яроқли деб топилган номзодларда тромбоцитлар миқдори ҳар 6 ойда назорат қилинади.

52. Учиш ишида антикоагулянтлар (кумаринлар, варфарин) ёки кучли антитромботситар дори воситаларини (масалан, клопидогрел ва шунга ўхшаш) қабул қилиниши дисквалификация омили ҳисобланади (кичик дозадаги аспирин бундан мустасно).

53. Компенсацияланган, аъзолар фаолияти сақланган гемоглобинопатиялар ва геморрагик диатезда, ресидивлар мавжуд бўлмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

54. Ўроқсимон ҳужайрали анемия аниқланганда, номзод учиш ишига ҳамда ўқишга яроқсиз деб топилади.

Ўроқсимон ҳужайра ташувчилиги мавжуд бўлган номзодларда клиник хавф аниқланмаса, яроқли деб топилишига йўл қўйилади.

Чин (ҳақиқий) политситемия мавжуд бўлган номзодлар тромботик хавф юқори бўлганлиги сабабли яроқсиз деб топилади.

Иккиламчи политситемия ҳолатларида эритроцитлар миқдорининг ошиш сабаби (нафас олиш тизими касалликлари, баландлик шароитида гипоксия таъсири ва бошқа омиллар) аниқлангандан кейин тиббий хулоса чиқарилади. Мазкур ҳолларда ОМЛ/ТМЛ чекловлари қўлланилади.

55. Аллергик касаллик ташхиси қуйидагилар асосида қўйилади:

аллергологик анамнез;

физикал кўрик натижалари;

клиник-лаборатор текширувлар;

тери аллергик синамалари, лаборатор аллергоскрининг;

аллерголог мутахассиси хулосаси.

Ташхисни аниқлаш жараёнида аллергияга ўхшаш симптомлар билан намоён бўлувчи (инфекция, аутоиммун, дерматологик, респиратор ва бошқа этиологиялар) касалликлар дифференциал диагностика йўли билан даволанади.

56. Қуйидаги ҳолларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

аллергиянинг оғир клиник кўринишларида (анафилаксия, ангионевротик шиш, оғир бронхиал спазм);

йил давомида 2 мартадан кўп қайталанувчи резидивларда;

касалликни чақирувчи аллерген номаълум бўлганда;

аллергик реакция касбий вазифаларни бажаришда хавфсизликка бевосита таҳдид туғдирганда.

57. Турғун терапевтик таъсирга эга бўлган ҳолларда қуйидаги шартлар таъминланганда номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади:

аллерген аниқ белгиланган бўлганда;

аллерген билан контакт тўлиқ бартараф этилган бўлганда;

3 ой давомида аллергия белгилари такрорланмаганда;

иш жойида (авиация объектларида) аллерген билан мулоқот эҳтимоли бўлмаганда.

58. Семизлик даражаси Кетле индексига мувофиқ аниқланади.

Тана вазни индекси тана вазни (кг)/ бўй ўлчами (м2) формуласи бўйича ҳисобланади:

Тана вазни индексининг баҳолаш

          

            

59. Ортиқча тана вазни бўлган шахсларга семизликнинг хусусиятидан ва келиб чиқиш сабабларини аниқлаш мақсадида клиник текширувлар ўтказилади.

Семизликнинг симптоматик (иккиламчи) эндокрин ёки серебрал генезли семизликда тиббий хулоса асосий касалликнинг хусусияти ва прогнози асосида чиқарилади.

Мушак ва ёғ тўқималарининг нисбати ва организмдаги ёғ ҳажми фоизи аниқланиб тана вазни ҳисобланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодлар учун ТВИ 30,0 дан юқори бўлганда, номзодга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

60. ТВИ 35,0 дан юқори бўлган номзодларда қуйидагилар инобатга олинади:

эндокринолог, заруриятга кўра бошқа тегишли мутахассислар хулосалари;

кардиоваскуляр хавф омиллари: артериал гипертензия, қандли диабет, глюкозага толэрантликнинг бузилиши, дислипидемия, ёши, зарарли одатлар (чекиш ва бошқалар);

метаболик синдром ривожланиш хавфи;

психологик текширувлар;

юрак-қон томир тизимининг функционал резервлари;

юклама тестлари ва бошқа кўрсаткичлар.

Мазкур кўрсаткичлар бўйича ҳолат индивидуал баҳоланади ва номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқли ёки яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

61. Қандли диабетнинг I тури, шунингдек инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситалари билан доимий даволанишни талаб қилувчи қандли диабетнинг бошқа турларида ҳамда тиреотоксикознинг барча шаклида учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

62. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

углевод алмашувининг тўлиқ компенсацияси мавжуд бўлганда;

ЭКГнинг юклама синамаларига юкли синамаларига чидамлилик кўрсатилганда;

МСКТ ёки бошқа инвазив бўлмаган текширув усулларининг ижобий натижалари бўлганда;

диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий бўлганда.

Тиббий текширувда қуйидаги хавф омилларининг мавжудлиги ва даражаси инобатга олиниши лозим:

номзоднинг ёши 60 ёшдан юқори бўлганлиги;

буйрак фаолиятининг бузилиши;

нотўғри овқатланиш ҳолатлари;

кўп компонентли дори терапияси (полифармация) ҳамда диабет оқибатлари ривожланишига таъсир қилувчи бошқа омиллар.

Мазкур кўрсаткичлар комплекс баҳоланганидан сўнг номзоднинг касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш қобилияти аниқланса, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

63. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар бажарилганда, номзодга юк ташиш билан боғлиқ учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади:

даволаш фақат монотерапия шаклида амалга оширилаётган бўлса (альфа-глюкозидаза ингибитори, тиазолидиндион, метформин қабул қилинаётган бўлса);

номзод парҳезга қатъий риоя қилаётган бўлса;

углевод алмашувининг компенсацияси барқарор ҳолатда бўлса;

гипогликемия хуружлари ёки глюкозанинг кескин ўзгаришлари кузатилмаса;

тиббий кўрсаткичлар, юклама синамалари, шунингдек диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий баҳоланган бўлса.

Бунда учувчи таркибига ЭКГ назорати, терапевт ва диабетолог (эндокринолог) кўриклари ҳар 6 ойда бир марта белгиланиши, навбатдаги режалаштирилган тиббий кўрик жараёнида эса ЭКГ синамалари ёки инвазив бўлмаган услублар билан коронар артериялар текшируви ўтказилиши лозим.

64. Авиация амалиётида сулфонилмочевина ҳосилалари, бигуанидлар (метформин бундан мустасно), турли гипогликемик препаратларнинг биргаликда қабул қилишга йўл қўйилмайди.

Тиреотоксикоз ҳолатларида учувчи таркибига (курсантга) учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш муддатини белгилашда касалликнинг сабаби, шакли, клиник кўринишлари, оғирлик даражаси, амалга оширилган даволаш тури, касалликнинг орган ва тизимларга таъсири ҳамда биохимик кўрсаткичлар натижалари инобатга олинади.

Диффуз-токсик бўқоқда консерватив терапиянинг 2 йилгача давом этиши мумкинлиги инобатга олган ҳолда дорилар қабул қилиниши тўхтатилганидан сўнг камида 3 ой давомида турғун эутиреоид ҳолати қайд этилганда, эндокринологнинг ижобий хулосаси асосида учувчи таркибининг (курсантнинг) учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

65. Енгил ва ўрта даражадаги токсик буқоқнинг жарроҳлик усулида ёки радиоактив ёд билан даволанган ҳолатларда даволаш тугаганидан сўнг камида 6 ой ўтганидан кейин биохимик кўрсаткичлар турғун ҳолатда ва эндокринологнинг ижобий хулосаси мавжуд бўлса, учувчи таркибининг (курсантнинг) учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Оғир даражадаги токсик бўқоқда эса қалқонсимон без фаолиятининг турғун нормада бўлиши, бошқа орган ва тизимлар фаолиятида ушбу касаллик билан боғлиқ асоратларнинг мавжуд бўлмаслиги ҳамда эндокринологнинг ижобий прогнози инобатга олиниши лозим.

Бунда учувчи таркиби (курсант) камида 12 ой ўтганидан кейин учиш ишига (ўқишга) қайта тикланишига йўл қўйилади.

Тиреотоксик аденома бўйича жарроҳлик даволаш ўтказилган номзодларда жарроҳлик амалиёти натижалари барқарор бўлганда қалқонсимон без фаолиятининг клиник ва лаборатор кўрсаткичлари турғун эутиреоид ҳолатда эканлиги тасдиқлангандан сўнг камида 6 ой ўтгач учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

66. Гипотиреоз ва аутоиммун тиреоидитни ўтказган номзодларда қуйидаги ҳолларда учиш ишига (ўқишга) қайта тикланишга йўл қўйилади:

қалқонсимон без фаолияти лаборатор ва клиник кўрсаткичлар бўйича турғун норма даражасига кельтирилган бўлса;

касалликнинг сабаби, шакли ва кечиш хусусиятлари аниқланган бўлса;

чуқурлаштирилган текширув натижалари (гормонлар профили, ультратовуш текшируви, юрак-қон томир тизими баҳоси) ижобий бўлса;

эндокринологнинг ижобий прогнози ва хулосаси мавжуд бўлса.

Мазкур талаблар бажарилганда, индивидуал тартибда баҳолаган ҳолда камида 3 ой ўтгач учиш ишига қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Учувчи таркибига (курсантга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилганда, эндокринологнинг доимий диспансер кузатуви белгиланиши, доимий равишда қабул қилинадиган левотироксин ёки бошқа антитиреоид (гормон ўрнини босувчи) препаратларни қабул қилиши назоратга олиниши лозим.

Тиреоидит касаллигини зўрайиши ҳолатларидан сўнг учиш ишига (ўқишга) рухсат бериш даволаш тўлиқ якунлангандан ва эутҳйроид ҳолат тикланганидан кейин эндокринолог хулосаси асосида амалга оширилади.

Эутиреоид ҳолати сақланган эндемик бўқоқда, шунингдек ёд препаратлари ёки тиреоид гормонлари билан ўтказилаётган профилактик терапия давомида қалқонсимон безнинг I ва II даражали диффуз эутиреоид катталашиши мавжуд бўлган шахсларда ҳамда углеводлар толэрантлигининг бузилиши кузатилганда, учувчи таркиби (курсант) учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

67. Тиреотоксикоз ёки гипотиреознинг субклиник шаклида, Т3 ва Т4 кўрсаткичлари нормада бўлганда, ТТГ даражаси мос равишда пасайган ёки кўпайган ҳолларда учувчи таркибига (курсантга) эндокринологнинг диспансер кузатуви белгиланиши ҳамда ТТГ ва тиреоид гормонларининг лаборатор назорат текширувлари камида ҳар 3 ойда бир марта ўтказилиши зарур.

Эндокрин тизими касалликлари мавжуд бўлган учувчи таркибига (курсантга) учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилганда, тиббий хавфсизлик талабларидан келиб чиқиб, уларга терапевтнинг тавсияси асосида ҳар 6 ойда эндокринологнинг диспансер кузатуви белгиланиши лозим.

68. Сил касаллигининг фаол (актив) шакли аниқланганда, учувчи таркиби (курсант) учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ўпка сили билан касалланиб, даволаш курсини тўлиқ якунлаган номзодлар даволаниш тугаганидан камида 3 ой ўтгач қайта кўрикдан ўтказилади.

Қайта кўрикда клиник симптомларнинг мавжуд эмаслиги, ўпканинг шикастланган сегментида актив яллиғланиш жараёнининг йўқлиги, нафас олиш тизими функцияларининг сақланганлиги ҳамда рентгенологик текширув натижаларининг ижобийлиги тасдиқланганда, учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи индивидуал кўриб чиқилади.

Яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса чиқарилгандан сўнг номзод 2 йил давомида терапевт диспансери назоратида бўлиши, фтизиатр маслаҳати ўтказилиши ҳамда ўпка қафасининг рентген ёки бошқа инвазив бўлмаган услубларда назорат текширувлари амалга оширилиши лозим.

69. Сил касаллигининг актив бўлмаган шакли, тўлиқ даволанган сил касаллиги ёки касалликни ўтказгандан кейинги қолдиқ ўзгаришлари (чекланган фиброз, калсификация ўчоқлари, бўлаклараро ёки плеврал битишмалар) мавжуд бўлган номзодларда кўкс оралиғи органларининг силжимаганлиги, ташқи нафас олиш тизими функцияларининг бузилмаганлиги ва патологик жараённинг барқарор ремиссияда эканлиги тасдиқланганда, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

70. Сил касаллигини ўтказган номзодлар диспансер кузатув гуруҳи кўрсатилган ҳамда тўлиқ тузалгани тўғрисидаги фтизиатрнинг хулосасини ТУКга тақдим этадилар.

Ташқи нафас олиш тизими функциясини баҳолаш мақсадида кардио-респиратор тизими функционал захиралари, шунингдек рестриктив ёки обструктив турдаги бузилишларнинг мавжудлигини аниқловчи клиник-инструментал текширувлар ўтказилади.

Нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари фаолияти касбий вазифаларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлса, шунингдек сил касаллигини даволаш жараёнида қўлланилган кимёпрофилактик дори воситаларининг салбий оқибатлари аниқланмаса, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сил касаллигини ўпкадан ташқари шаклларини ўтказган номзодларга, фтизиатрнинг якуний хулосаси ва ижобий клиник-прогноз кўрсаткичлари, шунингдек зарарланган аъзолар ва тизимлар функционал ҳолатининг тўлиқ сақланганлиги асосида учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур шахсларга 2 йил давомида терапевт томонидан диспансер кузатуви белгиланади. Фтизиатрнинг маслаҳати, шунингдек клиник кўрсатмаларга мувофиқ қўшимча инструментал ва лаборатор текширувлар ўтказилади.

71. Меҳнат қобилиятини йўқотиш хавфини кельтириб чиқарувчи қуйидаги нафас олиш тизими касалликлари мавжуд бўлган ҳолларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

ўпканинг сурункали обструктив касалликлари (бундан буён матнда ЎСОК деб юритилади);

бронхиал астма;

бронхоектатик касаллик;

саркоидоз;

диффуз пневмосклероз ва ўпка эмфиземаси;

турли этиологияли зотилжамнинг оғир ёки қайталанувчи шакллари;

сурункали бронхитнинг тез-тез зўраювчи шакллари.

72. Қуйидаги ҳолатларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида ёки яроқлиликка чекловлар қўлланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади:

нафас олиш тизими функцияси тўлиқ ёки етарли даражада сақланган бўлса;

кардио-респиратор функционал захиралари нормада бўлса;

рестриктив ёки обструктив бузилишлар мавжуд бўлмаса (клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бўлса);

лаборатор-инструментал текширувлар (спирометрия, артериал газлар, кўкрак қафаси рентгенограммаси) натижалари ижобий бўлса;

клиник симптомлар мавжуд бўлмаса ёки енгил даражада бўлса;

чекиш фактори мавжуд бўлмаса;

ЎСОКнинг бошланғич (енгил) даври, сурункали бронхитнинг ремиссия даври, чегараланган пневмосклероз аниқланганда;

кўкрак қафасида ўтказилган жарроҳлик аралашувидан кейин нафас олиш ва кардио-респиратор тизимлари функцияси тўлиқ тикланган бўлса.

73. Қуйидаги ҳолатларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади:

кўкрак қафасидаги жарроҳлик амалиётидан сўнг - 4-6 ой ўтгач (операция соҳасининг тўлиқ битиши, плеврал бўшлиқда патологик ўзгаришлар мавжуд эмаслиги, ташқи нафас тизими функцияси норма ҳолатига қайтгани аниқланганда);

спонтан пневмотораксдан сўнг - 3 ой ўтгач (плевра битишлари, рестриктив бузилишлар, резидуал бўшлиқ ёки қайталаш хавфини кўрсатадиган белгилар бўлмаганда).

74. Сурункали бронхитнинг зўрайиш даврида авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади.

Актив яллиғланиш жараёни тўлиқ бартараф этилгач, авиация ходимлари тўлиқ соғайгач ва ташқи нафас олиш аъзолари функционал кўрсаткичлари норма даражасига қайтгани чуқурлаштирилган текширувлар билан тасдиқлангандан сўнг уларга учиш ишига рухсат берилади.

Йирингли ёки обструктив бронхитнинг мавжудлигида, шунингдек такрорий пневмоторакс ҳолатларида авиация ходимларига 1-класс бўйича тиббий яроқлилик хулосаси берилмайди ва улар учиш ишига қайта тикланмайди.

75. Қуйидаги юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишлари, шунингдек юрак мушаги ва клапан аппаратининг органик шикастланишлари мавжуд бўлган номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

синус тугунининг кучсизлик (заифлик) синдромида;

юрак қисқаришларининг такрорий тушиб қолиши билан кечувчи ўтказувчанлик бузилишларида (2 ва ундан ортиқ кетма-кет қисқаришларнинг йўқолиши);

такрорий мерсал аритмияларда (фибрилляция ёки флуттер эпизодлари);

бўлмачалар ҳилпиллашида (фибрилляцияси);

суправентрикуляр тахикардияда (юрак уриш тезлиги ≥120 зарба/мин, тўрт ва ундан ортиқ комплекслар билан қайд этилган такрорий эпизодлар);

қоринчалар экстрасистолиясида;

бигеминия, тригеминия ҳолатлари такрорланишида;

жуфтлашган экстрасистолаларнинг қайта-қайта учрашида;

қоринчалар тахикардиясида (юрак уриш тезлиги ≥120 зарба/мин, уч ва ундан ортиқ қоринчалик комплекслардан иборат эпизодлар);

спонтант суправентрикуляр тахикардия кузатилган Волф-Паркинсон-Уайт (WПW) синдромида;

миокард инфарктда;

стенокардияда (ҳар қандай функционал синф);

юрак касалликларининг ўткир даври ва унинг оқибатлари билан кечувчи ҳамда ритм ва ўтказувчанлик бузилишлари, юрак етишмовчилиги, оғриқ синдроми мавжудлигида;

мўътадил ва оғир даражадаги комбинацияланган юрак нуқсонларида;

митрал клапаннинг 6 мм дан ортиқ пролапсида;

дилатацион кардиомиопатияда;

гипертрофик кардиомиопатияда;

рестриктив кардиомиопатияда.

76. Юрак касалликларининг клиник белгилари аниқланганда, касалликнинг анамнези батафсил ўрганилиши, клиник ва кардиологик текширувлар ўтказилиши лозим.

Олинган натижалар, касалликнинг кечиши ва прогнози, мавжуд ёндош касалликлар, номзоднинг ёши, индивидуал хавф омиллари инобатга олинган ҳолда учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

77. Ревматизмнинг актив фазасини ўтказган номзодларда актив ревматик жараён тўлиқ бартараф этилганда ва юракда органик нуқсонлар аниқланмаганда, касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач, чуқурлаштирилган клиник ва кардиологик текширув натижалари ижобий бўлса, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

78. Миокардитни ўтказган номзодларда тўлиқ соғайиш кузатилганда ёки миокардитик кардиосклероз шакллангандан сўнг камида 3-6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи тўлиқ бартараф этилганда, юрак ритми ва ўтказувчанлигининг фақат клиник аҳамиятга эга бўлмаган енгил ўзгаришлари мавжуд бўлганда ҳамда лаборатория таҳлиллари ва ЭКГда яллиғланиш белгиларининг мавжуд эмаслиги тасдиқланганда, учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

79. Миокардиодистрофия аниқланганда, юракнинг насослик функцияси сақланганда, клиник симптомлар енгил даражада бўлганда, касалликни оғирлаштирувчи хавф омиллари мавжуд бўлмаганда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши, бунда 3 йил давомида терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланиши лозим.

Ушбу давр мобайнида ЭКГ кўрсаткичлари нормада бўлиши ва юклама (стресс-тест) синамалари натижалари ижобий бўлиши шарти билан 3 йил якунида ташхис бекор қилинади.

80. Митрал клапаннинг 3 мм дан 6 мм гача бўлган пролапсида, клиник жиҳатдан аҳамиятга эга бўлмаганда, изоляцияланган ва турғун компенсацияланган юрак нуқсонларида, шунингдек оқим йўлларида обструксия белгиларисиз кечувчи қоринчалараро тўсиқнинг ассиметрик гипертрофиясида ҳамда юрак фаолияти гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шаклида бўлганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

81. Юрак яллиғланиши билан боғлиқ касалликларни ўтказган учувчи таркиби тўлиқ даволанганидан сўнг 3 ойдан кейин такрорий тиббий кўрикдан ўтишларига йўл қўйилади.

Такрорий кўрикда юракнинг функционал ҳолати, ритм ва ўтказувчанлик кўрсаткичлари, лаборатор ва инструментал текширувлар натижалари баҳоланади.

Ритмнинг клиник жиҳатдан аҳамиятли суправентрикуляр бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда электрофизиологик текширув ўтказилади ҳамда унинг давомида сунъий чақирилган суправентрикуляр аритмиялар турғун ёки хавфли бўлса унинг натижалари салбий деб ҳисобланади.

Ритм бузилишларини баҳолаш мақсадида суткалик ЭКГ-мониторинги (Ҳолтер кузатуви) ўтказилади.

Ҳолтер текширувининг натижалари асосида ритмнинг такрорланувчанлиги, давомийлиги, клиник аҳамияти ҳамда юкламага нисбатан ўзгарувчанлиги баҳоланади.

Юрак ритми бузилишлари муваффақиятли даволанганда, шунингдек клиник симптомлар бартараф этилганда, номзодлар такрорий чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтказилади.

82. Ритм ва ўтказувчанлик бузилишлари фонида ЭКГда қоринча комплексининг якуний қисми СТ сегменти ва Т тишчасидаги беқарор ўзгаришларнинг бета-блокаторлар терапияси остида тўлиқ нормага келиши, шунингдек авиация ходимида шикоятларнинг йўқлигида, функционал кўрсаткичлар сақланган бўлса, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Б. Лоwн ва M. Wолф таснифи бўйича M. Рян модификациясига мувофиқ симптомларсиз кечувчи қоринчалар экстрасистолиясининг 1-градациясида (ЭКГ маълумотларига кўра бир дақиқада 5 та экстрасистолиядан кам, ҳамда суткалик ЭКГ мониторингида бир соатда 30 та экстрасистолиядан кам бўлганда) қўшимча кардиологик текширувлар талаб этилмайди ва авиация ходимларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди.

83. Б. Лоwн ва M. Wолф таснифи бўйича M. Рян модификациясига мувофиқ, симптомларсиз кечувчи қоринчалар экстрасистолиясининг 2, 3 ва 4а-градацияларида номзодларга кенгайтирилган кардиологик текширувлар (ЭКГнинг суткалик мониторинги, юкламали ЭКГ синамалари, эхокардиография, заруриятга кўра МСКТ-коронарография) ўтказилади ва уларнинг натижалари асосида яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

84. Б. Лоwн ва M. Wолф таснифи бўйича M. Рян модификациясига кўра симптомларсиз кечувчи қоринчалар экстрасистолиясининг 4б ва 5-градацияларида, шунингдек қоринчалар тахикардияси мавжуд бўлган ҳолларда, кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижасида ташхис тасдиқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

85. Кардиологик текширувлар натижасида симптомларсиз кечувчи синусли брадикардия, шунингдек давомийлиги 3,0 сониягача бўлган симптомларсиз синусли паузалар аниқланганда, юракнинг кучли ифодаланган тузилмавий касалликлари ва клиник белгилари мавжуд бўлмаса, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ушбу ҳолларда учиш ишига рухсат бериш ОМЛ ёки ОCЛ чекловлари қўлланган ҳолда амалга оширилади.

86. Юрак қон-томир тизимининг функционал бузилишларида, уларнинг келиб чиқиш сабаблари ва касбий фаолиятни бажариш билан боғлиқ зарарли омилларнинг соғлиқ ҳолатига таъсири аниқланади.

Тиббий хулоса чиқаришда нейросиркулятор дистонияга хос симптомлар билан кечаётган ҳолатларда юракнинг бошқа органик касалликлари, яллиғланиш жараёнлари ва экстракардиал патологиялар мавжудлиги бартараф этилиши лозим.

Сутка давомида юзага келувчи ритм бузилишлари вегетатив дисфунксиянинг асосий маркери эканлиги инобатга олиниб, ЭКГнинг 24 соатлик мониторинги (Холтер мониторинги) ўтказилади.

87. Митрал клапан етишмовчилигининг турғун компенсацияси мавжуд бўлган ҳолларда, миокардитик кардиосклерознинг компенсацияланган шаклида, шунингдек чегараланган ва кам ифодаланган юрак нуқсонлари мавжудлигида, юрак функционал кўрсаткичлари барқарор сақланган бўлса, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

88. Тож томирларининг ва (ёки) умумий қон айланишининг етишмовчилиги билан кечувчи юрак, аорта, тож артериялари ҳамда перикарднинг органик касалликлари мавжуд бўлган номзодларда, шунингдек даволашга мойил бўлмаган ва юрак ритми ҳамда ўтказувчанлиги бузилишлари аниқланганда, учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

89. Учувчи таркибида Гисс тутами чап оёқчасининг блокадаси биринчи маротаба аниқланганда, қуйидаги талабларга мувофиқ ҳолда индивидуал тартибда тиббий баҳолаш ўтказилади ва яроқлиликка чекловлар қўлланган ҳолда тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади:

чап қоринча функционал ҳолати сақланган бўлмаслиги (ЭхоКГ натижаларида чап қоринчанинг отилиб чиқиш фракцияси 50 фоиздан паст бўлмаслиги);

юкламали ЭКГ синамалари (Брюс протоколи) бажарилганда IV босқичга қадар бажариш имконияти мавжуд бўлиши, миокард ишемиясига хос белгилар кузатилмаслиги, клиник аҳамиятга эга ритм бузилишлари аниқланмаслиги, юклама вақтида симптомлар (кўкрак оғриғи, ҳансираш, бош айланиши) бўлмаслиги;

холтер-мониторинг натижаларида юрак ритми бузилишлари мавжуд бўлмаслиги ёки клиник аҳамиятга эга бўлмаган минимал кўринишда бўлиши.

Зарурият туғилганда коронар ангиография ўтказилиши, коронар артерияларда стеноз даражаси йирик томирларда 50 фоиздан кўп бўлмаслиги ҳамда проксимал сегментларда эса 30 фоиздан ошмаслиги лозим.

Бунда учувчи таркибига йилда 1 марта кардиолог маслаҳати ўтказилади.

Юклама билан ўтказилган ЭКГ тестида СТ сегментининг 2 мм горизонталь пасайиши кузатилганда, тож артериялари касаллиги ҳар доим ҳам тасдиқланмаслиги мумкин. Шу сабабли баҳолашда асосий эътибор юриш давомийлигига, клиник симптомларга (мавжуд бўлса) ҳамда аниқланган ўзгаришларнинг хусусиятига қаратилади.

90. Учувчиларда меҳнат қобилиятининг йўқолиш хавфини оширувчи юрак қон-томир касалликларига доир жарроҳлик амалиётлари (перкутан коронар аралашув ангиопластика, стент ўрнатиш билан ёки стентсиз, аорта-коронар шунтлаш) ўтказилганда, шунингдек анамнезида миокард инфаркти оғир кардиологик касалликлар қайд этилганда, тиббий кўрик жарроҳлик амалиёт ўтказилгандан сўнг камида 6-12 ой ўтгач ўтказилади.

Тиббий хулоса қуйидагилар таъминланганда индивидуал тартибда белгиланади:

жарроҳлик аралашуви муваффақиятли бажарилганда;

жарроҳлик амалиётидан кейинги давр асоратларсиз ёки аҳамиятсиз клиник ифодаланишда кечганда;

кўкрак соҳасида оғриқ (ангина), нафас қисиши ёки аритмиялар каби клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда;

антиангинал дори воситаларини доимий қабул қилишга эҳтиёж бўлмаганда;

юрак қон-томир касалликлари хавф омиллари (чекиш, ортиқча тана вазни, артериал гипертензия хуружи, дислипидемия) баҳоланганда ва уларнинг камайтирилгани ёки назорат остига олинганда;

кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижаларининг ижобийлигида (кардиолог хулосаси берилган ЭхоКГ, Брюс протоколи бўйича юкламали ЭКГнинг тўртинчи босқичида).

Мазкур ҳолларда учувчиларга индивидуал тарзда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади ва заруриятга кўра ТМЛ/ОСЛ/ОПЛ чекловлари қўлланади.

Бунда яроқли деб топилган учувчи таркибига ҳар 6 ойда терапевт томонидан диспансер кузатуви, қондаги глюкоза даражаси, тана вазни ва артериал босим кўрсаткичларининг назорати, навбатдаги тиббий кўрикда такрорий кардиологик текширувлар ва кардиолог маслаҳатидан ўтишлари лозим.

91. Учувчи таркиби ўткир безарар асептик перикардитни ўтказганидан кейин 3-6 ой ўтгач, клиник симптомлар тўлиқ бартараф этилган бўлса, эҳокардиография (бундан буён матнда ЭхоКГ деб юритилади) кўрсаткичлари нормада бўлса, 24 соатлик ЭКГ-мониторингида клиник аҳамиятли ритм бузилишлари аниқланмаса ҳамда юкламали ЭКГ синамаси ижобий натижа берса, учувчи таркибининг учиш ишига яроқлилиги масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади ва тегишли чекловлар қўлланилган ҳолда тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Бунда яроқли деб топилган учувчи таркиби 2 йил давомида терапевт ва кардиолог томонидан диспансер кузатувидан ҳамда такрорий ЭхоКГ, ЭКГ-мониторинг, юкламали ЭКГ ёки бошқа ихтисослашган текширувлардан ўтказилиши лозим.

Касаллик такрорланиши, оғриқ синдромининг қайта юзага келиши ёки юрак фаолиятини издан чиқарувчи клиник белгиларнинг пайдо бўлишида учувчи таркиби учиш ишига яроқсиз деб топилиши ва учиш ишига қайта тикланишга йўл қўйилмайди.

92. Авиация ходимлари миокардитни ўтказганидан кейин 3-6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи тўлиқ бартараф этилган бўлса, касалликнинг клиник симптомлари мавжуд бўлмаса, учувчи таркибига қуйидаги кардиологик текширувлар ўтказилади:

24 соатлик ЭКГ-мониторинг қоринчаларнинг мураккаб ритм бузилишлари, ўтказувчанлик бузилишлари ёки бўлмачалар фибрилляцияси эҳтимолини аниқлаш учун;

юкламали ЭКГ синамаси - жисмоний юклама остида юрак етишмовчилиги ёки ишемик ўзгаришларни истисно қилиш учун;

ЭхоКГ чап ва ўнг қоринчаларнинг тузилмавий ва функционал ҳолатини баҳолаш учун.

Текширувларнинг барча натижалари нормада бўлганда ва ЭхоКГда чап ҳамда ўнг қоринча функцияларининг бузилиши аниқланмаганда, учиш ишига яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади ва ОМЛ/ТМЛ чекловлари қўлланган ҳолда тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

93. Қуйидаги кўрсаткичлар мавжуд бўлган номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

аорта илдизининг диаметри > 5,0 см (≥50 мм) бўлганда;

чап қоринчани якуний диастолик ўлчами (КДР ЛЖ) > 6,5 см бўлганда;

чап қоринчани якуний систолик ўлчами (КСР ЛЖ) > 4,4 см бўлганда;

қоринчалараро парда (септум) қалинлиги > 1,4 см (≥14 мм) бўлганда.

94. Қон айланиши бузилмаган умумий ва тож (коронар) артериялар, шунингдек юрак мушаклари касалликлари мавжуд бўлганда, учувчиларга амбулатор ёки чуқурлаштирилган шароитда юкламали ЭКГ синамаси ўтказилади.

Текширув натижаларида юрак-қон томир тизимининг функционал имкониятлари сақланган бўлса, учувчига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Миокард дистрофияси ёки миокардитдан кейинги кардиосклероз аниқланганда, юрак фаолиятидаги ўзгаришларнинг учувчининг касбий фаолиятига салбий таъсири бўлмаса, юрак мушакларининг тузилмавий ва функционал ҳолати етарлича сақланганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

Аортанинг кам ифодаланган атеросклеротик ўзгаришлари ёки аорта деворининг мўътадил қалинлашуви аниқланганда, юрак-қон томир тизими функционал жиҳатдан нормада бўлса, учувчига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

95. Аортадаги кам ифодаланган атеросклеротик ўзгаришлар ёки аорта деворининг мўътадил қалинлашуви аниқланганда, агар юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати сақланган бўлса, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

96. Асоратларсиз ўтган миокард инфаркти бўлган учувчи таркибида учиш ишига қайта тикланиш масаласи 12 ой ўтгач қуйидаги шартлар бажарилганда кўриб чиқилади:

юрак қон-томир тизимининг функционал кўрсаткичлари сақланганда;

шикоятлар мавжуд бўлмаганда;

касалликни оғирлаштирувчи хавфли омиллар аниқланмаганда;

ишемик касалликни даволашга эҳтиёж бўлмаганда (фақат профилактик мақсадда аспирин, кичик дозадаги бета-блокаторлар ёки айрим ҳолатларда АПФ ингибиторларини қабул қилинганлик ҳолатлари бундан мустасно);

юкламали ЭКГ синамасида жисмоний иш қобилияти етарли даражада сақланганда;

юрак бўшлиқлари кенгаймаганда;

чап қоринчанинг отилиш фракцияси ≥ 50 фоиз бўлганда;

24 соатлик ЭКГ мониторлашда патологик ритм бузилишлари аниқланмаганда;

коронароангиография натижаларида миокард инфаркти зонасидан ташқари асосий тож артерияларидаги стеноз 30 фоиздан ошмаганда (қоринчалараро парданинг олд артерияси, айланиб ўтувчи артерия, орқа пастга йўналувчи артерия, ўнг коронар артерия).

ЭКГда патологик Қ тишчаси аниқланганда, бироқ миокард инфарктининг клиник белгиларини тасдиқловчи маълумотлар мавжуд бўлмаганда, анамнезни сўров йўли билан чуқурлаштирилган тарзда ўрганиш, шунингдек оғриқ синдроми ЭхоКГ ўтказилиб, чап қоринча функцияси, минтақавий гипокинезия ёки бошқа ишемик ўзгаришлар аниқлиги текширилади.

Ушбу текширувларнинг барчаси ижобий бўлса ҳамда юрак мушаги функцияси яхши сақланганлигида авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади.

97. Артериал гипертензияда артериал қон босимининг турғун равишда >160/95 мм сим. уст. бўлганда (такрорий ўлчовлар билан тасдиқланган), касалликнинг хуружли кечиши, шу жумладан такрорий гипертоник кризлар, хуружлар билан кечувчи барқарор артериал гипертензия (бир марталик асоратсиз гипертоник криз бундан мустасно), юрак-қон томир тизимининг 3 - 4 даражали асоратлари (гипертрофик ўзгаришлар, чап қоринча функционал етишмовчилиги, коронар перфузия бузилишлари) мавжуд бўлган ҳолларда учувчи таркиби учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Текширув натижалари билан тасдиқланган "оқ халат" артериал гипертензияси (АБПМ ва уй ўлчовлари нормада бўлганда) мавжуд бўлган номзодларга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

98. Дори воситаларисиз артериал қон босими норма даражасига келганда ёки авиация фаолиятида қўллашга рухсат этилган дори воситалари ёрдамида артериал қон босими 160/95 мм симоб устуни дан ошмаган ҳолларда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

99. Тиббий хулоса чиқаришда гипертония касаллиги мавжуд бўлган учувчи таркиби юрак қон-томир асоратларини хавф даражаси ("нишон-аъзолар", юрак, мия, буйрак, томирлар шикастланиши даражаси, шунингдек семизлик, чекиш, спиртли ичимликларга ружу қўйиш, камҳаракатлик ва бошқа юрак-қон томир хавф омиллари) асосида хавф даражасига кўра стратификация қилинади.

Хавф даражаси паст ёки ўрта бўлган учувчи таркиби учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Хавф даражаси юқори бўлган учувчи таркибида агар даволаш-соғломлаштириш чораларини қўллаш орқали хавф даражасини паст ёки ўрта даражага тушириш имкони мавжуд бўлса, 1 ойгача муддатга тиббий хулоса қабул қилинади.

Бунда авиация ходими касбий вазифаларини бажаришдан 1 ойга четлатилади ҳамда индивидуал даволаш-соғломлаштириш тадбирлари, қон босимини барқарорлаштириш чоралари, кардиолог маслаҳати ва текширувлар амалга оширилади.

Даволаш тадбирлари самарали бўлганда, хавф омиллари камайганда ёки бартараф этилганда, кардиологнинг ижобий хулосаси асосида авиация ходимига учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

100. Учувчиликка ўқишга қабул қилинадиган учувчи таркибида артериал қон босими 140/90 мм сим. уст. дан юқори бўлишига йўл қўйилмайди.

101. Касалликларнинг ўткир даврида, оғриқ синдроми ва клиник белгиларнинг мавжудлигида, шунингдек иш қобилиятини йўқотишга олиб келувчи асоратлар аниқланганда, учувчи таркибига учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлари бўлмаган ошқозон ва ўн икки бармоқ яраси касаллигини ўтказган учувчи таркиби даволаш натижалари ижобий бўлганда, касаллик қайталаниши кузатилмаганда, Ҳелиcобаcтер пйлори инфекцияси бартараф этилган бўлса, клиник белгилар йўқолганда ва эндоскопик текширувда яранинг битгани тасдиқланганда, шунингдек хавфли ўсмалар бўлмаганда, даволаш тугаганидан 2 ойдан сўнг учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

102. Ошқозон ва 12 бармоқли ичак ярасининг бир марталик ресидивида, клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, парҳезга риоя қилинганда ва клиник соғайиш белгилари тасдиқланганда, учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб топилади.

Ошқозон ва 12 бармоқли ичак ярасининг қон кетиш билан кечган бир марталик асоратида, даволашдан кейинги 2 ой давомида клиник симптомлар қайд этилмаса, дори воситалари билан қўшимча даволаниш зарурати бўлмаса ва эндоскопик текширувда тўлиқ соғайиш тасдиқланса, учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб топилади.

Бунда тиббий хулоса муддати 3 йил давомида 6 ойлик муддатларга белгиланиши, ТУК хулосаси ва даволаган жарроҳнинг хулосаси асосида Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда ваколатли орган деб юритилади) тиббий экспертлари томонидан қўшимча баҳоланиши лозим.

Авиация ходими фуқаро авиация ташкилотининг шифокори томонидан 3 ойда бир марта диспансер кузатувига олиниши ҳамда йилда бир марта эндоскопик текширув ўтказилиши зарур.

103. Биттадан кўп ресидив ёки асорат билан кечган ҳолатлар мавжуд бўлганда, учувчи таркибининг яроқлилик масаласи чуқурлаштирилган тиббий текширувлар асосида, ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда кўриб чиқилади ва тиббий хулоса чиқарилади.

Гастрит ва колитларда, даволаш тўлиқ якунланганда, лаборатор-инструментал текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда клиника-симптомлар мавжуд бўлмаганда, учувчи таркиби учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак ярасига оид жарроҳлик амалиётларидан сўнг авиация ходимининг соғлиги тўлиқ тикланган бўлса, жарроҳлик амалиёти ва касаллик билан боғлиқ асоратлар учун хавф омиллари бартараф этилган бўлса ҳамда қайд этилган ремиссия даврида асоратларсиз яра жараёни тасдиқланса, эндоскопик ва бошқа клиник текширувларнинг ижобий натижалари асосида учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Сурункали гастрит ва гастродуоденитларда, касалликнинг ресидивлари кузатилмаганда, беморнинг умумий аҳволи қониқарли, иш қобилияти сақланган бўлса ҳамда меъда секрециясида клиник жиҳатдан аҳамиятли салбий ўзгаришлар аниқланмаса, учувчи таркиби учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

104. Панкреатит ва гепатитнинг орган фаолияти яққол ёки мўътадил даражада бузилиши билан кечувчи фаол босқичларида, жигар циррози мавжуд бўлган ҳолларда, йилда 2 мартадан ортиқ такрорланувчи сурункали холесиститда, шунингдек ўт пуфагида фаолияти сақланган бўлса, кўп сонли тошлар аниқланганда, учувчи таркиби (курсант) учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

105. Фаол бўлмаган орган фаолиятининг кам ифодаланган бузилиши билан кечувчи сурункали гепатит ва панкреатитларда, шунингдек даволаниш натижалари ижобий бўлганда, кам хуружли сурункали холесистит ҳолларда, ўт пуфаги холестерози, яхши сифатли функционал билирубинемиялар, оғриқсиз кечувчи ўт чиқариш йўллари дискинезияси мавжуд бўлганда, учувчи таркиби (курсант)га учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлар кузатилмаганда, лапароскопик холесистектомия ва литотрипсия жарроҳлик амалиётларидан сўнг 2-3 ой ўтиб, шикоятлар йўқлигида, клиник белгилар бўлмаганда ва иш қобилияти сақланганлигида учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб топилади.

106. Сурункали, фаол бўлмаган, клиник аломатларсиз кечувчи Б ва C вирусли гепатит ташувчилик ҳолатида учувчи таркиби касбий вазифаларини бажаришга яроқли деб топилади.

Б ёки C вирусли гепатитни ўтказган учувчи таркибида турғун ремиссия ҳолати тасдиқлангандан сўнг 6 ой ўтгач, клиник, лаборатор ва инструментал текширув натижалари нормада бўлса, учиш ишига яроқли деб топилади.

Ўт пуфагида симптомсиз кечувчи, йирик битта тош аниқланганда, учувчи таркибига индивидуал тартибда ТМЛ чеклови қўлланган ҳолда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур ҳолатда режалаштирилган жарроҳлик даволаш тавсия этилади ва жарроҳ томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

107. Аъзо фаолияти бузилиши билан кечувчи буйрак ва сийдик йўллари касалликларининг фаол даврида, шунингдек уларнинг асоратларида (сийдик йўлларининг торайиши, сиқилиши, жарроҳлик амалиётидан кейинги бошқа органик бузилишлар, оғриқ синдроми мавжуд бўлган ҳоллар) учувчи таркиби (курсант)га учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Буйрак ва сийдик йўлларининг инфекцион-яллиғланиш касалликларида, камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал терапия ўтказилгач (аёллардаги оддий систит бундан мустасно) қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда учувчи таркибининг (курсант) яроқлилик масаласи кўриб чиқилади:

уродинамик ва гемодинамик турғунлик тўлиқ тикланган бўлса;

клиник симптомлар, инфекция белгилари, қайта яллиғланиш эпизодлари тўлиқ бартараф этилган бўлса;

сийдик, қон ва бошқа лаборатор таҳлиллар нормада бўлса;

нефролог (уролог) хулосаси ҳамда прогнози ижобий бўлса.

Мазкур ҳолатларда учиш ишига яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса индивидуал тартибда ваколатли органнинг тиббий экспертлари билан биргаликда ёки ТУК томонидан чиқарилади.

108. Ўткир гломерулонефритни ўтказган номзодлар яллиғланиш жараёнининг кечиши, буйрак фаолиятининг ҳолати ва артериал қон босими кўрсаткичлари тўлиқ баҳоланганига қадар 6 ойгача муддатга вақтинча меҳнатга яроқсиз деб топилади.

Клиник кўрсаткичлар барқарорлашганда ва қуйидаги талаблар бажарилганда 1-класс учувчи таркиби учун ТМЛ ёки ОМЛ чекловлари қўлланилган ҳолда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

артериал қон босими нормада бўлса;

сийдик ва қонда протеинурия, гематурия ва азотемия каби ўзгаришлар бўлмаганда;

буйракларнинг фильтрация функцияси сақланган бўлганда;

лаборатор ва инструментал текширувларда яллиғланиш белгилари аниқланмаганда.

Ушбу шахсларда ҳар 3 ойда артериал қон босимини ўлчаш, сийдик умумий таҳлили, қонда креатинин ва бошқа буйрак функцияси кўрсаткичлари бўйича диспансер назорат ўтказилади.

Гемодиализга тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

109. Сурункали пиелонефрит ёки гломерулонефрит билан касалланган учувчи таркиби учун 2 йил давомида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланиши, ҳар 3 ойда қоннинг умумий таҳлили, сийдик умумий таҳлили, мочевина ва креатинин каби биокимёвий кўрсаткичлар аниқланиши лозим.

Агар текшириш давомида бактериурия ва пиурия бир вақтда аниқланса, ушбу ҳолатнинг сабабларини аниқлаш мақсадида сил касаллиги (туберкулёз), сийдик йўлларидаги конкрементлар (тошлар) мавжудлигини аниқлаш ҳамда буйрак ва сийдик йўлларининг хавфли ўсмаларга текширувлар ўтказилади.

110. Касалликларнинг фаол даврида, бўғимлар ва ички органлар фаолиятининг бузилиши, оғриқ синдроми ва бошқа клиник симптомлар мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек сурункали касалликларнинг 1 йил давомида 2 мартадан кўп қайталанувчи хуружлари кузатилганда, учувчи таркиби (курсант) учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда қуйидагилар инобатга олинади:

касалликнинг оғирлик даражаси ва ривожланиш динамикаси;

мушак-суяк ва таянч-ҳаракат тизими функционал имкониятлари;

бўғимларда ҳаракатчанлик даражаси ва унинг чегараланганлиги;

узоқ муддатли даволашнинг салбий оқибатлари;

хуружлар ва касалликнинг тўсатдан кучайиши натижасида иш қобилиятининг йўқолиши эҳтимоли.

Тўлиқ даволаш курси ва реабилитация чоралари ўтказилгандан сўнг соғайиш тасдиқланганда, органлар функциялари сақланган бўлса ва турғун ремиссия қайд этилса, учувчи таркиби учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади (учувчиликка ўқишга номзодлар бундан мустасно).

4-БОБ. ЖАРРОҲЛИК КАСАЛЛИКЛАРИ

111. Гувоҳнома эгалари билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни бажаришга монелик қилмайдиган суяк-мушак тизимининг туғма ёки орттирилган бузилишлари мавжуд бўлмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга қабул қилинаётган номзодлар 160 см дан паст ва 190 см дан баланд бўлмаган бўйга эга бўлиши, оёқнинг узунлиги 73 см дан кам бўлмаслиги, штурманликка, бортмуҳандисликка ўқишга қабул қилинаётган номзодлар 160 см дан паст ва 190 см дан баланд бўлмаган бўйга эга бўлиши керак.

Тана вазни бўйига мос бўлиши керак.

Бўғимлар ҳаракатчанлиги ушбу Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ баҳоланиши, ўқишга кирувчиларда тана ривожланиши мутаносиб бўлиши керак.

20 ёшгача бўлган учувчиликка ўқишга кирувчиларда тана вазнининг 25 фоизгача кам бўлиши, бошқа жисмоний кўрсаткичлар (тана тузилишининг мутаносиблиги, мушак тизимининг ривожланганлиги, спирометрия ва динамометрия натижалари) яхши бўлганда жисмоний ривожланишнинг етишмовчилиги сифатида баҳоланмайди.

112. Номзод гувоҳнома билан белгиланган касбий мажбуриятларини хавфсиз ва тўлиқ бажариши учун зарур бўлган ўтирган ҳолдаги бўй узунлиги, қўл ва оёқлар узунлиги, шунингдек мушак кучи ва жисмоний имкониятларга эга бўлиши лозим.

Жисмоний ўлчамлар ёки антропометрик кўрсаткичлар бўйича баҳсли (мунозарали) ҳолатлар юзага келганда, учиш тренажёрида амалий текширув ўтказилади.

Текширув натижалари бўйича тренажёр инструктори хулосаси асос қилиб олинади ва якуний тиббий хулоса шунга асосан чиқарилади.

Инфантилизм аниқланган ҳолларда номзоднинг учиш ишига яроқлилиги, эндокринологнинг батафсил тиббий хулосаси асосида аниқланиши лозим.

113. Номзодларда бош жароҳатлари, бош суяги ва бош мия соҳасида ўтказилган жарроҳлик амалиётларининг асоратлари мавжуд бўлган ҳолларда, уларнинг учиш ишига яроқлилиги тўғрисидаги тиббий хулоса невролог томонидан клиник ва инструментал текширувлар натижаларига асосланиб чиқарилади.

Номзодларда жисмоний ривожланишдаги нуқсонлар, суяк, мушак, бўғим, пай ва тоғай тўқималарининг сурункали касалликлари, турли жароҳатлар ёки жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар, куйиш ва музлаш оқибатида ҳосил бўлган чандиқлар уларнинг ўлчами, кучайиш (зўрайиш) тенденцияси, ҳаракатлар ҳажми, мушак кучи ҳамда қўл ва оёқларнинг функционал имкониятлари даражасига кўра баҳоланиши, бунда номзоднинг ўзлаштирган ҳаво кемаси тури, бажариши кўзда тутилган касбий функциялар ҳажми ҳам инобатга олинади.

Кийим ёки оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи ёки амалда тўсқинлик қилувчи, оғриқ синдроми мавжуд бўлган, кучайиб борувчи (прогредиент) хусусиятга эга, учиш хавфсизлигига таъсир этувчи функционал бузилишлар аниқланган ҳолларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

114. Номзодларда касалликнинг сил касаллиги аниқланганда, шунингдек фаолият бузилишининг даражасидан қатъи назар секвестрал бўшлиқларда битмайдиган ёки даврий равишда очилиб турадиган оқма яралар мавжуд бўлса, остеомиелит негизида оқма яралар сақланиб турса, сон суяги бошчаси остеохондропатияси аниқланса, йирик бўғимларнинг л деформацияланувчи остеоартрозида фаолиятнинг яққол ёки мўътадил бузилишлари мавжуд бўлса, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволашнинг ижобий натижалар (оқма яраларнинг тўлиқ ёпилиши, рентгенологик текширувда секвестрларнинг йўқлиги) билан тасдиқланган ҳолатларда ҳамда камида 6 ой давом этган барқарор ремиссия кузатилганда, учиш ишига индивидуал тартибда яроқлилик масаласи кўриб чиқилишига йўл қўйилади.

115. Остеомиелит билан касалланган барча номзодлар терапевтик ёки жарроҳлик усуллар билан даволаниши лозим.

Даволаш натижасида барқарор ремиссия кузатилганда, хуружлар бўлмаганда, секвестрал бўшлиқлар ва секвестрлар аниқланмаганда, касалликнинг хусусияти, жойлашуви, фаолият бузилишининг даражаси, шунингдек номзоднинг касбий маҳорати ва иш тажрибаси инобатга олинган ҳолда, авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади (учувчиликка ўқишга номзодлар бундан мустасно).

116. Остеохондроз, спондилоартроз ва умуртқа поғонасининг дегенератив-дистрофик касалликларида, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда ва функционал чекланишлар касбий фаолиятга таъсир этмайдиган даражада аҳамиятсиз бўлса, номзодларга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Илдизчали синдром аниқланганда тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

Бўғимлар чиқиши билан кечувчи шикастланишлар, умуртқа поғонаси таналарининг синиши, жараённинг исталган фазаси ва функционал бузилиш даражасидан қатъи назар, шунингдек умуртқа поғонасининг сил касаллиги мавжуд бўлганда, номзодларга ўқишга, учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Умуртқа поғонаси таналарининг компрессия синиши бўлганда, тўлиқ даволанишдан 6 ойдан кейин тери ости вертебропластикаси ўтказилган ҳолатларда эса 2 ойдан кейин жарроҳлик даволаш натижалари ижобий бўлганда, функционал имкониятлар тўлиқ тикланган бўлса, номзодларга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

117. Умуртқа поғонасининг ўткир ва кўндаланг ўсимталари синишлари бўлган ҳолатларда, ҳаракатчанлик ва функционал имкониятлар тўлиқ тикланганда ҳамда оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда, номзодларга ўқишга ва учиш ишига рухсат берилади.

Умуртқалар шаклининг ўзгаришлари (эгрилик, қийшайиш) мавжуд бўлган ҳолларда, деформациянинг даражаси ва этиологияси, умуртқа поғонасининг функционал сақланганлиги, шунингдек учувчининг касбий вазифаларни бажариш қобилияти ҳисобга олиниб, ўқишга ва учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Ламинектомиядан сўнг функционал кўрсаткичлар тўлиқ тикланганда ҳамда оғриқ синдроми бўлмаганда, 3 ойдан кейин номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

118. Умуртқа поғонаси рентгенологик текширувларида умуртқалар вентрал қирғоқларининг ўткирлашиши, қалинлашиши, якка ҳолдаги бигизсимон остеофитлар аниқланган ҳолларда, агар клиник симптомлар мавжуд бўлмаса, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Остеохондроз аниқланган номзодларга жарроҳ ва невролог томонидан диспансер кузатуви белгиланиши ҳамда профилактик ва даволаш чоралари ўтказилиши лозим.

Дюпюитрен контрактурасининг I даражасида номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилиши, уларга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланиши, консерватив даволаш усуллари қўлланилиши зарур.

Касалликнинг II даражасидасида эса учувчилар фақат ўзлари ўзлаштирган ҳаво кемаси бўйича яроқли деб ҳисобланиши, бунда жарроҳлик даволаш усуллари тавсия этилиши ҳамда жарроҳлик натижалари ижобий бўлса, қўл функциялари етарли даражада сақланганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

119. Оғриқ синдроми кузатилмайдиган, томирлар ва ички аъзолар фаолиятида бузилишлар аниқланмаганда ҳамда сколиознинг клиник ифодаланмаганда, функционал бузилишларга олиб келмайдиган даражаларида, V бел умуртқасининг сакрализацияси, I думғаза умуртқасининг люмбализациясида номзодлар ўқишга ва учиш ишига яроқли деб топилади.

Шморл чурралари аниқланган ҳолларда, агар оғриқ синдроми мавжуд бўлса, невролог хулосаси асосида номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

120. Тос суякларининг бирлашган (консолидацияланган) синишларида, жароҳат олинган вақтдан камида 6 ой ўтгач тўлиқ соғайиш тасдиқланганда, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда ва ички органлар ҳамда таянч-ҳаракат тизими функциялари бузилмаганда, номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Тос чаноғи соҳасида алоҳида суякларнинг чегараланган синиб ўсишларида чаноқ айланасининг шакли ва симметрияси бузилмаган бўлса, номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

Умуртқа поғонаси ва тос суякларига оид касалликлар ёки жароҳатларда яроқлилик ҳолати жарроҳ ва невролог томонидан биргаликда баҳоланади ва улар хулосаси асосида тиббий қарор қабул қилинади.

121. Инфекцион-аллергик генезли спондилоартритларда (Бехтерев, Рейтер касалликлари) номзодларнинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги терапевт томонидан клиник кўрсаткичлар, касаллик фаоллиги, функционал ҳолат ва ремиссия барқарорлиги инобатга олиниб аниқланади.

Суяклар, тоғайлар, мушаклар, пай ва бўғимларда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан сўнг орган ва тизимларнинг функционал қобилияти тўлиқ тикланганда, номзодларнинг ўқишга ва учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Жарроҳлик амалиётлари ёки жароҳатлар оқибатида қўл ёки оёқнинг 2 см дан кам қисқариши мавжуд бўлган ҳолларда, функционал чекловлар бўлмаганда номзодлар яроқли деб топиладилар.

Аҳамиятли функционал нуқсонлар ёки сезиларли анатомик дефектлар мавжуд бўлган ҳолларда, номзоднинг касбий вазифаларни хавфсиз бажариш қобилияти учиш тренажёрида амалий текширув асосида баҳоланади. Баҳолаш жараёнида қўл ва оёқларнинг ҳаво кемасининг бошқарув органларига эркин етиши, бошқарувни тўлиқ ва хавфсиз амалга ошириш қобилияти, ҳаракатлар координацияси ва кучланишсиз бажарилиши текширилади.

Тренажёр инструкторининг хулосаси ва тиббий мутахассисларнинг баҳосига асосан якуний тиббий яроқлилик тўғрисида хулоса чиқарилади.

122. Жарроҳлик амалиётига тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, номзод даволанишни рад этганда, унга ўқишга ёки учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Остеосинтезда фиксацияловчи мосламалар ўрнатилиши, ясама аъзо (протез) қўйилганда операциядан кейинги клиник ҳолатнинг ижобийлиги, шикоятларнинг йўқлиги ёки аҳамиятсизлиги, функционал қобилиятларнинг тўлиқ ёки етарли сақланганлиги, рентгенологик ва бошқа инструментал текширувлар натижаларининг ижобийлиги инобатга олинади.

Ушбу маълумотлар асосида травматолог-ортопеднинг хулосаси ва прогнозини ҳисобга олган ҳолда, номзодларга индивидуал тартибда ўқишга ва учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Варус ва валгус деформациялари мавжуд бўлган ҳолларда, оёқларнинг қийшайишида, антропометрик нуқталар орасидаги масофа 9 см дан ортиқ бўлса, номзод яроқсиз деб топилади.

123. Бўғимлар касалликлари ва бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликларида, касалликнинг турғун ремиссиясида, органлар фаолияти сақланганлигида, бўғимлар ва органларнинг функционал ҳолати авиация касбий фаолиятини бажаришга монелик қилмаса, номзодларга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Турли этиологияли қўл ва оёқ нуқсонлари мавжуд бўлган ҳолларда, уларнинг функционал сақланганлик даражаси, касбий мажбуриятларни бажариш имконияти, ҳаво кемаси бошқарув элементларини хавфсиз бошқариш қобилияти инобатга олинади.

Мунозарали ҳолатларда учиш тренажёрида текширув ўтказилиб, тренажёр инструкторининг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади.

Оёқ панжасининг йўқлигида, шунингдек юриш, мувозанат, оёқ кийим кийиш ёки бошқарув педалидан фойдаланишни қийинлаштирувчи (ёки тўсқинлик қилувчи) туғма ёки орттирилган деформацияларда номзодларга учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

124. Хавфли ўсмалар аниқланганда, номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Номзодлар тиббий муассасада (жарроҳлик, кимётерапия, нур терапияси ёки уларнинг комбинацияси орқали) тўлиқ даволангандан сўнг ресидив кузатилмаса, бош мияда метастаз аниқланмаса, ўсманинг умумлашуви (генерализацияси) қайд этилмаса ва организмнинг умумий функционал ҳолати турғун бўлса (аҳамиятга эга бўлмаган ўзгаришларга йўл қўйилган ҳолда) даволаш якунланганидан 6 ой ўтгач тиббий кўрик ўтказилади.

Даволанган номзодларга чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади (уларга жарроҳ ва онколог томонидан диспансер кузатуви белгиланади).

Тиббий хулоса чиқаришда қуйидагилар ҳисобга олинади:

даволаш касалликнинг илк босқичида ўтказилганлиги;

кенг қамровли патоморфологик хулоса (ўсманинг анатомик тури, морфологик хусусиятлари, регионар лимфа тугунлари ҳолати);

даволашдан кейинги клиник динамикаси (тана вазни, лаборатор кўрсаткичлар, инструментал текширув натижалари);

даволашнинг асоратлари мавжуд эмаслиги;

ресидив ва метастазлар қайд этилмаганлиги;

гематологик кўрсаткичларнинг нормада бўлиши;

органлар ва тизимлар фаолиятининг бузилиш даражаси;

номзоднинг меҳнатга лаёқати ва учиш пайтида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотиш хавфи;

касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш қобилияти.

125. Рак ин ситу ташхиси бўйича патоморфологик хулоса олинганда, ўсманинг жойлашувидан қатъи назар, ўтказилган даволашнинг (операция) тури ва ҳажмига кўра, онколог хулосаси ва прогнози асосида номзодларга тиббий хулоса берилиши, бунда қуйидаги чекланган яроқлилик белгиланади:

тропик мамлакатларда ишлашга яроқсиз;

фақат ўзлаштирган ҳаво кемасида учиш ишига яроқли;

авиация кимёвий ишларида ишлашга яроқсиз.

Ёмон сифатли эутиреоид тугунли буқоқ ва тугунли мастопатия аниқланганда, онколог маслаҳатига кўра комиссия оралиғи даврида жарроҳлик усули билан даволаниш лозим.

Хавфсиз (бенигн) ўсмаларда ўсма тўлиқ олиб ташланганда, унинг хавфсизлиги лаборатор-патоморфологик текширувлар билан тасдиқланганда, органлар функциялари сақланганда, шунингдек жисмоний ва руҳий соғлиқ ҳолати нормада бўлса, номзодларга ўқишга ёки учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

126. Хавфсиз ўсмалар жарроҳлик йўли билан олиб ташланганидан кейин жарроҳлик амалиётининг ҳажми, техник мураккаблиги ва даволаш натижаларидан келиб чиқиб, ўқишга ёки учиш ишига рухсат бериш муддати жарроҳ кўригидан сўнг аниқланади.

Махсус кийимлар, анжомлар ёки оёқ кийим кийишга тўсқинлик қилмайдиган, кичик ҳажмдаги, ўсишга мойил бўлмаган хавфсиз ўсмаларда (липоматоз, сўгалли ва пигментли невуслар, дермоид кисталар, хондромалар) номзодлар яроқли деб ҳисобланади ва уларга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Жарроҳлик муолажаси ўтказилган хавфсиз ўсмаларда, ўқишга ёки учиш ишига қабул қилинаётган барча номзодлар ўсманинг гистологик текширув натижалари ҳамда ўтказилган жарроҳлик амалиётининг тавсифини ўз ичига олган тиббий ҳужжатни (кўчирма) жарроҳга тақдим этадилар. Ушбу маълумотлар асосида тиббий хулоса чиқарилади.

127. Ошқозон-ичак йўлида (айниқса, полиплар) ва нафас олиш органларида хавфсиз ўсмалар мавжуд бўлган номзодларга минерал ўғитлар билан ишлашга яроқли, бироқ заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашга яроқсизлиги ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ўсмани даволаш усули унинг жойлашувига кўра онколог ёки проктолог томонидан белгиланади.

Липома ва териости ёғ қатлами хавфсиз ўсмалари жарроҳлик йўли билан олиб ташланганидан сўнг, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач ва шахсий кўрик натижалари ижобий бўлганда, номзодларга ўқишга ва учиш ишига рухсат берилади.

Буйракнинг кичик ва ўртача ҳажмдаги оддий кисталарида, шунингдек бир ёки икки томонлама жойлашган синусли кисталарда, клиник белгиларнинг (оғриқ, артериал босим ошиши, сийдик таҳлилларида ўзгаришлар) мавжуд эмаслигида номзодлар учиш ишига яроқли деб топиладилар.

Улар жарроҳ ва урологнинг диспансер кузатувига олинади, йилда 1 марта буйракларнинг УЗТ текшируви ўтказилади.

Катта ҳажмли буйрак кисталарида ихтисослаштирилган муассасада кистанинг пунксион даволаш усули қўлланади.

Асоратлар кузатилмаганда номзодга 2-3 ҳафтадан кейин учиш ишига рухсат берилади.

Пунксия учун кўрсатмалар бўлмаган ҳолларда, номзод урологнинг тавсияси асосида диспансер кузатувига олинади.

128. Қалқонсимон безда 1 см дан кичик тугунлар аниқланганда, номзодлар жарроҳ-эндокринолог томонидан кўрикдан ўтказилади ҳамда уларга ҳар 6 ойда УЗТ текшируви ва диспансер кузатуви белгиланади.

Биринчи марта 1 см дан катта тугунлар аниқланганда ёки тугуннинг 6 ой давомида 0,5 см ва ундан кўпроқ катталашиши кузатилганда, пунксион биопсия ўтказилиши зарур.

Қалқонсимон безнинг йирик тугунлари (3 см дан катта), шунингдек рак, аденома аниқланган ҳолларда, шахслар жарроҳлик усули билан даволаниш лозим.

Тугунли буқоқ жарроҳлик йўли билан олиб ташланганидан кейин номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги масаласи жарроҳ ва терапевт билан биргаликда эндокринологнинг хулосаси ва прогнози асосида аниқланади.

Ўсманинг яхши сифатли эканлиги тасдиқланганда, оператив даволаш зарур бўлмаганда, шунингдек ўсма билан боғлиқ анатомик дефектлар мавжуд бўлмаса, қалқонсимон без функцияси бузилмаган бўлса, ўсманинг ўсишга мойиллиги бўлмаса, махсус авиация анжомларини (кислород ниқоби) ёки оёқ кийим кийишни қийинлаштирмаса номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

129. Простата безининг яхши сифатли гиперплазияси мавжуд бўлган ҳолларда, ўртача ёки кучли ифодаланган симптоматик обструксия аниқланганда, авиация ходимлари учиш ишидан четлатилиши, бунда уларга қуйидаги текширувлар ўтказилиши лозим:

трансабдоминал ва трансректал эхография;

қон зардобида простата спесифик антигени (ПСА) даражасини аниқлаш;

уролог тавсиясига кўра қўшимча инструментал ва лаборатор текширувлар.

Кам ифодаланган ёки енгил симптомлар бўлганда ва оператив даволашга кўрсатма мавжуд бўлмаганда, урологнинг шахсий кўриги ва хулосаси асосида авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Простата безининг трансуретрал резексияси (ТУРП) ўтказилган ҳолларда, жарроҳлик амалиётидан 6 ой ўтгач обструктив симптомлар тўлиқ ва асоратларсиз бартараф этилганда, органлар функцияси сақланган бўлса, уролог хулосаси асосида индивидуал тартибда яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Ташқи жинсий аъзоларнинг ўсмалари аниқланганда, уларни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш масаласи уролог ёки гинекологнинг тавсияси асосида ҳал этилади.

130. Симптомларсиз кечувчи бачадон миомаси мавжуд бўлган авиация ходимлари диспансер кузатувига олинади.

Миоманинг ўсиши, ёндош аъзолар функциясининг бузилиши, бачадондан қон кетиши, оғриқ синдроми мавжудлиги ёки бошқа тиббий кўрсатмалар аниқланганда, авиация ходимлари оператив даволанишга юборилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейин яроқсизлик муддати 4 ойгача этиб белгиланади.

Учиш ишига (ўқишга) қайта тиклаш масаласи ҳал этилганда жарроҳлик амалиётининг тури, асоратларнинг мавжуд эмаслиги, соғлиқ ҳолатининг тикланганлиги, аъзолар функциясининг сақланганлиги, касбий вазифаларни бажариш чоғида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги, текширув натижаларининг нормада эканлиги ҳамда гинеколог хулосаси инобатга олинган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

131. Номзодларда кўкрак оралиғи, плевра, бронх ичидаги ва бронхдан ташқари жойлашган ўпканинг яхши сифатли ўсмалари оператив даволанганидан кейин 6 ой ўтгач, номзоднинг умумий соғлиғи тикланганда, торакотомиядан кейинги кўкрак қафаси деформацияси мавжуд бўлмаганда, рентгенологик ва бошқа текширувларда қўпол анатомик нуқсонлар аниқланмаганда, ташқи нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларида бузилишлар кузатилмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда ҳар бир навбатдаги тиббий кўрикда спирография ҳамда кўкрак қафаси аъзоларининг рентгенографиясидан ўтказилади.

132. Номзодда ташқи нафас олиш функциясининг яққол бузилишлари, уйқудаги обструктив апное синдроми мавжуд бўлганда, шунингдек касалликлар, ривожланиш нуқсонлари ёки жароҳатлар сабабли кўкрак қафаси аъзоларида йирик жарроҳлик амалиётлари ўтказилганда, шу жумладан пулмонектомия ҳолатларида, у учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Номзодда жарроҳлик йўли билан даволаш ўтказилганда, у тўлиқ даволаниб, соғлиғи тиклангандан сўнг ташқи нафас олиш функцияси етарли даражада тикланганда, Тиффно индекси камида 60 фоизни ташкил этганда ҳамда текширув натижалари ижобий бўлганда, жарроҳ ва терапевт хулосалари асосида учиш ишига яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Номзодда жарроҳлик йўли билан даволашни талаб этувчи патологиялар ёки нуқсонлар мавжуд бўлганда, ўпканинг қолдиқ функционал ҳажми, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати, кўкрак қафаси аъзоларининг силжиш эҳтимоли, учиш давомида босим тафовути таъсирида оғир асоратлар ривожланиш хавфи ҳамда умумий прогноз инобатга олинган ҳолда унинг соғлиғи ҳолати баҳоланади ва тиббий хулоса чиқарилади.

133. Номзодда кўкрак девори ва ўпка тўқимасида йирик томирлар ҳамда юракдан узоқда жойлашган ёт жисмлар мавжуд бўлганда, клиник белгилар аниқланмаса ва ташқи нафас олиш функцияси кўрсаткичлари қониқарли бўлса, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Спонтан пневмоторакс ҳолатларида тиббий хулоса чиқаришда клиник соғайиш билан бир қаторда ресидив хавфи ҳам инобатга олинади.

Номзодда биринчи марта спонтан пневмоторакс кузатилгандан кейин клиник соғайиш ҳолати қайд этилиб, тиббий текширувлар натижасида буллез эмфизема ёки нафас олиш аъзолари функциясининг бошқа бузилишлари аниқланмаганда, унга нисбатан индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Номзодда спонтан пневмоторакс қайта кузатилганда, жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, тўлиқ соғайиш ҳолати мавжуд бўлганда, махсус текширувлар натижалари ижобий бўлганда, унга нисбатан индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

134. Номзоднинг ички аъзолар шикастланмаганда, кўкрак қафасига кириб борган яраланишларда тўлиқ соғайгандан сўнг тиббий текширувлар натижаларига кўра унга учиш ишига яроқлилик масаласи ҳал этилади.

ЎСОК ремиссия турғунлигида ташқи нафас олиш функцияси сақланганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ташқи нафас олиш функциясининг енгил даражадаги бузилишларида, ОФВ1 ва ЖЕЛ кўрсаткичлари 70 фоиздан кам бўлмаганда ҳамда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимларини текшириш натижалари ижобий бўлганда, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар (ТМЛ) қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши, бунда номзод жарроҳ диспансер кузатувига олиниши ҳамда ҳар бир навбатдаги кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари қайта текширилиши керак.

Саркоидознинг ўткир фазасида номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Касалликдан кейин камида 6 ой ўтгач, ремиссиянинг турғунлигида, ташқи нафас олиш функцияси сақланганда, дори воситалари ва бошқа даволаш усуллари тўлиқ тўхтатилганда, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар (ТМЛ) қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин. Бунда номзод жарроҳ диспансер кузатувига олинади ҳамда ҳар бир навбатдаги кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари қайта текширилади.

Қисилишга мойил бўлган ёки қизилўнгач ҳамда ошқозон фаолиятида функционал бузилишларни кельтириб чиқарувчи, шунингдек рефлюкс-эзофагит асорати билан кечувчи диафрагмал чурралар мавжуд бўлганда, номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик йўли билан даволаш ижобий натижа берганда, 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, номзодда тўлиқ соғайиш ҳолати мавжуд бўлса ҳамда тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлса, унинг учиш ишига яроқлилик аниқланади.

135. Дивертикул жарроҳлик йўли билан даволанган ва даволаш ижобий натижа берганда, номзоднинг касбий яроқлилиги масаласи кўриб чиқилади.

Қизилўнгач (эзофагоскопия ва бошқа текширувлар), ташқи нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларининг чуқурлаштирилган тиббий текширувлари натижасида аъзолар функцияларида бузилишлар ва дивертикул ресидиви аниқланмаганда, номзодга нисбатан индивидуал тартибда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оператив даволанишни талаб қилмайдиган қизилўнгач дивертикулларида номзодларга нисбатан индивидуал тартибда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қизилўнгач веналарининг варикоз кенгайиши аниқланганда, унинг этиологияси ва клиник кўринишларидан қатъи назар, барча номзодлар яроқсиз деб топилади. Бунда номзодлар қайта ўқишга ёки касбий фаолиятга тикланишга йўл қўйилмайди.

Қизилўнгачнинг чандиқли стенози сабабли ўтказилган қизилўнгач пластикаси ҳамда функционал касалликлар туфайли бажарилган пластикали эзофагокардиомиотомия каби жарроҳлик амалиётларидан кейин текширувлар натижалари, касбий фаолиятни хавфсиз бажариш имконияти ва бошқа тегишли омиллар ҳисобга олинган ҳолда, жарроҳнинг хулосаси ва прогнози асосида номзодга учиш ишига яроқлилик масаласи индивидуал тартибда ҳал этилади.

Рефлюкс-эзофагит мавжуд бўлмаганда ва диафрагманинг қизилўнгач тешиги чурраси билан боғлиқ бўлмаганда қизилўнгач-ошқозон бирикмаси етишмовчилиги мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига яроқли ҳисобланадилар.

136. Қорин бўшлиғи аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин номзодлар жарроҳга ташхис, жарроҳлик амалиёти ўтказилган сана, унинг тўлиқ баённомаси, жарроҳлик амалиётидан кейинги даврнинг кечиши, жарроҳлик амалиётининг препаратнинг патоморфологик текшируви натижалари ҳамда бошқа тегишли маълумотлар кўрсатилган касаллик тарихидан кўчирмани ТУКга тақдим этади.

Жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берганда, номзод тўлиқ соғайганда, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, касбий мажбуриятларни бажариш жараёнида хавф омиллари аниқланмаганда, аъзолар функцияси сақланганда, гастроентерологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, тегишли мутахассисларнинг хулосаси ва прогнози асосида унинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилик аниқланади.

Жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар (пневмония ёки тромбофлебит) мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек спленектомия ўтказилганда ёки қорин бўшлиғи аъзоларининг кўп сонли шикастланиши сабабли лапаротомия бажарилганда, номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик муддати индивидуал тартибда аниқланади.

Симптомларсиз кечувчи, битта йирик конкремент мавжуд бўлган холесистолитиаз ҳолатларида комиссиялар оралиғи даврида режали жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

137. Ошқозон ва 12 бармоқли ичакнинг яра касаллиги ҳамда унинг асоратлари (ресидив, қон кетиши, перфорация, пенетрация) даволангандан сўнг эндоскопик текширув натижасида яранинг битгани тасдиқланиб, дори воситаларини қабул қилиш зарурияти бўлмаганда, 8 ҳафта ўтгач номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда номзодларга ҳар 6 ойда ЭФГДС текшируви, гемоглобин миқдорини аниқлаш учун қон таҳлили ҳамда гастроентеролог маслаҳати ўтказиш белгиланади.

Тизимли касалликлар сабабли ўтказилган холесистектомия ёки спленектомиядан кейин тиббий хулоса жарроҳ томонидан терапевт билан биргаликда чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда касаллик билан боғлиқ асоратлар хавфи, парҳезга риоя қилинган тақдирда симптомларнинг йўқлиги, жарроҳлик амалиётидан кейинги даврнинг кечиши, дори воситалари билан даволаш заруриятининг мавжуд эмаслиги, эндоскопик текширувлар натижаларининг ижобийлиги ҳамда касбий мажбуриятларни бажаришда парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи омилларнинг йўқлиги ҳисобга олинади. Тиббий хулосанинг амал қилиш муддатига чекловлар қўйилади.

Яроқли деб топилган авиация ходимлари 3 йил давомида жарроҳнинг диспансер кузатувида бўлиши керак.

Чов, сон, диафрагма, киндик ва қорин оқ чизиғи чурралари аниқланганда, оғриқ синдроми мавжуд бўлса ёки чурранинг қисилиш хавфи мавжуд бўлса, жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, номзоднинг учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Агар чурранинг қисилиш хавфи бўлмаса ҳамда оғриқ синдроми кузатилмаса, комиссиялар оралиғи даврида режали жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Бунда номзодга чекловлар (ОМЛ) қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши (ўқишга яроқли) мумкин.

Жарроҳлик йўли билан даволанишдан бош тортган номзод учиш ишига ёки (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

138. Катта бўлмаган, физиологик ҳалқа чегарасидаги киндик чурраси, қорин парда олди липомаси ҳамда жисмоний зўриқиш ёки кучаниш вақтида чурра чиқиши кузатилмайдиган чов ҳалқаси кенгайиши аниқланганда, номзодлар учиш ишига (оъқишга) яроқли ҳисобланади.

Сурункали колитларда ремиссия турғун бўлганда, доимий дори воситаларини қабул қилиш зарурияти мавжуд бўлмаганда, асоратлар кузатилмаганда ҳамда соғлиқ ҳолати барқарор ижобий бўлганда, номзодга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда 3 йил муддатга ТМЛ чеклови қўлланилади.

Крон касаллигида ва ярали колитларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Кучли ифодаланган клиник кўринишлар билан кечувчи қорин парда битишмаларида номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Клиник белгилар билан намоён бўлмаган долихосигма мавжуд бўлса, номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Аёлларнинг кичик чаноқ аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин тиббий хулоса гинеколог маслаҳати асосида жарроҳ томонидан чиқарилади.

Радикал жарроҳлик амалиётларидан кейин номзодга 2 ойдан 3 ойгача муддатга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлари бўлмаган гистеректомиядан кейин 3 ой ўтгач, жисмоний ва руҳий ҳолати нормада бўлган ҳамда аъзолар функцияси сақланган тақдирда номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

Эндоскопик, шу жумладан лапароскопик жарроҳлик амалиётларидан кейин 1 ярим ойдан 2 ойгача муддат ўтгач номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

Номзоднинг соғлиги тўлиқ тикланганда, касбий вазифаларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи касаллик асоратлари мавжуд бўлмаганда ҳамда мутахассисларнинг ижобий прогнози мавжуд бўлганда, ваколатли органнинг тиббий экспертлари яроқсизлик муддатларини индивидуал тартибда қисқартиришига йўл қўйилади.

139. Тўғри ичак ва параректал бириктирувчи тўқималар касалликлари тез-тез хуружлар билан кечганда, яққол ифодаланган клиник белгилар мавжуд бўлганда, анус торайиши, аъзолар функцияларининг бузилиши, оқма яралар ёки бошқа патологик ҳолатлар аниқланганда, номзодни терапевтик ёки жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Тавсия этилган даволаш усулларидан бош тортган номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, шикоятлар ва клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, турғун ремиссия ҳолати кузатилганда, жарроҳлик яраси асоратларсиз тўлиқ битганда, тиббий текширувлар натижалари нормада бўлганда, ич келиши меъёрлашганда ҳамда функциялар тикланганда, номзодга учиш ишига, ўқишга эса индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда номзодларга 2 йил давомида ҳар 6 ойда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда заруратга кўра проктолог маслаҳати ўтказилади.

Касаллик зўрайиши ва функционал бузилишлар кузатилмаганда, тўғри ичак тушишининг бошланғич шаклларида номзоднинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Чот соҳасининг кондиломатозида номзоднинг учиш ишига яроқлилиги дерматовенеролог маслаҳати асосида аниқланади.

140. Аорта аневризмаси ташхисини аниқлаш мақсадида авиация ходимларида трансторакал эхокардиография, магнит-резонанс томография ёки магнит-резонанс ангиография ўтказилади, зарур ҳолларда аортография ҳам амалга оширилади.

Аортанинг ички диаметри 4,0 см дан катта, бироқ 5,0 см дан кичик бўлганда, номзодга ТМЛ чеклови қўлланган ҳолда 6 ойгача муддатга тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Аорта диаметри 5,0 см дан катта бўлган ҳолларда номзод учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейин прогноз инобатга олинган ҳолда, оператив даволаш ижобий натижа берганда, хавф даражаси минимал бўлганда ҳамда коронар артерия касаллиги мавжуд бўлмаганда, номзодга ТМЛ чеклови ҳамда фақат кўп аъзоли экипаж таркибида учиш чеклови қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Яроқли деб топилган номзодлар доимий равишда жарроҳнинг диспансер кузатувида бўлади ва ҳар 3 ойда назорат текширувларидан ўтказилади.

Номзодда пэриферик томирлар касалликлари аниқланганда, бош мия ҳамда юрак-қон томир тизими чуқурлаштирилган тиббий текширувдан ўтказилади.

Коронар томирлар билан боғлиқ патологияларни аниқлаш мақсадида фармакологик юклама тести ҳамда таллий изотопи ёрдамида миокард перфузиясини визуализация қилиш текшируви ўтказилишига йўл қўйилади.

141. Эндартериит ва облитерацияловчи атеросклероз ҳолатларида касалликнинг босқичи, клиник симптомларнинг мавжудлиги ҳамда ўтказилган текширувлар натижалари инобатга олинган ҳолда номзоднинг яроқлилиги аниқланади. Артерияларнинг облитерацияловчи касалликларида трофик бузилишлар ва оғриқ синдроми мавжуд бўлганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Чуқур веналар тромбозида антикоагулянт дори воситалари (варфарин, ксарелто ва прадакса) билан даволаш 3 ойдан 6 ойгача давом этиши мумкинлигини инобатга олиб, мазкур дори воситаларини қабул қилиш тўлиқ тўхтатилганидан кейин камида 1 ҳафта ўтгач номзоднинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Оёқ ва қўлларнинг магистраль артериялари ҳамда артериовеноз аневризмаларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин агар даволаш натижаси ижобий бўлса, қўл-оёқларда қон айланиши бузилишлари кузатилмаса ва қон айланишининг компенсацияланганлиги функционал текширувлар билан тасдиқланса, номзодга тегишли чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон айланиши бузилишининг клиник белгилари кузатилмаганда, бироқ функционал текширувлар натижаларига кўра қон айланиши нормада бўлмаганда, номзодга даволаниш тавсия этилади.

Даволаниш якунлангандан сўнг ангиожарроҳнинг хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда номзоднинг яроқлилиги аниқланади, зарур ҳолларда эса қўшимча текширувлар ўтказилади.

142. Магистраль ва периферик томирларда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин агар функциянинг вақтинча бузилиши кузатилса ҳамда реабилитация ва меҳнат қобилиятини тиклаш учун 1 ойдан ортиқ муддат талаб этилса, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Веналарнинг варикоз кенгайишида қон айланишининг декомпенсацияси, трофик бузилишлар, тугунлар устидаги терининг юпқалашиши ҳамда томир ёрилиши хавфи мавжуд бўлганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Оёқ веналарининг варикоз кенгайиши жарроҳлик йўли билан даволанганда ва даволаш асоратларсиз ижобий натижа берганда 3 ҳафта ўтгач, ангиожарроҳнинг хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

143. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга веналарнинг варикоз кенгайишининг фақат компенсацияланган А даражаси мавжуд бўлган тақдирда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сурункали веноз етишмовчилик кузатилмайдиган тери ости ёки чуқур веналарнинг ўткир тромбофлебити, шунингдек Мондор касаллиги аниқланганда, номзод вақтинча учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Касалликнинг ўткир белгилари йўқолганда, вена бўйлаб инфилтрат сўрилганда, қоннинг умумий таҳлили ҳамда коагулограмма кўрсаткичлари нормада бўлганда, ангижарроҳ хулосаси асосида жарроҳ томонидан номзодга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади ҳамда диспансер кузатуви белгиланади.

Лимфа тугунлари шикастланганда авиация ходимлари тегишли мутахассислар кўригидан ўтказилиши зарур.

Лимфа тугунлари туберкулёзида, тўлиқ клиник соғайиш кузатилганда ва туберкулёзга қарши диспансер назоратидан чиқарилгандан кейин ёки учинчи гуруҳга ўтказилганда, авиация ходимининг касбий фаолиятига қайта тикланиш масаласи фтизиатр билан биргаликда кўриб чиқилади.

Лимфа тугунлари туберкулёзи ва актиномикозини ўтказган учувчилар авиация кимёвий ишларида учиш ишига яроқсиз ҳисобланади.

Номоздда варикотселе бўйича жарроҳлик амалиёти ўтказилгандан кейин меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, жарроҳ кўриги асосида унга учиш ишига рухсат берилади.

144. Оёқ-қўл томирларининг тромбангиити ва аортоартериитида, облитерацияловчи атеросклерознинг ИИИ-ИВ босқичларида, сурункали веноз етишмовчилик билан кечувчи посттромботик ва варикоз касалликларида, фил оёқлиликнинг ИИ-ИВ даражаларида, ангиотрофоневрозларнинг ИИ-ИИИ босқичларида, шунингдек уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг III даражасида номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Оғриқ синдроми ва функционал бузилишлар билан кечувчи уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишида номзодга жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади. Даволаш ижобий натижа берган тақдирда яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг I даражасида, веналар конгломерати кам ифодаланганда ва қорин мушаклари таранглашганда унинг сезиларли кучайиши кузатилмаганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг II ва III даражаларида номзод ўқишга яроқсиз деб топилади.

145. Номзодларда сийдик-таносил тизими касалликлари, ривожланиш аномалиялари ёки шикастланишлари билан боғлиқ бўлганда, тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Функционал бузилишлар билан кечмайдиган I ва II даражали нефроптозда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади, бироқ учувчиликка ўқишга кираётган номзодлар ўқишга яроқсиз деб топилади.

III даражали нефроптозда номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бирламчи гидронефрозда номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Жарроҳлик йўли билан муваффақиятли даволанган авиация ходимлари гидронефротик трансформация тўлиқ бартараф этилганда ва буйраклар функцияси яхши сақланганда, улар учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Иккиламчи гидронефрозда гидронефротик трансформация сабаблари бартараф этилганда, унинг қайта ривожланиши кузатилмаганда ҳамда буйраклар функциясининг ўртача ёки оғир даражадаги бузилишлари аниқланмаганда, авиация ходимларига чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

146. Туғма равишда битта буйракнинг йўқлигида ёки нефректомиядан кейин буйрак функциясининг сақланганлик даражаси инобатга олинган ҳолда, номзодга нисбатан тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Моякни олиб ташлаш бўйича жарроҳлик амалиётини, жумладан моякнинг қорин бўшлиғида ушланиб қолиши ёки эктопияси сабабли ўтказган, шунингдек бошча гипоспадияси мавжуд бўлган номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб ҳисобланади.

Крипторхизмда моякни тушириш билан боғлиқ жарроҳлик амалиётидан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, камида 3 ҳафта ўтгач номзодга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

Простата безининг хавфсиз гиперплазиясида, жарроҳлик йўли билан даволашга кўрсатмалар мавжуд бўлмаганда ва функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзодга учиш ишига, ўқишга, ишга ёки ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Простата безининг хавфсиз гиперплазияси симптоматик обструксия билан кечганда эса, номзод вақтинча яроқсиз деб топилади.

147. Урологик касалликлар ёки улар сабабли ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин номзоднинг хизматга (ёки фаолиятга) яроқлилиги қуйидаги шартлар бажарилганда аниқланади:

тегишли мутахассис томонидан индивидуал тартибда ишлаб чиқилган антибактериал терапияга идиосинкратик реакциянинг мавжуд эмаслиги;

актив даволаш босқичи бошланганидан кейин гемодинамик ҳолатнинг тўлиқ барқарорлашганлиги;

камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал даволаш курси ўтказилганлиги (аёлларда учрайдиган оддий систит ҳолатлари бундан мустасно);

такрорий ўтказилган бактериологик экмалар натижаларида патоген микроорганизмлар аниқланмаганлиги;

инфексия асоратлар мавжуд эмаслиги;

урологик текширувлар натижасида анатомик ёки бошқа патологик ўзгаришларнинг аниқланмаганлиги;

сийдик чиқариш тизими органлари функцияларининг сақланганлиги.

Мазкур шартлар бажарилганда номзоднинг яроқлилиги уролог шифокорининг хулосаси ва тиббий прогнози асосида белгиланади.

148. Ресидив эҳтимоли юқори бўлганда, симптомлари тез ривожланадиган ҳамда сийдик йўллари инфекцияси билан кечувчи урологик касалликлар аниқланганда номзодлар учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Тўлиқ даволаниш ўтказилиб, клиник ва лаборатор текширув натижалари ижобий бўлганда номзодлар учиш ишига яроқлилик масаласи тиббий хулоса асосида қайта кўриб чиқилади.

149. Асоратларсиз кечувчи оддий систит аниқланганда аёллар 5 кун муддатга учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Буйраклар ва сийдик-таносил тизими органларининг сил касаллигининг фаол шакли аниқланганда номзод учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Касаллик тўлиқ даволаниб, соғайиш тасдиқлангандан ҳамда органлар функцияси сақланган тақдирда номзоднинг яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилишига йўл қўйилади.

150. Сийдик тутолмаслик (доимий, стресс билан боғлиқ, ургент ёки сийдик пуфагининг тўлиб кетиши билан боғлиқ шакллари) аниқланганда якуний ташхис қўйилгунга қадар ҳамда тўлиқ даволаниш даврида авиация ходимлари учиш ишидан вақтинча четлатилади. Касаллик тўлиқ даволаниб, уни кельтириб чиқарувчи сабаблар бартараф этилганда учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

151. Ўткир гломерулонефрит ёки пиелонефрит аниқланганда авиация ходимлари 3 ойдан 6 ойгача муддатга учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Тўлиқ соғайиш тасдиқлангандан кейин, касаллик симптомларининг намоён бўлиш даражаси, ремиссиянинг турғунлиги, инфекциянинг бартараф этилганлиги ҳамда бошқа клиник мезонлар ҳисобга олинган ҳолда учиш ишига яроқлилик масаласи тиббий хулоса асосида аниқланади. Тиббий хулоса чиқаришда ТМЛ ва ОМЛ эксплуатация чекловлари қўлланилади.

Мазкур авиация ходимларини тиббий кузатув мақсадида ҳар 3 ойда қондаги креатинин миқдори, умумий пешоб таҳлили ва заруратга кўра бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

Касаллик ремиссия босқичида қуйидаги ҳолатлар аниқланганда авиация ходимлари учиш ишига яроқсиз деб топилади:

артериал қон босими 160/95 мм симоб устунидан юқори бўлса;

протеинурия 2-3 г/л ёки ундан юқори бўлса;

буйрак етишмовчилигининг клиник белгилари мавжуд бўлса;

қондаги креатинин миқдори 150-200 мкмол/л ёки ундан юқори бўлса.

152. Буйракдан якка тош чиққанда, жарроҳлик йўли билан тош олиб ташланганда ёки конкрементларнинг кўчиши сабабли буйрак санчиғи кузатилганда, номзодларга тўлиқ даволанишдан сўнг навбатдан ташқари тиббий кўрикдан ўтказилади.

Тиббий кўрик натижалари қуйидаги мезонларга мос бўлган тақдирда:

умумий тиббий текширув натижалари нормада бўлса;

умумий пешоб таҳлили ва суткалик пешоб таҳлиллари нормада бўлса;

пешоб бактериологик экмасида микроорганизмлар аниқланмаса;

конкремент тури аниқланган бўлса;

оғриқ синдроми мавжуд бўлмаса;

буйраклар функцияси яхши сақланган бўлса, икки томонлама бошқариладиган ҳаво кемалари учувчиларига 3 йил муддатга ОМЛ эксплуатацион чеклови қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Буйракдаги тош касаллиги ресидив қилганда, тижорат авиацияси учувчиларига "фақат иккинчи учувчи билан учиш" ёки "фақат иккинчи учувчи мавжудлигида учиш" каби эксплуатацион чекловлар қўлланиши мумкин.

Бундай шахсларга ҳар 6 ойда уролог мутахассисининг диспансер кузатуви доимий равишда белгиланади.

Бир томонлама бошқариладиган ҳаво кемалари учувчилари тўлиқ даволаниб, соғайганидан кейин ҳамда барча тиббий текширув натижалари ижобий бўлганда, учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Мазкур шахсларга ҳам ҳар 6 ойда уролог диспансер кузатуви белгиланади.

153. Буйрак ва пешоб чиқариш йўлларида микролитлар аниқланиши, ўз-ўзидан, пешоб тош касаллиги ташхисини қўйиш учун асос бўлмайди.

Буйрак ва пешоб йўлларида морфологик ҳамда функционал ўзгаришлар аниқланмаганда, авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади.

Асоратларсиз кечган экстракорпорал литотрипсия ёки тери орқали литотомия ўтказилгандан кейин авиация ходимларининг учиш ишига яроқлилиги камида 1 ой ўтгач, клиник, лаборатор ва инструментал текширувлар натижалари асосида аниқланади.

Буйрак косачаси дивертикулида, буйрак паренхимасида ёки киста ичида жойлашган, клиник белгиларсиз кечувчи ҳамда меҳнат қобилиятининг тўсатдан йўқолишига олиб келмайдиган тошлар мавжуд бўлганда, авиация ходимларининг учиш ишига яроқлилик индивидуал тартибда аниқланади.

5-БОБ. ТЕРИ-ТАНОСИЛ КАСАЛЛИКЛАРИ

154. Номзодларда тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қиладиган тери-таносил касалликлари аниқланмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Сурункали, қайталанувчи экзема аниқланганда номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Экземанинг енгил шаклларида, шунингдек тери замбуруғли шикастланишлари, паразитар касалликлар (лейшманиоз, қўтир), пиодермия ҳамда бошқа тери-таносил касалликларининг ўткир босқичида номзодлар даволаниши зарур.

Даволаниш якунланиб, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда соғайиш тасдиқлангандан кейин дерматолог мутахассиснинг хулосаси ва прогнози асосида номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ихтиоз ва тангачали темираткининг (псориазнинг) чегараланганда ва енгил шаклларида, номзоднинг умумий соғлиғи қониқарли бўлганда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Тери ва тери ости бириктирувчи тўқима касалликларининг кенг тарқалган шакллари, даволаш натижалари қониқарсиз бўлган ҳолатларда, шунингдек сурункали оғир кечувчи шакллари аниқланганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Вирусли гепатит ёки геморрагик безгак касалликлари ўтказилгандан кейин номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги камида 3-6 ой ўтгач, органлар функциялари сақланганлиги, текширув натижалари нормада эканлиги ҳамда соғлиғи тикланганлиги тасдиқланган тақдирда, тегишли мутахассис шифокорнинг хулосаси ва прогнози асосида аниқланади.

Авиация кимёвий ишлари билан боғлиқ учувчиликка 12 ойдан кейин рухсат этилади,(минерал ўғитлар билан ишлаш бундан мустасно).

155. ОИТС касаллиги ташхиси аниқланганда барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ҳамда бу ҳақда тиббий хулоса чиқарилади.

Номзодларда жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар ёки юқумли тери касалликлари аниқланганда ёхуд улардан шубҳа қилинганда улар тери-таносил касалликлари диспансерида мажбурий тартибда текширувдан ўтказилиши ва даволаниши лозим.

Ташхис тасдиқланиб, касаллик тўлиқ даволангандан, клиник, лаборатор ва инструментал текширув натижалари нормада бўлгандан кейин номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги дерматовенеролог мутахассиснинг хулосаси ва прогнози асосида аниқланади.

6-БОБ. ГИНЕКОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР

ВА ҲОМИЛАДОРЛИК

156. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда барча номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

функционал бузилишлар ва оғриқ синдроми билан кечувчи анатомик дефектларнинг асоратлари мавжуд бўлган сурункали гинекологик касалликларда;

яллиғланиш жараёнларининг йилда 3 мартадан ортиқ ресидивларида;

қин девори ва бачадоннинг III даражали пастга тушишида;

сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яраларида;

орқа чиқарув йўли сфинктери функциясининг бузилиши билан кечувчи чотнинг йиртилишида;

бачадоннинг нотўғри жойлашуви ёки етилмаганлигида;

икки шохли бачадон мавжуд бўлиб, функционал бузилишлар (бачадондан қон кетиши, оғриқ) кузатилганда.

157. Сурункали гинекологик касалликларнинг ўткир босқичида номзодлар даволаниши лозим.

Даволаниш натижалари ижобий бўлганда, соғайиш тасдиқлангандан кейин номзодлар учиш ишига рухсат этилади ҳамда ремиссиянинг турғунлигини аниқлаш мақсадида уларга 2 ҳайз даври давомида гинеколог мутахассисининг тиббий кузатуви белгиланади.

158. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди:

кичик тос соҳасида оғриқ синдромисиз кечувчи чандиқли битишмалар;

функционал бузилишларсиз бачадон, тухумдон ёки фаллопий найларининг туғма йўқлиги;

қиннинг атрезияси;

бепуштлик.

159. Бачадон бўйни касалликларида (эндотсервитсит, эрозия, эктропион эрозияси), шунингдек трихомонад колпити ва трихомониаз аниқланганда номзодлар 3 ҳафтагача муддатга даволаниш учун учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Функционал бузилишларсиз қин девори ва бачадоннинг И-ИИ даражали пастга тушиши аниқланганда авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади ҳамда уларга гинеколог мутахассисининг диспансер кузатуви белгиланади.

Сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яралари жарроҳлик усули билан даволангандан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, авиация ходимлари учиш ишига яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилади.

160. Аёллар жинсий органларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин асоратлар бўлмаганда ва органлар функциялари сақланганда, авиация ходимининг учиш ишига қайта тикланиш масаласи қуйидаги муддатлардан кейин кўриб чиқилади:

лапаротомия операцияларидан кейин - камида 2 ой ўтгач;

лапароскопик операциялардан кейин - 4-6 ҳафта ўтгач;

тотал гистеректомиядан кейин - камида 6 ой ўтгач.

Мазкур ҳолларда постовариектомик, климактерик ва предменструал синдромлар, шунингдек руҳий-эмоционал бузилишлар ва вегетатив дисфунксия мавжудлиги ҳамда уларнинг ифодаланиш даражаси ҳисобга олинади.

Аёллар жинсий органларида диаметри 5 см дан катта киста ёки яхши сифатли ўсмалар аниқланганда авиация ходимлари жарроҳлик даволаниш учун учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Даволаниш натижалари ижобий бўлганда, гинеколог-жарроҳнинг хулосаси асосида авиация ходимининг учиш ишига яроқлилик масаласи аниқланади.

161. Клиник белгиларсиз кечувчи, функционал бузилишлар билан кечмайдиган кичик ҳажмдаги бачадон миомаси, эндометриоз ҳамда диаметри 5 см дан ошмайдиган эндометрий ва фолликуляр кисталар аниқланганда авиация ходими учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

162. Тухумдонлар дисфунксияси мавжуд бўлганда, авиация ходимлари учиш ишидан четлатилмаган ҳолда текширувдан ўтказилиши ҳамда даволаниши мумкин.

Ушбу ҳолатда учиш ишига яроқлилик эндокринолог ва гинеколог-эндокринолог мутахассисларининг хулосалари ҳамда касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда белгиланади.

163. Бачадондан дисфунксионал қон кетишида авиация ходимлари даволаниши лозим.

Бирламчи алгоменорея ва дисменореяда учиш ишига яроқлилик клиник белгиларнинг ифодаланиш даражаси, давомийлиги, функционал мажбуриятларни бажариш имконияти ҳамда бошқа тиббий мезонлар ҳисобга олинган ҳолда, гинеколог мутахассисининг хулосасига кўра индивидуал тартибда аниқланади.

Иккиламчи дисменореяда учиш ишига яроқлилик ҳар томонлама текширув натижалари, мутахассислар хулосалари ва касаллик прогнози асосида белгиланади.

Ҳайз кўриш даврида авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтказилмайди ва учиш ишидан 3 кунгача четлатилади.

164. Қуйидаги ҳолатларда авиация ходимлари жарроҳлик усули билан даволанишга юборилади:

ҳажми 12 ҳафталик ҳомиладорлик муддатига тенг ёки ундан катта бўлган бачадон миомаси мавжуд бўлганда;

миома тугунининг шиллиқ остида жойлашуви аниқланганда;

миома тугунининг сентрипетал ўсиши кузатилганда;

миома тугунининг қин томонга жойлашуви аниқланганда;

бачадондан қон кетиш кузатилганда;

тугунда модда алмашинуви бузилиши белгилари мавжуд бўлганда;

иккиламчи анемия ривожланганда;

ёндош органлар функциясининг бузилишига олиб келувчи ҳолатлар мавжуд бўлганда;

пешоб чиқариш обструксияси ёки ўткир пешоб тутилиши хавфи мавжуд бўлганда.

165. Ички эндометриоз клиник белгилар билан кечганда ва анемия билан асоратланганда авиация ходимлари учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Оғриқ синдромисиз кечувчи, клиник белгиларсиз ёки кам ифодаланган ташқи генитал эндометриозда авиация ходимининг учиш ишига яроқлилик индивидуал тартибда белгиланади.

166. Тухумдонларнинг функционал кисталари ресидивга мойил бўлганда, шунингдек фолликуляр ёки лютеинли кисталар 1 йил давомида 2 мартадан ортиқ кузатилганда, авиация ходимига учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Бачадон бўйнининг туғма эрозияси, эктропиони ёки эктопияси учиш ишидан четлатиш учун асос ҳисобланмайди.

Бачадон бўйнининг ИА даражали интраепителиал саратони бўлганда, орган сақловчи жарроҳлик амалиётидан кейин текширув натижалари ижобий бўлса ҳамда онкологнинг хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик индивидуал тартибда белгиланади.

167. Ҳомиладорлик аниқланганда авиация ходимларига учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходимларини ҳомиладорлик сабабли учиш ишидан четлатиш ҳамда туғруқдан кейин учиш ишига рухсат бериш акушер-гинекологнинг хулосасига асосан жарроҳ томонидан амалга оширилади.

Сунъий аборт (ҳомилани вакуум-аспирация ёки дилатация йўли билан чиқариб ташлаш) ҳамда кюретаж ўтказилгандан кейин камида 2 ҳафта ўтгач, жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда ва авиация ходимларининг умумий соғлиқ ҳолати нормада бўлганда, шунингдек ҳомиладорлик муддати билан боғлиқ асоратлар (қон кетиши, кичик тос аъзоларининг яллиғланиш касалликлари, перитонит ва септик ҳолатлар) мавжуд эмаслиги ёки уларнинг ривожланиш хавфи баҳолангандан сўнг акушер-гинекологнинг хулосаси ва прогнози асосида жарроҳ томонидан уларга учиш ишига рухсат берилади.

Исталган ҳомиладорликда вақтидан илгари ҳомила тушиши ҳолатларида учиш ишига яроқлилик масаласи абортдан кейинги руҳий ҳолат, умумий клиник аҳвол, ўтказилган даволаш натижалари ҳамда акушер-гинекологнинг хулосаси ҳисобга олинган ҳолда индивидуал тартибда аниқланади.

7-БОБ. ОФТАЛЬМОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР

168. Номзодларда тегишли гувоҳнома ва малака белгилари билан назарда тутилган ҳуқуқларни хавфсиз амалга оширишга монелик қилувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, аномалиялар, ўткир ёки сурункали касалликлар, шунингдек кўз ва унинг қўшимча аппарати жароҳатлари, кўриш органларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар ҳамда кўриш функциясининг бузилишлари бўлмаслиги керак.

Номзодларнинг кўриш майдони, кўз ички босими, бинокуляр кўриш функцияси ва рангларни ажратиш қобилияти нормада бўлиши ёхуд ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлиши зарур.

Номзодлар кўзда ҳар қандай жарроҳлик даволаш усули қўлланишидан олдин, жарроҳлик амалиётлари билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган асоратлар, учиш ишига яроқсизликка олиб келиши эҳтимоли мавжуд бўлган омиллар, шунингдек учиш ишига қайта тикланиш муддатлари тўғрисида офтальмолог мутахассис билан маслаҳатдан ўтиши лозим.

169. Номзоднинг касбий вазифа ва мажбуриятларини хавфсиз бажаришига монелик қилувчи қуйидаги кўз касалликлари, нуқсонлари, жароҳатлари ва патологик ҳолатлари мавжуд бўлганда улар учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

кўзнинг ҳимоя функциясини бузувчи қовоқлар функционал бузилишлари;

қовоқларнинг ўзаро ёки кўз олмаси билан битишиб кетиши;

кўриш майдони бузилишига олиб келувчи птоз, қовоқ ва кўз мушакларининг фалажи, шу жумладан эктропион ва энтропион;

қовоқ функциясини бузувчи катта ҳажмли ёйилган ўсмалар;

кўриш функциясининг бузилишига олиб келувчи ресидивланувчи кератит, шох парда яраси, дегенерацияси, чандиқлари, яллиғланишлари ва васкуляризацияси;

функционал бузилиш билан кечувчи турли этиологияли кератитлар;

кератоконус;

кўзнинг рангдор пардаси ёки томир пардаси колобомаси;

асоратлар билан кечувчи увеитлар;

кўзнинг доимий ёшланишига сабаб бўлувчи кўз ёши нуқталарининг нотўғри жойлашуви;

кўз ёши йўлларининг торайиши ёки обструксияси;

кўз ёши безининг яллиғланиши ёки жароҳатли шикастланишлари;

пигментли ретинопатия билан кечувчи ёки усиз кузатилувчи тўр парданинг барча турдаги тапеторетинал дегенерациялари;

тўр парданинг кўчиши ёки ретиношизис;

сариқ доғ (макула) соҳасининг ҳар қандай этиологияли бузилишлари;

ҳар қандай этиологияли ретробулбар неврит;

патологик нистагм;

кўриш нерви атрофияси;

кўз қорачиғининг меъёрий рефлекслари йўқолиши;

кўриш ўткирлиги ёки кўриш майдонига салбий таъсир қилувчи ва кўрликка олиб келувчи катаракта;

бир томонлама ёки икки томонлама афакия;

кўз гавҳарининг тўлиқ ёки қисман силжиши;

кўз, унинг қўшимча аппарати ёки кўз косасининг хавфли ўсмалари;

кўз олмаси ҳаракатини қийинлаштирувчи ёки кўз косасининг бурун ёндош бўшлиқлари ёхуд бош чаноғи бўшлиғи билан анатомик боғлиқлигини бузувчи кўз косаси синишлари;

кўз ичидаги ёт жисмлар;

тунги кўрлик (никталопия);

кўриш тизимининг бузилишига олиб келувчи бошқа жароҳатлар ва касалликлар.

Кўз касалликлари ва жароҳатлари даволангандан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, атрофлича ва пухта ўтказилган офтальмологик текширувлар натижалари қониқарли бўлса, кўриш функцияси касбий вазифаларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланганда, кўриш майдони бузилишлари мавжуд бўлмаганда ҳамда кўз ёши аппарати функцияси тикланганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилик масаласи индивидуал тартибда аниқланади.

170. Оддий блефаритлар, кўриш функцияси бузилмаган туғма птозда (невролог маслаҳати олингандан кейин), кичик ҳажмдаги симптомларсиз ва ривожланмайдиган хавфсиз ўсмаларда, қовоқлардаги функционал аҳамиятга эга бўлмаган чандиқли ўзгаришларда, кучли ифодаланмаган конъюнктивитларда, шунингдек ресидивлари бўлмаган ва кўриш органлари функциялари бузилиши билан кечмайдиган кўз касалликларида номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди. Ушбу ҳолатлар даволаниб, даволаш натижалари ижобий бўлганда номзодлар учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

Қовоқлардаги ўсмалар жарроҳлик йўли билан даволангандан сўнг асоратлар, метастазлар ва ўсманинг қайталаниши мавжуд бўлмаганда, онкологнинг хулосаси ҳамда касаллик прогнози ижобий бўлса, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

171. Увеитлар, узоқ давом этувчи ва ресидивланувчи иридосиклитлар, кератитлар, хориоретинитлар, невритлар ҳамда кўз олмаси жароҳатлари аниқланганда номзодлар даволанади.

Тўлиқ клиник соғайиш кузатилгандан кейин махсус офтальмологик текширувлар натижалари ижобий бўлса, кўриш тизими функциялари касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлса, шунингдек мутахассис шифокор хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда, номзодларга учиш ишига рухсат бериш тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

172. Марказий сероз ретинопатия ёки тўр парданинг ажралиши (йирилиши) аниқланганда номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур касалликлар даволангандан кейин кўриш функциялари касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офтальмологнинг хулосаси ва касаллик прогнози қулай деб топилганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

173. Тўр парданинг ажралиши ёки периферик ёрилиши лазер усули билан ижобий даволангандан кейин кўриш функциялари ва периферик кўриш майдони касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда, офтальмолог мутахассиснинг хулосаси ва касаллик прогнози асосида чекловлар қўлланган ҳолда номзодлар учиш ишига яроқлилик аниқланади.

174. Кўриш функциялари касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланганда, прогрессив кечмайдиган бошланғич қарилик катарактаси, кўз гавҳари хиралашувининг чегараланган шакллари, макулодистрофия, кўриш нервининг бошланғич ва прогрессив бўлмаган атрофияси, шунингдек шишасимон тананинг шикастланишлари аниқланганда номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

175. Монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилганда, даволанишдан кейин камида 6-8 ҳафта ўтгач, жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда, кўриш функциялари тикланганда, дори воситалари билан даволаш тўлиқ якунланганда ҳамда ҳар томонлама ўтказилган офтальмологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, номзодлар учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Авиация фаолиятида бир кўзга ёки икки кўзга фақат монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилган ҳолларда номзодларнинг учиш ишига яроқлилик (мултифокал сунъий кўз гавҳари имплантацияси бундан мустасно) аниқланади.

Лазерли жарроҳлик усуллари қўлланилганда:

тўр парданинг лазерли коагуляциясидан кейин - камида 2 ҳафта ўтгач;

лазерли ин ситу кератомилездан кейин - 4-6 ҳафта ўтгач кўриш функцияларининг сақланганлик даражаси, текширув натижалари ҳамда офтальмолог мутахассиснинг хулосаси ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг учиш ишига яроқлилик аниқланади.

176. Рефракция жарроҳлик усуллари билан даволаш ўтказилгандан кейин жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда, кўриш функциялари ва кўриш ўткирлиги касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлса, мугуз парда хиралашуви аниқланмаса, шунингдек фотопсия, ореол эффекти, силжиб юрувчи тасвирлар ва бошқа шунга ўхшаш кўриш бузилишлари бўйича шикоятлар мавжуд бўлмаса, қоронғиликка адаптация қониқарли бўлса ҳамда текширув натижалари ижобий бўлса, офтальмолог-жарроҳнинг хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқишга кирувчи номзодларда рефраксион жарроҳлик усуллари қўлланилганда, жарроҳлик амалиётигача бўлган рефракция кўрсаткичлари +4,0 D / -3,0 D дан, цилиндрик компонент эса ±1,5 D дан ошмаганда, уларга ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

177. Рэфраксион жарроҳлик усуллари қўлланилгандан кейин учиш ишига қайта тикланиш муддати қўлланилган жарроҳлик усули, кўз функцияларининг тикланиш даражаси, касалликнинг ресидив эҳтимоли ҳамда прогнози ҳисобга олинган ҳолда 3 ойдан 6 ойгача муддатда ваколатли орган тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда белгиланади.

Мазкур шахсларга офтальмолог мутахассиснинг диспансер кузатуви белгиланади ва у ҳар 6 ойда ўтказилади.

Кўз олмасининг яллиғланиш-дегенератив касалликлари ҳамда кўз томир тизими функциясининг бузилишлари аниқланганда, номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

178. Қуйидаги туғма анатомик хусусиятлар мавжуд бўлганда фуқаро авиацияси ўқув ташкилотларига ўқишга номзодлар яроқли деб топиладилар:

кўз гавҳари капсуласидаги майда пигмент нуқталари;

шишасимон танадаги артерия қолдиқлари;

тўр пардадаги миелин толалари.

179. Ҳар бир тиббий кўрик вақтида номзодларда қоронғиликка адаптация текширилади.

Агар қоронғиликка адаптация пасайиши аниқланса, қўшимча текширув ўтказилади. Кўрсаткичлар қўлланилаётган диагностик қурилма йўриқномасида белгиланган меъёрий кўрсаткичларга мос бўлиши лозим.

Кўрсаткичлар нормада бўлмаганда, асосий касаллик аниқланади ва даволанади. Даволаш натижалари ижобий бўлганда, номзодлар учиш ишига яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилади.

180. Қуйидаги касалликлар аниқланганда фуқаро авиацияси ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

кўз гавҳари колобомаси;

кўз рангдор пардаси колобомаси;

поликория;

туғма катаракта;

кўриш нерви дискининг касалликлари.

181. Шикоятлар ҳамда текширув натижалари асосида глаукома гумони мавжуд бўлганда ихтисослаштирилган муассасада номзоднинг ташхиси ва касаллик прогнози аниқланади.

Импрессион тонометрия натижаларига кўра Фриденвалд жадвали бўйича кўз ички босимининг турғун кўрсаткичи 24 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда, ёхуд икки кўз орасидаги кўз ички босими фарқи 5 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда, номзодларга қўшимча офтальмологик текширувлар (гониоскопия, фундоскопия, кўриш майдонини аниқлаш ва бошқалар) ўтказилади.

182. Кўриш нерви шикастланмаганда, кўриш майдони сақланган яхши сифатли кўз ички гипертензияда ҳамда кўз ички босими компенсацияланган бирламчи очиқ бурчакли глаукомада, кўз ички босими меъёрий кўрсаткичларга кельтирилган пайтдан бошлаб авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади ва уларга доимий локал гипотензив терапия қўлланилади.

Мазкур ташхис биринчи марта аниқланганда, тиббий хулоса ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан чиқарилади.

183. Номзодларда глаукома ташхиси аниқланганда, касаллик унинг тури ва клиник шаклига кўра даволанади, глаукома асосий касалликнинг иккиламчи кўриниши бўлган ҳолларда эса биринчи навбатда асосий касаллик даволанади.

Дори воситалари ёки лазер усули билан даволаш натижалари ижобий бўлганда, клиник соғайиш кузатилгандан кейин кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони нормада бўлса, парасентрал скотома кўринишидаги нерв толалари тутамлари дефектлари аниқланмаса ҳамда бошқа кўз функцияларини текшириш натижалари ижобий бўлса, авиация ходимининг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

184. Глаукома аниқланган авиация ходимларида мунтазам тиббий кузатув олиб борилади.

Кузатув давомида кўз ички босимининг тонометрияси, кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони текширилади, шунингдек кўриш нерви дискининг ҳолати ҳамда қабул қилинаётган дори воситаларининг ножўя таъсирлари баҳолаб борилади.

185. Трабекулектомия ёки дренаж тизимлари қўлланилган антиглаукоматоз жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, шунингдек лазер ёки бошқа усуллар билан даволашдан кейин кўриш органи функциялари тўлиқ тикланган бўлса, офтальмолог-жарроҳнинг операция ва текширувлар бўйича тиббий маълумотлари, хулосаси ҳамда прогнози ҳисобга олинган ҳолда авиация ходимининг учиш ишига яроқлилиги белгиланади.

186. Ранг ажратиш қобилиятининг бузилишлари аниқланганда, унинг тури, шакли ва даражаси қабул қилинган таснифга мувофиқ баҳоланади ҳамда тегишли ташхис қўйилади. ВСЛ чеклови қўлланилишига йўл қўйилади.

187. Номзоднинг ранг ажратиш қобилияти қуйидаги усуллар ёрдамида аниқланади:

Ишихара рангли тести;

Рабкиннинг полихроматик жадваллари;

ФАЛАНТ-тести;

аномалоскоп ёки компютерлаштирилган аномалоскопик текширув.

Тиббий текширув натижалари қўлланилган усул ёки ускунанинг йўриқномасида белгиланган тегишли норматив кўрсаткичларга мувофиқ махсус бланкаларда баҳоланади.

188. Дори воситаларини қабул қилиш ёки касалликлар асоратлари оқибатида юзага келган орттирилган ранг кўриш бузилишлари мавжуд бўлганда, кўриш функциялари етарли даражада сақланганда, кўриш органининг шикастланиш даражаси, даволаш ва текширувлар натижалари, шунингдек касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда, чекловлар қўлланиб номзоднинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Мазкур ҳолларда ташхисни аниқлаштириш мақсадида аномалоскоп ёки ФАЛАНТ-тести ёрдамида қўшимча текширув ўтказилиши лозим.

Номзодларда "C", "Б" турларидаги дейтераномалия, "C", "Б" турларидаги протаномалия каби ранг ажратиш заифлигини мавжудлиги, уларга тиббий хулоса беришни рад этишга асос бўлмайди.

Номзодларда аномал трихромазиянинг (протаномалия, дейтераномалия, тританомалия) "А" турида, дихромазия (протанопия, дейтеранопия, тританопия), монохромазия каби ранг ажратишни бузилишлари мавжудлигида, уларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

189. Номзодлар ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажаришлари учун уларда бинокуляр кўриш функцияси бузилишлари, кўриш майдони нуқсонлари ва диплопия бўлмаслиги керак.

Кўз олмаси мушаклари мувозанати ҳамда бинокуляр кўришни баҳолашда фория ва тропияни фарқлаш, кўриш марказидан оғиш даражасини, ортофория ва бошқа ҳолатларни аниқлаш мақсадида Меддокс таёқчаси, коррексияловчи кўзойнак ёки контакт линзалари ёрдамидаги кўзни ёпиш тестлари, кўзни навбатма-навбат ёпиш ва ёпиб-очиш тестлари, синоптофор ҳамда Уорднинг тўрт нуқтали тести қўлланилади.

Офтальмолог мутахассис томонидан фузия амплитудаси аниқланади ва ортоптик текширувлар ўтказилишига йўл қўйилади.

190. Нормал ҳолатда манфий фузион захиралар 5-8 градусни, мусбат фузион захиралар эса 15-20 градусни ташкил этади.

191. Қуйидаги кўрсаткичлардан юқори бўлган нормадан оғишлар аниқланганда номзодлар офтальмолог мутахассис томонидан қўшимча текширувдан ўтказилади:

эзофория - 10 призматик диоптрий (Д);

экзофория - 5 призматик Д;

гиперфория ёки гипофория - 2 призматик Д;

циклофория - 1 призматик D.

192. Номзодларда диплопия аниқланганда улар учиш ишидан вақтинча четлатилади ҳамда диплопия сабаблари (ҳаддан ташқари иш юкламаси, чарчоқ, стресс, седатив дори воситаларини қабул қилиш, касалликлар ва бошқа омиллар) аниқланади ва тегишли даволаш чоралари кўрилади.

Монокуляр диплопия аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Юқорига ёки четга қарашда нигоҳнинг энг чекка зонасида диплопия пайдо бўлганда тегишли чекловлар қўлланиб номзоднинг касбий яроқлилик аниқланади.

Кўз мушаклари мувозанатини ва бинокуляр кўришни текширишда кам ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

193. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

кўз мушаклари фалажи ёки турғун парези;

қовоқ мушаклари фалажи;

паралитик ёки биргаликдаги ғилайлик;

кўз соққаларининг яққол ифодаланган ихтиёрсиз тебранувчи ҳаракатлари (нистагм);

кўз косаси жароҳатлари натижасида кўз мушаклари шикастланиши билан кечувчи турғун диплопия;

фузион захиралари пасайган гетерофория;

гетеротропия;

нотурғун фиксация синдроми;

бинокуляр кўриш бузилишлари.

194. Қуйидаги кўрсаткичлардан юқори бўлган ҳолатларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

а) 6 метр масофада:

вертикал бўйича - 2,0 призматик D (1 градус) дан юқори;

эзофория - 10 призматик D (5 градус) дан юқори;

экзофория - 8,0 призматик D (4 градус) дан юқори;

б) 33 см масофада:

вертикал бўйича - 1,0 призматик D дан юқори;

эзофория - 8 призматик D (4 градус) дан юқори;

экзофория - 12 призматик D (6 градус) дан юқори.

195. Кўзни четга буришда нистагм аниқланганда номзод невролог ва оториноларинголог мутахассислар маслаҳатидан ўтказилади. Бинокуляр кўриш бузилмаган тақдирда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

196. Номзодларда гетерофорияни аниқлаш мақсадида даврий тиббий кўрикларда синоптофор ёрдамида кўзларнинг биргаликдаги ҳаракатлари текширилади.

Текширув натижасида гетерофориянинг тури, даражаси ва фузион захиралари аниқланади. Фузион захиралари пасайганда, ортоптик даволаш машқлари ўтказилади.

197. Кўриш ўткирлиги ёритилиш даражаси хонада 5-6 метр масофадан, коррексиясиз ҳамда коррексия билан текширилади.

Тиббий ҳужжатларда кўриш ўткирлигининг амалдаги кўрсаткичлари қайд этилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодларда коррексиясиз кўриш ўткирлиги ҳар бир кўзда алоҳида камида 0,7 бўлиши, бинокуляр кўришда эса коррексиясиз ва коррексия билан 1,0 бўлиши керак.

198. Гувоҳнома эгаларида контакт линзалари ва (ёки) тегишли коррексияловчи линзали кўзойнаклар ёрдамида бинокуляр кўриш ўткирлиги 1,0 га етказилган ҳамда кўриш майдони нормада бўлганда, уларга коррексиясиз кўриш ўткирлиги бўйича чеклов қўлланилмайди.

Номзод 5 рақамли ёки унга эквивалент жадвални 30-50 см масофадан, шунингдек 14 рақамли ёки унга эквивалент жадвални 100 см масофадан тегишли коррексия билан ўқий олиши керак.

199. Номзодларда кўриш ўткирлиги коррексиясиз ҳар бир кўзда алоҳида 0,7 ёки ундан юқори бўлиши зарур.

Агар коррексиясиз кўриш ўткирлиги бир кўзда 0,7 дан паст бўлса, бироқ бинокуляр кўриш ўткирлиги (қоронғиликка адаптация шароитида ҳам) коррексиясиз 1,0 га етадиган бўлса, узоқ масофани кўришни коррексиялаш талаб этилмайди.

200. Номзодларда оптимал кўриш функциясини таъминлайдиган, авиация фаолиятида фойдаланишга мос ва умумий фойдаланиш учун қулай бўлган захира кўзойнак мавжуд бўлиши керак.

Номзодлар узоқ масофани кўришни таъминловчи монофокал, рангсиз ва қулай контакт линзалардан фойдаланишларига йўл қўйилади.

Етарли даражадаги рефракцияга эга бўлмаган номзодлар синдириш коэффициенти юқори бўлган контакт линзалари ёки кўзойнак линзаларидан фойдаланишлари лозим.

Кўришни коррексиялаш учун зарур бўлган ҳолларда фақат битта турдаги кўзойнак қўлланилади.

Кўриш қобилияти пасайган ҳамда пресбиопия мавжуд бўлган номзодлар бифокал коррексияловчи кўзойнаклар ёки контакт линзалари билан учиш ишини бажаришлари ҳамда захира кўзойнак тўпламини ўзлари билан олиб юришлари шарт.

Мазкур ҳолатларда ВДЛ, ВМЛ, ВНЛ ва CCL чекловлари қўлланилади.

Номзодларда кўзойнак ёки контакт линзаларнинг мавжудлиги ҳамда уларнинг техник ва оптик сифати ҳар бир тиббий кўрик вақтида назорат қилинади.

201. Яқин масофага кўришни таъминлаш учун қўлланиладиган унифокал коррексия (ўқиш учун мўлжалланган, бир хил оптик кучга эга яхлит линзали кўзойнаклар) катта масофадаги кўриш ўткирлигини сезиларли даражада пасайтириши сабабли авиация фаолиятида қўлланишига рухсат этилмайди.

202. Номзодларда бир кўзда кўришнинг патологик пасайиши (марказий кўришнинг пасайиши) аниқланганда, қуйидаги шартлар бажарилганда, уларга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин:

бинокуляр кўриш сақланган бўлса;

иккинчи кўзнинг узоқ масофага кўриш ўткирлиги коррексия билан ёки коррексиясиз 1,0 бўлса;

яқин ва ўрта масофага кўриш қобилияти етарли бўлса;

асосий касаллик офтальмологик текширув натижаларига кўра ижобий баҳоланса;

иккинчи кўзда клиник аҳамиятга эга касалликлар мавжуд бўлмаса.

Рефракция аномалияси мавжуд номзодларда кўриш ўткирлиги коррексия билан ёки коррексиясиз 0,6 дан паст бўлмаслиги зарур.

203. Миопия 0,5 Д, гиперметропия 1,0 D ва астигматизм 0,5 D даражасида бўлганда, кўриш ўткирлиги коррексиясиз 1,0 бўлганда, тиббий ҳужжатларда ташхис "соғлом" деб кўрсатилади ҳамда "рефракция" қаторида тегишли ёзув ВНЛ чеклови билан қайд этилади.

204. Қуйидаги рефракция кўрсаткичларида оптимал коррексияга эришилганда номзодларга учиш ишига ва ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

гиперметропия - +5,0 D дан юқори бўлмаганда;

миопия - 6,0 D дан юқори бўлмаганда;

астигматизм - 2,0 D дан юқори бўлмаганда;

анизометропия - 2,0 D дан юқори бўлмаганда.

Бунда ташхисда рефракция тури ва хатолик даражаси кўрсатилади.

2,0 D дан 3,0 D гача бўлган анизометропия аниқланганда, контакт линзалар қўлланилишига йўл қўйилади.

205. Рефракциянинг клиник текшируви ретиноскопия (автоматик рефрактометрия ҳамда циклоплегик препаратлар) қўлланган ҳолда ўтказилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларда рефракция циклоплегия шароитида текширилади. Текширув жараёнида 1 фоиз циклопентолат ёки 1 фоиз атропин қўлланилишига йўл қўйилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларда қуйидаги рефракция кўрсаткичлари мавжуд бўлганда, ҳар бир кўзда оптимал коррексия билан кўриш ўткирлиги 1,0 га эришилганда, уларга учувчиликка ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

миопия - 3,0 D дан юқори бўлмаганда;

гиперметропия - 4,0 D дан юқори бўлмаганда;

астигматизм - ±1,5 D дан юқори бўлмаганда;

анизометропия - 2,0 D дан юқори бўлмаганда.

Авиация кимёвий ишларни бажаришда учувчиларга кўришни контакт линзалар ёрдамида коррексиялашга рухсат этилмайди.

206. Пресбиопия даражаси ва аккомодация бузилишлари профессионал фаолиятни амалга ошириш учун зарур бўлган ишлаш масофаси (60-80 см) ҳисобга олинган ҳолда сферик линзанинг оптик кучи бўйича аниқланади.

Аккомодация бузилишлари аниқланганда, шунингдек 3,5 D дан юқори даражадаги пресбиопия мавжуд бўлганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Пресбиопия мавжуд бўлганда ва контакт линзалардан фойдаланувчи номзодлар контакт линзалар устидан ўқиш учун кўзойнак тақишлари мумкин.

8-БОБ. ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ

207. Номзодларда гувоҳнома билан назарда тутилган касбий вазифа ва мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи қулоқ, томоқ, бурун, оғиз бўшлиғи, тишлар ҳамда улар билан боғлиқ аъзоларнинг туғма ёки орттирилган нуқсонлари, касалликлари, обструксиялари, жароҳатлари, функционал бузилишлари ва жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлари мавжуд бўлмаслиги лозим.

208. Радиоалоқани олиб боришга тўсқинлик қилувчи яққол ифодаланган нутқ бузилишлари ва дудуқланиш аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Нутқ бузилиши ёки дудуқланиш енгил даражада бўлганда тижорат авиацияси учувчиларида яроқлилик масаласи индивидуал тартибда аниқланишига йўл қўйилади.

Нутқи аниқ ва тушунарли бўлган, айрим товушлар талаффузида нуқсонлари мавжуд номзодларда логопеднинг хулосаси асосида яроқлилик белгиланади.

209. Ечиб қўйиладиган тишлар протези мавжудлигида, нутқ функцияси протезлар ечилган ҳолда аниқланади.

Кўплаб тишларнинг йўқлиги сабабли чайнаш функциясининг кам аҳамиятли бузилиши аниқланганда, навбатдаги тиббий кўриклар оралиғида протезлаш тавсия этилади.

210. Аллергени аниқ маълум бўлганда ва уни бартараф этиш осон бўлган поллиноз, риноконюнктивал синдром ва шунга ўхшаш аллергик ҳолатларда номзоднинг учиш ишига яроқлилиги аллерголог мутахассиснинг хулосаси ва касаллик прогнози асосида индивидуал тартибда аниқланади.

211. Махсус анжомлардан, шу жумладан кислород ниқобидан фойдаланишда қийинчилик туғдирувчи, ЛОР аъзолари функцияларининг клиник аҳамиятга эга бузилишлари билан кечувчи, жумладан нафас олиш ва нутқ функцияларини бузувчи қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг туғма ёки орттирилган турғун нуқсонлари;

юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг касалликлари;

жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар;

жароҳатлар;

кўплаб тишларнинг йўқлиги;

юқори нафас йўлларининг дистрофик ўзгаришлари;

касбий вазифаларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи бошқа клиник аҳамиятга эга функционал бузилишлар.

212. Бурундан нафас олишни қийинлаштирувчи ёки уни тўлиқ издан чиқарувчи бурун тўсиғи қийшайиши, юқори нафас йўллари шиллиқ қаватининг дистрофик ўзгаришлари, шунингдек нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишига олиб келувчи бурун чиғаноқлари гипертрофияси, аденоидлар ва бошқа шунга ўхшаш касалликлар аниқланганда, номзодларга нисбатан жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари қўлланилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда ҳамда нафас олиш ва нутқ функциялари тикланганда, номзодларнинг ўқишга ва учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кирувчи номзодларда мазкур касалликлар бўйича жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берган тақдирда, жарроҳлик амалиётидан кейин камида 2 ой ўтгач тиббий кўрик ўтказилади.

213. Бурундан нафас олишни қийинлаштирувчи ёки бурундан нафас олишнинг тўлиқ йўқлигига олиб келувчи бурун тўсиғининг қийшайиши, шунингдек нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишига сабаб бўлувчи бурун чиғаноқлари гипертрофияси, аденоидлар ва бошқа шунга ўхшаш патологиялар мавжуд бўлганда, даволаш ўтказилмагунча ёки даволаш натижалари ижобий баҳоланмагунча, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

214. Гаймор бўшлиқлари шиллиқ қаватининг қалинлашиши аниқланганда, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодлар яроқли деб топилади.

Бурун бўшлиғи ва ёндош бўшлиқлардаги жарроҳлик амалиётидан 2 ҳафта ўтгандан кейин бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланганида номзодларга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

215. Бурун бўшлиғи ва унинг ёндош бўшлиқларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин камида 2 ҳафта ўтгач, бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

216. Шамоллаш белгилари (йўтал, бурун битиши, бурун ёки томоқдан йирингли ажралма келиши ва бошқалар) мавжуд бўлганда, шунингдек нафас олиш функциясининг бузилиши билан кечувчи бурун бўшлиғи касалликлари аниқланганда номзодлар учиш ишидан (ўқишдан) вақтинча четлатилади.

Мазкур ҳолларда номзодларга нисбатан тўлиқ даволаш чоралари ўтказилади. Тўлиқ соғайиш тасдиқлангандан кейин оториноларинголог мутахассиснинг хулосаси асосида уларга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

217. Сурункали декомпенсацияланган тонзиллит жарроҳлик усули билан асоратларсиз даволанганда, жарроҳлик амалиётидан кейин камида 1 ой ўтгач номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилиши мумкин.

Сурункали компенсацияланган тонзиллит аниқланганда номзодларга даволаш-профилактика тадбирлари ўтказилади.

218. Учиш ишига монелик қилмайдиган пешона бўшлиқлари остеомалари аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

Яхши сифатли ўсмалар (фиброма, полип, гемангиома ва бошқалар) аниқланганда, жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари натижалари ижобий бўлса, нафас олиш ва сўзлаш функциялари тикланганда, шикоятлар, оғриқ ва бош айланиши мавжуд бўлмаганда, шунингдек тиббий текширув натижалари ижобий бўлганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

219. Гаймор бўшлиқларининг диаметри 2 см дан катта бўлган кисталари, шунингдек пешона бўшлиқларининг кисталари ва остеомалари сабабли ўтказилган ринопластикадан кейин жарроҳлик амалиётидан сўнг камида 2 ҳафта ўтгач, бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланганда, номзодлар ўқишга яроқли деб топилади.

Акустик невринома аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Органлар функцияларининг яққол бузилишлари билан кечувчи хавфли ёки хавфсиз ўсмалар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Хавфли ўсмалар сабабли даволаниш якунлангандан кейин тўлиқ соғайиш кузатилганда, органлар функциялари тикланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда, шунингдек онколог мутахассиснинг хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

220. Қулоқ ноғора пардасининг оддий пунксияси ёки оддий мастоидектомия ўтказилгандан кейин бош айланиши мавжуд бўлмаганда ҳамда эшитиш функцияси нормада бўлса, номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

Радикал мастоидектомия ўтказилгандан кейин номзоднинг учиш ишига яроқлилиги тўлиқ отологик текширув натижалари асосида аниқланади. Бунда қуйидаги ҳолатлар алоҳида ҳисобга олинади:

монаурал эшитиш функциясининг йўқолиши;

инфекция мавжудлиги ёки унинг хавфи;

бош айланиши;

бош чаноғи ички асоратларининг юзага келиш эҳтимоли.

221. Ўрта қулоқ узангичасида ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, даволаш натижалари ижобий бўлса, қулоқ, томоқ ва бурун аъзолари бўйича тўлиқ текширув натижалари нормада бўлса, Евстахий найининг ўтказувчанлиги сақланганда, бош айланиши кузатилмаганда, шунингдек Вальсалва синамаси ва кучли бурун пуфлаш вақтида бармоқ билан нотўғри кўрсатиш, нистагм ва нотурғунлик аниқланмаганда, номзодга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейинги 3 ой давомида бош айланиши кузатилмаса ҳамда эшитиш функцияси нормада бўлса, номзодга 2 йил муддатга фақат иккинчи учувчи мавжудлигида учиш ёки кафолатловчи яна бир учувчи мавжудлигида учиш чеклови билан учиш ишига яроқлилик белгиланиши мумкин. Мазкур ҳолларда номзодга оториноларинголог мутахассиснинг диспансер кузатуви белгиланади.

Ўрта қулоқ вентиляциясининг бузилишига олиб келиши мумкин бўлган юқори нафас йўллари инфекцияларининг профилактикаси мунтазам равишда олиб борилади.

222. Номзодларнинг вестибуляр функцияси (статокинетик барқарорлиги) вестибуляр анамнез, вестибулометрия натижалари, жумладан айланувчи кресло тести ва Барани креслоси ёрдамида ўтказилган текширувлар, шунингдек узоқ муддатли учишларга чидамлилик даражаси ҳисобга олинган ҳолда аниқланади.

Вестибулометрия давомида енгил вестибуловегетатив реакциялар, жумладан тери рангининг бироз оқариши ва кам ифодаланган гипергидроз аниқланганда, соғлиқ ҳолатида бошқа патологик ўзгаришлар мавжуд бўлмаса ҳамда номзод учиш ишига чидамли деб топилса, мазкур ҳолат мустақил ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

223. Хавфсиз пароксизмал бош айланиши аниқланганда номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур касаллик тўлиқ даволангандан кейин камида 4 ой ўтгач ҳамда клиник белгилар қайта кузатилмаганда, номзод қайта тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади ва улар қайта тиббий кўрикдан ўтказилмайди:

Менйэр касаллиги;

консерватив ёки жарроҳлик усуллари билан даволаш қийин бўлган вестибуляр функциянинг туғма ёки орттирилган аномалиялари;

сурункали вестибуляр бузилишлар;

статокинетик таъсирчанликнинг юқори даражаси.

224. Полиплар, грануляциялар, ноғора бўшлиғи деворларининг кариеси билан кечувчи сурункали йирингли эпитимпанит ва мезотимпанит аниқланганда, шунингдек жарроҳлик амалиёти бўшлиқ эпидермизацияси тугалланмаган ҳолларда, жумладан йиринг, полип, грануляция ёки холестеатома мавжуд бўлганда, ҳамда жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

225. Грануляцияларсиз, полипларсиз, ноғора бўшлиғи деворларининг кариесисиз, лабиринтда яллиғланиш белгилари кузатилмайдиган, сурункали хавфсиз кечувчи бир томонлама эпитимпанит ва мезотимпанит аниқланганда, даволаш натижалари ижобий бўлса ҳамда эшитиш ўткирлиги ҳисобга олинган ҳолда, номзодларнинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

226. Барофунксия ва эшитишнинг кам ифодаланган бузилишлари мавжуд бўлганда, учиш фаолияти давомида баротравматик ўзгаришлар кузатилмаган ҳамда номзод учиш ишига чидамли деб топилганда, учувчилар учиш ишига яроқли деб топилади.

Мазкур ҳолларда яроқли деб топилган учувчиларга оториноларинголог мутахассиснинг диспансер кузатуви 1 йил муддатга, ҳар 3 ойда бир марта белгиланади.

Шунингдек, уларга ҳар 6 ойда бир марта аудиометрия текшируви ўтказилади.

227. Ҳаво босимининг ўзгариши шароитида Евстахий найининг ўтказувчанлиги бузилиши ёки қулоқнинг бароаккомодацион механизмлари етишмовчилиги сабабли қулоқ барофунксияси бузилганда, даволаш ўтказилгандан кейин барофунксия бузилишининг органик ёки функционал шаклига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

Ноғора парданинг ҳаракатчанлиги яхши бўлса, эшитиш функцияси аудиограмма билан тасдиқланган нормада ҳамда барофунксия сақланган бўлса, перфорация жойида юпқалашмаган кичик чандиқлар, қуруқ перфорация ёки ноғора пардада калсификатлар мавжудлиги ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

Ташқи эшитиш йўлининг экзостозлари, қулоқ атрофи соҳасидаги остеомалар ва сурункали йирингли мезотимпанит ҳамда эпитимпанитлар сабабли ўтказилган радикал жарроҳлик амалиётларидан кейин қулоқ функцияси тўлиқ тикланган ва текширув натижалари ижобий бўлса учиш ишига яроқлилик аниқланади. Қулоқ барофунксияси бузилишининг турғунлиги ва ифодаланиш даражаси қулоқ манометрияси, отоскопия ҳамда қулоққа ҳаво оқимини ўтказиш ёки катетеризация усуллари билан тасдиқланиши керак.

228. Номзодлар ўз гувоҳномаси ва малака белгилари билан назарда тутилган касбий мажбурият ҳамда вазифаларни хавфсиз бажаришлари учун уларнинг эшитиш қобилияти етарли даражада сақланган бўлиши, бунда эшитиш қобилияти камида 6 метр масофадан бас ва дискант гуруҳдаги сўзларни шивирлаб талаффуз қилиш усули (акуметрия) ҳамда калибрланган тонал аудиометрия ёрдамида аниқланади.

Эшитиш функциясини аниқлаштириш мақсадида ультратовуш ва камертонлар ёрдамида қўшимча текширувлар ўтказилишга йўл қўйилади.

Акуметрия ва камертонлар ёрдамида текширувлар тажрибали оториноларинголог мутахассис томонидан ўтказилиши ёки мазкур текширувлар натижалари аудиометрия натижалари билан тасдиқланиши керак.

229. Эшитиш функциясини баҳолашда, бас ёки дискант гуруҳдаги сўзларга мансублигидан қатъи назар, эшитиш қобилиятининг энг ноқулай кўрсаткичлари асос қилиб олинади.

Нутқ аудиометриясида номзоднинг сўзларни тўғри эшитиши ва такрорлаши 95-100 фоизини ташкил этганда эшитиш қобилияти нормада деб ҳисобланади.

Ушбу кўрсаткич 80 фоиздан кам бўлганда, номзодга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

230. Аудиометрияда шовқинни қабул қилиш интенсивлиги -20 дБ дан +100 дБ гача ҳамда 125 Гс дан 8000 Гс гача бўлган диапазонда қайд этилади.

Номзодларда калибрланган (тиниқ тонал) аудиометрияда ҳар бир қулоқ алоҳида текширилади. Бунда 500, 1000 ёки 2000 Гс частоталардан бирида 35 дБ дан юқори, ёки 3000 Гс частотада 50 дБ дан юқори эшитиш чегараси аниқланганда, эшитиш функцияси етарли деб ҳисобланмайди.

231. Тинч хонада 2 метр масофада номзод текширув ўтказаётган шифокорга тескари турган ҳолда, ўртача баландликдаги сўзлашув нутқини иккала қулоқда эшита олмаса, унга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

232. Эшитиш қобилиятини тиклаш мақсадида ўтказилган радикал жарроҳлик амалиётларидан (тимпанопластика, стапедопластика) кейин жарроҳлик амалиёти бўшлиғининг тўлиқ ва турғун эпидермизацияси таъминланганда, эшитиш функцияси тикланганда ҳамда махсус эшитиш мосламасини қўллаш қониқарли бўлганда, номзоднинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

233. Учувчининг эшитиш қобилияти юқорида белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ ҳаво кемаси кабинасидаги шовқин фонига ўхшаш шароитда (имитация қилинган ёки қайта тикланган шовқин фонида) сўзлашув ва радиомаяк сигналларини аниқ қабул қила олса, ОАЛ чеклови қўлланилган ҳолда учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Бунда шовқин фони номзодга рухсат этилган ҳаво кемаси турининг шовқин даражасига мос бўлиши зарур.

234. Шовқинли шароитда ўтказиладиган текширувларда қўлланиладиган нутқ материаллари авиация алоқасида қўлланиладиган сўзлашувга мос ва фонетик жиҳатдан мувофиқлаштирилган бўлиши лозим.

Тэкширувлар тренажёрда ўтказилишига йўл қўйилади.

235. Эшитишнинг нейросенсор пасайишида эшитиш органининг бошқа касалликлари билан дифференциал ташхис ўтказилади ҳамда невритнинг этиологияси (заҳарланиш, жароҳатдан кейинги асоратлар, атеросклероз ёки гипертония фонида ривожланиши, инфекция, шовқин таъсири ва бошқалар) аниқланиб ташхисда кўрсатилади.

236. 4000-8000 Гс частоталарда айрим чегараларнинг 30-40 дБ гача бўлиши клиник ташхис қўйиш учун асос бўлмайди. Бунда номзодларга оториноларинголог томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

          

            

Авиация қоидаларга

2-ИЛОВА

2-класс тиббий хулосасини олишга номзодларнинг

соғлиқ ҳолатига қўйилган тиббий талаблар

1-БОБ. УМУМИЙ ТАЛАБЛАР

1. Неврологик тиббий кўрикни ўтказишда қуйидаги ҳолатларни аниқлаши лозим:

гувоҳнома эгасида неврологик касаллик мавжудлиги;

мавжуд неврологик касалликнинг статик ҳолатда функционал жиҳатдан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиш эҳтимоли;

неврологик касалликнинг мониторинг ўтказиш имконини берувчи вақтинчалик прогрессивлашувчи кўринишга эгалиги;

номзоднинг аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ функционал неврологик бузилишларсиз касалликдан тўлиқ соғайганлиги;

авиация ходимининг руҳий ҳолати бузилишлари натижасида иш қобилиятининг тўсатдан ёки яширин тарзда йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатларнинг мавжудлиги ёки эҳтимоли.

Авиация ходимлари ва курсантларнинг руҳий ҳолатини назорат кузатуви невролог, психолог ва фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари томонидан амалга оширилади.

2. Номзодда руҳий ҳолат бузилишлари аниқланганда, руҳий ҳолатнинг бузилиши гумон қилинган ёки бошқа тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, у ўқишдан ёхуд касбий-функционал мажбуриятларини бажаришдан четлатилади ҳамда психиатрия муассасасига юборилади.

Номзоднинг руҳий соғлиги ва ижтимоий адаптация ҳолати руҳий соғлиғи ва ижтимоий мослашув ҳолати юзасидан психиатрларнинг хулосаси олингандан кейин тиббий кўрикни давом эттириш масаласи тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) томонидан кўриб чиқилади.

Номзоднинг психиатр кўриги, текшируви ёки зарур бўлганда даволанишдан бош тортиши унинг тиббий ҳужжатларида қайд этилади ҳамда тиббий хулоса бермасликка ёки амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос бўлади.

3. Когнитив функцияларнинг амалдаги ҳар қандай сусайиши авиацияда жиддий оқибатлар юзага кельтириши мумкинлиги сабабли, функционал бузилишларга олиб келувчи руҳий ҳолат бузилишларининг қайталаниш хавфи ҳисобга олинган ҳолда, тиббий хулоса чиқарилади.

4. Учувчининг руҳий ва жисмоний ҳолатини тиббий кўрикдан ўтказишда ҳаво кемасини бошқариш бўйича унинг касбий яроқлилигини белгиловчи қуйидаги талаблар ҳисобга олиниши лозим. Бунда:

учиш жараёнида ҳаводаги вазиятни ва ўзининг фазовий ҳолатини тўғри аниқлаши учун ривожланган сезги органларига (кўриш, эшитиш, мувозанат, проприосепция, кинестезия) эга эканлиги;

учиш шароитларини тўғри баҳолаши, маълумотни ўз вақтида ва тўғри қабул қилиши, уни қайта ишлаши ва ҳаво кемасини белгиланган манзилга хавфсиз етиб бориши ҳамда қўнишини таъминловчи қарорлар қабул қилиш қобилиятига эгалиги;

учиш жараёнида белгиланган ҳаракатлар ва бошқарув амалларини бажариш учун жисмоний ва руҳий жиҳатдан етарлича тайёрлиги.

5. Номзоднинг руҳий ҳолати бузилишини текширишда қуйидагилар аниқланиши керак:

табиий омиллар, тарбия ва ҳаётий тажрибанинг мужассамлигида унинг руҳий ҳолатини бузилишига бўлган мойиллиги;

руҳий ҳолатнинг бузилишлари, шунингдек инсон темпераменти ҳам муҳим генетик компонентга эгалиги;

руҳий ҳолат бузилишига генетик мойиллиги бўлган номзоднинг тарбия ва ҳаётдаги вазиятлар билан боғлиқ стресс-факторларга психиатрик симптомларсиз бардош беришга қодирлиги;

болаликдаги ҳодисалар, жамиятга зид ахлоқ, ўқишни ўзлаштиришни пастлиги, доимий иш ўрнини излашдаги қийинчиликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни истеъмол қилиш, кайфиятнинг тўсатдан ўзгариши ва яқин муносабатларни ўрната олмаслик каби руҳий ҳолатни бузилганлиги аломатларининг мавжудлиги.

6. Номзодларда пирсинг, имплантлар ва теридаги татуировкалар бўлишига йўл қўйилмайди.

Йўқотилган ёки функцияси йўқолган аъзоларнинг фаолиятини тиклаш мақсадида ўрнатилган имплантларда (масалан, тиш ёки баъзи бир онкологик касалликлар сабабли) тегишли шифокор мутахассис маслаҳатини олиб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

2-БОБ. РУҲИЙ ҲОЛАТНИНГ БУЗИЛИШИ

ВА АСАБ КАСАЛЛИКЛАРИ

7. Шизофрения, параноик бузилишлар, аффектив психозлар (маниакал-депрессив психоз, циклотимия) мавжуд бўлган номзодларга нисбатан тиббий хулоса фақат психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари асосида расмийлаштирилади.

Мазкур касалликлар авиация ходимларида аниқланган ҳолларда, улар ўз касбий функционал вазифаларини бажаришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Органик руҳий ҳолатнинг бузилиши аниқланган номзодлар барча класслар бўйича касбий фаолиятни амалга оширишга яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

8. Номзодларга тиббий хулосани расмийлаштиришда қуйидаги ҳолатлар инобатга олинади:

руҳий-ҳиссиёт соҳасидаги реактив ҳолатларнинг ўткир ёки сурункали руҳий жароҳатлар таъсири остида юзага келиши;

жароҳатловчи омилнинг психиатрик симптомлар ва клиник белгилар шаклланишига бевосита сабаб бўлиши;

руҳий ҳолатнинг бузилишларини кельтириб чиқарувчи омил бартараф этилганда, реактив ҳолатнинг қисқа муддат ичида барқарорлашиши ёки тугаши.

9. Авиация ҳодисалари (инсидентлар)дан кейин юзага келадиган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишлари билан боғлиқ ҳолларда тиббий кўрик ўтказиш ва учувчи экипаж аъзоларининг яроқлилигини баҳолашда қуйидаги ҳолатлар ҳисобга олинади:

ҳодисанинг келиб чиқиши, унинг сабаби ва ривожланиш ҳолати;

кўрикдан ўтаётган шахснинг бирламчи эмоционал таъсири;

командирлик раҳбарияти, диспетчер хизмати ва касбдошлар томонидан кўрсатилган психологик қўллаб-қувватлаш даражаси;

меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши;

ҳодисага оид омиллар билан боғлиқ бошқа психологик, физиологик ва ташкилий жиҳатлар.

10. Авиация ҳодисаларидан (инсидентлар) кейинги руҳий тушкунлик ёки депрессия ҳолатлари авиация ходимининг касбий фаолиятни давом эттиришга салбий таъсири кўрсатиши мумкинлиги инобатга олиниши лозим.

Психологик кўрик фақат тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий экспертлари ҳамда авиация ҳодисасини текширув комиссияси раисининг рухсати билан ўтказилиши керак.

Текширув жараёнида учувчининг касбий мажбуриятларини бажаришига салбий таъсир кўрсатган омиллар, шахсий омиллар ва инсон омили, шу жумладан ҳаво кемасини бошқаришдаги хато ҳаракатлар, ташкилий омиллар, учувчининг касбий фаолиятини давом эттиришга бўлган муносабати, соғлиғи ҳолатида бузилишларни кельтириб чиқарувчи низоли вазиятлар, касбдошининг оғир аҳволга тушиши ёки вафоти каби ҳолатлар ҳамда ушбу воқеаларга нисбатан субъектив таъсирланишининг сабаблари аниқланиши лозим.

11. Авиация ходимининг енгил даражада ифодаланган руҳий ҳолатнинг ўзгаришлари мавжуд бўлганда, профилактик тиббий чора-тадбирлар ва махсус тавсиялар талаб этилмаса, унинг руҳий ва жисмоний соғлиғи ҳолати барқарор деб топилганда ҳамда парвозлар хавфсизлигини таъминлашга тўсқинлик қилувчи омиллар аниқланмаганда, невролог кўриги ўтказилгандан сўнг касбий фаолиятни давом эттиришга йўл қўйилади.

Авиация ходимининг авиация ҳодисаларидан кейинги руҳий ҳолатнинг бузилишлари ва невротик ҳолатлар кузатилганда, уларнинг давомийлиги, унинг касбини давом эттиришга бўлган муносабати, командир-инструкторларнинг фикри, шунингдек психофизиологик, физиологик, жисмоний ва касбий омиллар инобатга олинган ҳолда тиббий яроқлилик масаласи аниқланади.

Кечикиб ривожланадиган неврозлар, қўрқув синдромлари ёки учувчилик фаолиятини давом эттиришга тўсқинлик қилувчи бошқа психологик таъсирлар мавжуд бўлганда, уларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Ўтказилган реабилитация чора-тадбирларининг ижобий натижалари кузатилганда авиация ходими касбий фаолиятига қайта тикланишига йўл қўйилади.

Психопатиялар уларнинг шакли ва клиник белгилари қандай бўлишидан қатъи назар, шунингдек номзоднинг психик бўлмаган бузилишлар (параноид, аффектив, шизоид, қўзғалувчан ва бошқа турлари) мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

12. Қуйида кельтирилган ташхислар бўйича номзодлар тўлиқ соғайганидан, руҳий-асаб фаолияти тўлиқ компенсацияланганидан ҳамда қўшимча психотроп терапияга эҳтиёж йўқлиги тасдиқланганидан сўнг 4 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, психиатрия ёки наркология муассасаларида психолог ва психиатр кўригидан ўтказилгандан сўнг тиббий кўрикка қўйилишига йўл қўйилади:

а) стресс ва соматоформ бузилишларга оид ташхислар (ХКТ-10):

оғир стрессга жавоб реакциялари ва адаптация бузилишлари (Ф 43);

б) физиологик ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (ХКТ-10):

уйқу ва бедорлик тартибининг бузилиши (органик этиологиясиз) (Ф 51.2);

босинқирашлар (Ф 51.5);

органик этиология билан боғлиқ бўлмаган жинсий дисфунксиялар (Ф 52);

туғишдан кейинги даврга оид психик ва хулқ-атвор бузилишлари (Ф 53);

бошқа касалликлар билан боғлиқ психологик ва хулқ-атвор омиллари (Ф 54);

аниқланмаган физиологик бузилишлар ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (Ф 59).

Мазкур ҳолатларда тиббий хулоса расмийлаштирилаётганда номзоднинг асаб-руҳий фаолиятининг компенсация даражаси, психоз ёки невроз кечган даврдаги руҳий ҳолати бузилишларининг хусусиятлари, чуқурлиги, кечиш динамикаси, унинг қайталаниш хавфи, психотроп дори воситаларини доимий қабул қилиш зарурати мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, прогнознинг ижобийлиги инобатга олинади.

Номзоднинг руҳий ҳолати бузилиши хусусиятига кўра психотроп дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда, у авиация фаолиятини амалга оширишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади ҳамда учиш ишига қайта тикланмайди.

13. Суитсидал уринишлар мавжуд бўлган номзодларда учиш ишига (ўқишга) яроқсизлиги ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда номзод муаммога адэкват ечим топа олмайди ва ушбу ҳолат руҳий кризис сифатида тавсифланади.

Ушбу ҳолатларни ўрганиш жараёнида психиатр ҳодиса бўйича гувоҳларнинг кўрсатмаларини, суитсидал уринишга сабаб бўлувчи омилларни, шахсий ва оилавий анамнезни, аутоагрессив ҳаракатларнинг мазмуни, шакли ва мотивларини аниқлаши лозим.

Мазкур ҳолатларда психиатрик текширув ўтказилиши ҳамда психиатр томонидан тиббий хулоса расмийлаштирилиши зарур.

Анамнезида суитсидал уринишлар аниқланган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ва учиш ишига, ўқишга, парвозга ёки тегишли касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

14. Вазиятга боғлиқ астеник ҳолатлар ёки неврастеник синдром кузатилган учувчи таркиби (курсантлар), ушбу ҳолатни юзага кельтирган сабаблар бартараф этилганда, клиник симптомлар тўлиқ йўқолганда, психологик тестлар, клиник текширувлар ва невролог томонидан олиб борилган диспансер кузатуви натижалари ижобий бўлганда, 4-6 ойдан сўнг қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Жисмоний (соматоген) касалликлар сабабли қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишларини бошдан кечирган учувчи таркиби (курсантлар), асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан сўнг доимий қувватловчи (психотроп) терапияга эҳтиёж мавжуд бўлмаганда ва асаб-руҳий фаолияти тўлиқ компенсация қилинганда, улар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топиладилар.

15. Шахс бузилишларининг мавжудлигини аниқлаш ва эксперт баҳолаш жараёнида ТУК аъзоси қуйидагиларни амалга ошириши лозим:

шахсни давомли кузатувдан ўтказиш;

экипаж аъзолари билан суҳбатлар ўтказиш;

оилавий ва шахсий анамнезни ўрганиш;

психологик тестлар ва синовлар ўтказиш;

жамоа ичидаги психологик муҳитни баҳолаш.

Текширув жараёнида, ёмон мослашувчанлик, конфликтлилик ва ижтимоий дезадаптацияга олиб келувчи шахс бузилишларини оддий индивидуал хулқ-атвор хусусиятларидан фарқлаш лозим.

Психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари ва психиатрнинг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий кузатув маълумотлари салбий бўлганда, турғун ва аниқ ифодаланган шахс бузилишлари мавжуд номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Шахснинг аҳамиятсиз бузилишларида, касбий фазилатларни (иш стажи, тажрибаси, маҳорати, бажарилаётган вазифанинг сифати ва бошқаларни ҳисобга олган ҳолда, яроқлилиги тўғрисидаги хулоса чиқарилади.

16. Номзодларда кам даражада ифодаланган инфантилизм белгилари мавжуд бўлганда, асаб-руҳий фаолиятининг ижтимоий ва касбий жиҳатдан етарли компенсацияланганлиги аниқланса, номзодга акцентуацияси яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлмайди.

17. Номзоднинг хулқ-атворида илгари кузатилмаган ноадекват таъсирлар пайдо бўлганда, ушбу ҳолат психолог ва психиатр текширувини ўтказиш учун асос ҳисобланади.

Психолог томонидан номзоднинг индивидуал-психологик хусусиятларида бузилишлар аниқланганда, неврологик клиникада қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда кўрсатма мавжуд бўлганда, психиатр маслаҳати ташкил этилади.

Номзодда турғун ва салбий белгилари билан яққол ифодаланган шахсият бузилишлари мавжуд бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда бузилишлар кам ифодаланган ҳолларда эса, унинг касбий сифатлари, жумладан меҳнат стажи, иш тажрибаси, бажарилаётган иш сифатини ҳисобга олган ҳолда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

18. Алоҳида вазиятга боғлиқ омиллар натижасида юзага келган инсомния, дисомния ёки циркад ритмларининг бузилиши аниқланганда, авиация ходими ўз касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда даволаниш учун психологга юборилади.

Даволаш жараёнида гипноз усулларидан, шунингдек авиация фаолиятида қўлланишига йўл қўйилмайдиган седатив дори воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголь истеъмоли билан боғлиқ турғун инсомния ёки дисонмия мавжуд бўлганда, барча класслар бўйича номзодлар яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Мазкур ҳолларда учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилган номзодлар комиссия оралиғи даврида невролог томонидан ҳар 6 ойда бир маротаба диспансер кузатувидан, психолог томонидан эса йилига бир маротаба психологик текширувдан ўтказилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, психиатр маслаҳати ўтказилади ҳамда психокоррексия муолажалари амалга оширилади.

Ташхисни бекор қилиш муддати (барқарор ремиссияни тасдиқлаш) невролог томонидан аниқланади.

Маълум бир соматик касаллик билан боғлиқ бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолатнинг бузилишини ўтказган номзодлар асосий касалликдан соғайгандан сўнг доимий равишдаги ёрдамчи даволаш усулларини қўллаш талаб қилмайдиган асаб-руҳий фаолиятининг тўлиқ компенсациясида учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилишларига йўл қўйилади.

19. Алкогол, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилиш натижасида юзага келадиган руҳий ҳамда хулқ-атвор бузилишлари, шунингдек сурункали алкоголизм, 1 йил ва ундан ортиқ давом этган мунтазам алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар истеъмоли ҳолатларида барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Алкоголь ёки психотроп моддаларни истеъмол қилиш оқибатида юзага келган жисмоний, психологик ва хулқ-атвор бузилишлари инобатга олинган ҳолда номзодга тегишли ташхис қўйилади.

Ўткир (ўткир ости) алкоголли психоз алкоголли делирий, параноид ҳолатлар, галлюсиноз, рашк васвасаси ва шу турдаги бошқа ҳолатларда ёки алкоголизмга гумон бўлган ҳолларда нарколог кўриги ўтказилади.

20. Алкоголли қарамлик (алкоголизм) шаклланмаган ҳолларда, алкоголнинг зарарли истеъмоли ёки бир марталик алкоголь билан ўткир заҳарланиш аниқланганда, авиация ходими дарҳол хизмат вазифаларидан четлатилади ва чуқурлаштирилган тиббий ҳамда психологик текширувлардан, нарколог маслаҳати ва соғломлаштириш-даволаш тадбирларидан ўтказилади.

Невролог томонидан белгиланган муддат давомида тиббий кузатув олиб борилиб, 2-4 ойдан сўнг тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, нарколог хулосасида ижобий прогноз қайд этилганда ҳамда авиация ходимининг хизмат тавсифномаси қониқарли бўлганда, у қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Қайта тиббий кўрик натижасида яроқлилик аниқланганда, авиация ходимининг ўз касбий фаолиятига тикланиши мумкин.

21. Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширув қуйидаги асосларда амалга оширилади:

номзоднинг ўз аризасига асосан;

сийдик, қон ёки бошқа биологик материалларнинг объектив лаборатория таҳлиллари асосида;

клиник белгилар ва симптомлар мавжудлиги ёки мазкур масалада хабардор бўлган учинчи шахсларнинг маълумотлари асосида.

Текширув натижалари ишончлилигини таъминлаш мақсадида маълумотлар бир нечта мустақил манбалардан олиниши лозим.

Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни аниқлашга қаратилган идентификацияловчи лаборатория таҳлиллари номзод томонидан мазкур моддаларни ҳозирги вақтда, яқинда ёки ўтмишда истеъмол қилганлигини тасдиқловчи асосий объектив далил сифатида қабул қилинади.

22. Учувчи таркиби (курсантлар) алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлиги ҳақида гумон пайдо бўлганда ёки ушбу мазмунда маълумот олинганда, авиация тиббий ходими унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, истеъмол қилиш эҳтимолини кўрсатадиган далиллар ва шароитларни баён этган ҳолда далолатнома расмийлаштиради.

Мазкур ҳолатда учувчи таркиби (курсантлар) авиация тиббий ходими кузатувида, мавжуд тиббий ҳужжатлар, клиник белгилари ва ашёвий далиллар (шприс, дори воситалари қолдиқлари ва бошқалар) билан биргаликда наркологик муассасага юборилади.

Учувчи таркибининг (курсант) алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлигини аниқлашга қаратилган тиббий текширувлардан бош тортиши, унга тиббий хулоса берилмасликка ёки илгари берилган тиббий хулосани ҳақиқий эмас деб топилишига асос бўлади.

Анамнезида токсикомания, наркомания ёки сурункали алкоголизм ҳолатлари мавжудлиги аниқланган учувчи таркиби (курсантлар), учиш фаолиятидан четлатилган даври ва ўтган муддатидан қатъи назар, барча класслар бўйича касбий фаолиятни давом эттиришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятига қайта тикланмайди.

Номзодда эпилепсия ташхиси аниқланганда, у барча класслар бўйича касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади ва учиш ишига (ўқишга) қайта тикланмайди.

23. Эпилепсия мавжудлигига гумон қилинган учувчи таркиби ва курсантлар ихтисослаштирилган тиббий муассасага чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтиш учун юборилади.

Юборишдан аввал тутқаноқ ҳолати тўғрисидаги маълумотлар баён этилган, гувоҳлар имзолари билан тасдиқланган ҳамда авиация тиббиёт ходими томонидан расмийлаштирилган далолатнома тузилади.

Ташхис қуйидаги мажбурий текширувлар асосида қўйилади:

касаллик тарихи (анамнез)ни батафсил ўрганиш;

тўлиқ неврологик кўрик;

электроенсефалография (бундан буён матнда ЭЕГ деб юритилади);

компютер томографияси (бундан буён матнда КТ деб юритилади) ёки магнит-резонанс томография (бундан буён матнда МРТ деб юритилади);

психиатр ва эпилептолог хулосалари.

24. Биринчи марта ЭЕГда пароксизмал фаоллик аниқланган учувчи таркиби (курсант) неврология муассасада чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилиши лозим.

ЭЕГда илк бор эпилептиформ фаоллик ("чўққи-суст тўлқин" туридаги ўзгаришлар) аниқланганда ва эпилепсия учун хос клиник белгилар ҳамда марказий асаб тизимининг органик шикастланишлари мавжуд бўлмаганда, учувчи таркиби (курсант) неврология муассасида текширувдан ўтказилади.

ЭЕГдаги пароксизмал, эпилептоид фаоллик ва аҳамиятга эга кучли ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда, 3-6 ой давомида такрорий неврология муассасаси текширувлари натижасида тасдиқланганда, учувчи таркибига (курсант) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Онгнинг пароксизмал бузилишларини (қисқа муддатли пароксизм, ҳушнинг ўзгариши, эпизодик йўқотилиши) ўтказган учувчи таркибига (курсант) тиббий экспертлар томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

25. Турли этиологияли бош ва орқа мия патологиялари, бош ва орқа миянинг бирламчи касалликлари (васкулитлар, ривожланиш аномалиялари, аневризмалар, атеросклероз, соматоген, вертеброген ва бошқа этиологияли томирларнинг иккиламчи шикастланишлари) мавжуд бўлган номзодларда касбий фаолиятни бажариш жараёнида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини кельтириб чиқариши мумкин бўлган омиллар бирламчи инсулт (криз) ривожланиши, касалликнинг қайталаниши, транзитор ишемик эпизодлар ёки мия қон айланишининг ўткир бузилишлари аниқланиши ҳамда тиббий хулоса чиқарилиши лозим. Тиббий хулосада қуйидагилар инобатга олинади:

касалликнинг этиологияси ва кечиши;

неврологик, психик ва функционал бузилишларнинг даражаси;

юклама синовларини бажариш қобилияти;

психологик текширув натижалари;

бажариладиган касбий функцияларни хавфсиз бажаришга таъсир этувчи бошқа омиллар;

ёндош кардиологик касалликлар (артериал гипертензия, юрак ритми бузилишлари), қандли диабет, дислипидемия, чекиш ва прогнозни ёмонлаштирувчи бошқа хавф омиллари.

26. Геморрагик ёки ишемик генездаги мия қон айланишининг ўткир бузилиши, транзитор ишемик атака (бундан буён матнда ТИА деб юритилади) субарахноидал қон қуйилишини ёки томир кризи ҳамда мия қон айланишининг сурункали бузилишлари мавжуд бўлганда, номзодларга барча класслар бўйича яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади. Бироқ, қуйидаги клиник ва инструментал текширувлар натижасида:

марказий асаб тизимининг неврологик ва руҳий функциялари сақланганлиги;

касалликнинг енгил даражада бўлиши;

атеросклеротик ўзгаришлар минимал ва барқарор хусусиятга эга эканлиги тасдиқланганда, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Бунда яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса барча клиник, инструментал, психологик кўрсаткичлар асосида чиқарилади.

27. Бош мия томирлари касалликлари мавжуд бўлган авиация ходимларига тиббий хулосалар қуйидагиларни инобатга олган ҳолда чиқарилади:

бош мия артерияларининг дуплекс сканерлашида (бундан буён матнда БМА ДС деб юритилади) артерия интимасининг 1 мм дан ортиқ қалинлашуви;

ультратовуш допплерографиясида (бундан буён матнда УТДГ деб юритилади) қон оқими чизиқли тезлигининг чегарага яқин ассиметриялари, қонда гиперлипидемия, кўз тубида бошланғич склеротик ўзгаришлар, айрим неврологик микросимптомлар (масалан, ёруғликка суст реакцияли қорачиқлар, кафт-энгак рефлексининг сустлиги), енгил даражадаги когнитив ўзгаришлар ва ЭЕГда аҳамиятсиз функционал ўзгаришлар (бошланғич белгилари билан асаб-руҳий функциялари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади ҳамда атеросклерознинг ривожланишига қарши профилактик чора-тадбирлар белгиланади);

БМА ДСда битта артериянинг 50 фоиз ва ундан ортиқ яширин стенозининг мавжудлиги, бир ёки бир нечта артерияларда турғун бўлмаганда, эмбологен хусусиятга эга атеросклеротик бляшкалари аниқланганда учувчи таркиби қўшимча назорат текширувларига юборилади ва маълумотлар тасдиқланганда бош мияда қон айланишининг ўткир бузилиш хавфи юқори бўлганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Атеросклеротик ўзгаришлар мазкур банднинг учинчи ва тўртинчи хатбошиларида кельтирилган икки ҳолат орасида бўлганда, жумладан гемодинамик жиҳатдан аҳамиятсиз стенозларда, турғун атеросклеротик бляшкаларда, нормага яқин хавф туғдирмайдиган психологик, биохимик ёки ЭЕГ ўзгаришлар мавжудлигида асаб-руҳий фаолиятлари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлса, транскраниал БМА ДС ва МРТ-ангиография ўтказилади ҳамда индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулосада артериал гипертония, чекиш, гиперлипидемия, ортиқча тана вазни, ёш, неврологик ва психик функцияларнинг сақланганлиги ҳисобга олиниши лозим.

Яроқли деб топилган учувчи таркибига 6 ойда 1 марта невролог диспансер кузатуви белгиланади.

ТИА ўтказган шахслар бўйича дифференциал диагностика (турли генезли беҳушлик ҳолатларидан фарқлаш) мажбурий равишда ўтказилади.

Мия қон айланишининг ўткир бузилишини ўтказган ёки мия қон айланишининг сурункали етишмовчилиги мавжуд бўлган учувчилар яроқсиз деб топилади.

Турли генезли васкулитлар ўтказилганда, даволаниш якунлангандан сўнг ремиссия муддати камида 2 йил давом этган барқарор ҳолатда, касаллик тури ва сабаблари, хавф даражаси ҳамда бажариладиган касбий вазифалар ҳисобга олинган ҳолда номзодга индивидуал тиббий хулоса чиқарилади.

МРТда томирга оид генезли глиозлар ёки 2-3 мм ўлчамдаги майда кисталар аниқланганда, учувчи таркиби кардиолог, эндокринолог, терапевт ёки нейрожарроҳ кўригидан ўтказилади.

Касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қиладиган клиник, органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб топилади.

28. Кучли даражадаги токсик заҳарланишлар, жумладан алкоголли энсефалопатия, қўрғошин билан заҳарланиш аниқланганда, кўрикдан ўтувчилар яроқсиз деб топилади.

Мия фаолиятининг бузилишига олиб келувчи ва мия тўқимасининг тузилмаси қайтмас даражада зарарланиши билан кечувчи нерв тизимининг органик касалликлари аниқланган шахслар мутлақо яроқсиз деб топилади.

Авиация ходимларида нерв тизимининг органик шикастланиши биринчи марта аниқланганда, шахс тиббий муассасанинг неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади. Бунда КТ ва МРТ каби инструментал текширувлар ўтказилади.

29. Нерв тизимининг юқумли касалликлари ёки токсик заҳарланишларини ўтказган номзодларга қуйидаги шартлар бажарилганда, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

касалликдан тўлиқ соғайган бўлса;

нерв-руҳий (психоневрологик) функциялар тўлиқ тикланган бўлса;

нерв тизими фаолиятининг бузилишига олиб келмайдиган, фақат енгил даражадаги органик микросимптомлар сақланиб қолган бўлса;

клиник ва инструментал текширувлар натижасида мия тўқимасининг органик шикастланиши белгилари аниқланмаса.

Касбий фаолиятни бажариш учун муҳим бўлган функциялар клиник ва функционал жиҳатдан етарли даражада сақланганда, нерв-мушак аппарати ҳамда марказий ёки периферик нерв тизимининг суст прогредиент кечувчи, бошланғич босқичдаги ирсий-дегенератив касалликлари аниқланган номзодларга касбий вазифаларни хавфсиз бажариш қобилиятига таъсир этувчи омиллар мавжуд бўлмаганда, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

30. Гриппли энцефалит, ўткир энсефаломиелит ва ўткир кана энцефалити каби нерв тизимининг ўткир юқумли-яллиғланиш касалликларини ўтказган номзодлар қуйидаги минимал муддатлар ўтгач учиш ишига яроқлиликни аниқлаш мақсадида тиббий кўрикдан ўтказилади:

гриппли энцефалитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 - 2 йил ўтгач;

ўткир энсефаломиелитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 2 йил ўтгач;

ўткир кана энцефалитини ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 3 йил ўтгач.

Эпидемик сереброспинал менингитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач учиш ишига яроқлилигини баҳолаш учун тиббий кўрикдан ўтказилади.

Менингококли ринит, фарингит, унча билинмайдиган менингокок инфекциясини ўтказган шахслар терапевт томонидан тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

31. Бош мия жароҳатини бошдан кечирган номзодлар тўлиқ даволаниш якунлангандан кейин неврологик бузилишлар аниқланмаганда, чуқурлаштирилган клиник текширув натижалари асосида тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Бунда жароҳатнинг механизми ва юз бериш шароитлари баҳоланиши, шу жумладан контактсиз бош мия жароҳати, мия силжиши, қон томирлар ёрилиши, шунингдек жароҳат оқибатида атлант-оксипитал бирикма тузилмаларининг шикастланиши эҳтимоли инобатга олиниши лозим.

Жароҳатнинг хусусияти ва оғирлик даражасидан ташқари, жароҳатдан кейинги даврда посттравматик эпилепсия ривожланиши эҳтимоли билан боғлиқ бошқа хавф ҳам ҳисобга олинади.

Жароҳатнинг хусусияти ва оғирлик даражасига қўшимча равишда, жароҳатдан кейинги даврда посттравматик эпилепсия ривожланиши эҳтимоли билан боғлиқ хавф омиллари ҳам баҳоланиши шарт.

Мазкур ҳолатда тиббий хулоса анамнез маълумотлари, ЭЕГ натижаларининг динамикаси, йўқотилган функцияларнинг компенсацияланиш даражаси, қўшимча юклама синовлари натижалари ҳамда психологик текширув хулосалари асосида чиқарилади.

32. Бош мия жароҳатларидан кейин тиббий эксперт хулосаси қуйидаги ҳолатларда комплекс баҳоланган ҳолда чиқарилади:

амнезия ва онгнинг ўзгарувчанлик даврлари давом этиш муддати, уларнинг хусусияти ва барқарорлигини;

жароҳатнинг тури ва оғирлик даражаси, шунингдек жароҳатга оид клиник белгиларни;

соғлигига доир шикоятларнинг мавжудлиги, уларнинг хусусияти ва динамикасини;

номзоднинг маиший фаолият ва касбий вазифаларни бажариш қобилиятини (муҳим касбий психологик фазилатларнинг сақланганлиги, шахсият ва хулқ-атворга оид функцияларнинг етарли даражада барқарорлиги);

жароҳатдан олдинги соғлиқ ҳолати ва жароҳатдан кейинги асоратларнинг мавжудлиги ёки йўқлигини (посткоммоцион синдром, фокал неврологик бузилишлар, когнитив функциялар бузилишининг оқибатлари, посттравматик эпилепсия);

узоқ давом этувчи парвозлар ёки ишнинг мураккаб жараёнларида соғлиқнинг ёмонлашуви натижасида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини;

парвоз хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган дори воситаларини қабул қилиш билан боғлиқ ҳолатларни;

касбий фаолият хавфсизлигини таъминлашга таъсир этувчи бошқа тиббий ва психофизиологик омилларни.

33. Асаб-руҳий функцияларнинг турғун компенсация ҳолати (посттравматик ҳолатларда енгил вегетатив дисфунксия ёки енгил неврологик симптоматика) мавжуд бўлганда, номзодларга ўзлари ўзлаштирган авиация техникасидан бошқа турдаги авиация техникасига қайта ўқиш тавсия этилмайди.

Касбий фаолиятга тикланган номзодлар тикланган кундан бошлаб 5 йил давомида невролог томонидан диспансер кузатувида бўлиши лозим.

34. Бош суяги гумбазининг ичга ботган синиши, бош миянинг лат ейиши, паренхиматоз гематома, 1 кундан ортиқ давом этган посттравматик амнезия, бош мия паренхимасида қон мавжудлиги ҳамда субдурал гематомалар кузатилганда, посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи тиббий текширув ўтказишда инобатга олиниши лозим.

35. Бош гумбазининг чизиқли синиши, бош суяги тубининг ликвореясиз синиши ёки субарахноидал қон қуйилиши билан кечган бош миянинг ўрта ва оғир даражадаги лат ейишидан кейин 1 - 2 йил ўтгач, тиббий кузатув ҳамда текширув натижалари ижобий бўлганда ва ижобий прогноз бўлаганда, номзод касбий фаолиятга қайта тиклаш масаласини кўриб чиқиш учун тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

36. Номзодда паренхимада қон қуйилиши кузатилмаганда, асоратларсиз кечган оддий эпидурал гематомадан кейин 1-2 йил ўтгач, субдурал гематома билан кечган бош мия лат ейишидан кейин 2 йил ўтгач, бош мия чайқалишидан кейин 1,5 - 3 ой ўтгач, бош миянинг енгил даражадаги лат ейишидан кейин 3 - 6 ой ўтгач, қўшалоқ бош мия шикастланишларидан кейин 6 - 24 ой ўтгач, посткоммоцион синдромда эса камида 3 ой ўтгач, неврологик ва когнитив функциялар сақланган, юклама синамаларига чидамлилик ижобий бўлган ҳолларда психолог, психиатр ва офтальмолог кўриги, бош миянинг МРТси, ЭЕГ ҳамда заруратга кўра бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

Мазкур текширувлар натижаларига кўра номзоднинг яроқлилиги тўғрисидаги тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

37. Ташхисни расмийлаштириш жараёнида тиббий ҳужжатларда қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

бош мия жароҳатларининг клиник кўриниши (жароҳат тури, даражаси ва мавжуд асоратлар);

жароҳат олинган сана (аниқ кун, ой, йил);

текширув вақтида касаллик жараёнининг даври (ўткир давр, эрта ёки кеч реабилитация даври);

посттравматик синдромнинг клиник тавсифномаси;

нерв-руҳий (психоневрологик) функцияларнинг ҳолати (когнитив, вегетатив, психомотор, аффектив кўрсаткичлар).

38. Вегетатив асаб тизимининг сурункали касалликлари пароксизмал кечувчи шакллари, тез-тез қайталанувчи зўрайишлар, шунингдек кризли реакциялар (вазовагал, симпатик, вагоинсуляр, симпатоадренал, аралаш хусусиятдаги, адренал ва диенсефал турлари) билан кечувчи вегетатив-томир бузилишлари мавжуд бўлган номзодлар авиация фаолиятига яроқсиз деб топилади.

Ушбу гуруҳга мигрен, солярит, Менер синдроми, умуртқа артерияси синдроми, диенсефал синдроми, ангионеврозлар (ангиотрофоневрозлар, Рейно касаллиги), қайталанувчи ангионевротик шиш (Квинке шиши), ортостатик эссенсиал гипотония касалликлари киради.

39. Аниқ клиник маълумотларни олиш мақсадида қуйидаги инструментал текширувлар ўтказилади:

КТ - умуртқа тузилмасининг ҳолатини баҳолаш учун;

МРТ - орқа мия, унинг илдизлари ва паравертебрал тузилмалар ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия томирларининг БМА ДС ва ультратовуш доплерографияси, УТДГ - ротация синамалар давомида пайдо бўлувчи ёки кучаювчи вертебро-базиляр бассейндаги (ВББ) қон оқимининг пасайиш ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия МРТ - серебрал тўқималардаги морфологик ўзгаришлар, шикастланиш ёки патологик жараёнларни баҳолаш учун;

визиометрия, периметрия, офтальмоскопия, шунингдек аудиометрия, калорик синама ва бошқа махсус текширувлар - тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда.

40. Конституционал-ирсий генезли вегетатив-томир дисфунксияси мавжуд бўлган номзодлар, шунингдек гормонал ўзгаришлар фонида ёки соматик касалликдан кейин кузатилувчи вегетатив-томир бузилишларида, текширув вақтида ремиссия босқичи турғун бўлган ҳолларда (асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан кейин камида 2-3 ой ўтгач) тиббий хулоса қуйидаги талаблар асосида чиқарилади:

вегетатив-томир бузилишларининг оғирлик даражаси;

клиник текширув натижалари;

ортосинама, вестибуляр синама ва бошқа юклама синовларига чидамлилик даражаси;

психофизиологик ва неврологик функцияларнинг барқарорлиги;

касбий фаолиятни бажаришга таъсир этувчи хавф омилларининг мавжудлиги ёки йўқлиги.

Вегетатив-томир тизими бузилишларининг клиник тавсифида функционал кардиоваскуляр симптомлар бўлган ҳолларда, якуний тиббий хулоса клиник текширувлар натижалари асосида терапевт томонидан чиқарилади.

41. Умуртқааро диск чуррасини жарроҳлик йўли билан олиб ташлаган номзодларда асоратлар мавжуд бўлмаганда, неврологик динамикаси ижобий бўлганда ҳамда реабилитация даври тўлиқ якунланганидан сўнг камида 3-6 ойдан кейин тиббий кўрик ўтказилади.

Тиббий кўрик жараёнида қуйидагилар баҳоланади:

тўсатдан ва олдиндан прогноз қилиб бўлмайдиган ўткир оғриқ хуружларининг юзага келиши;

касалликнинг қайталаниш хавфи;

функционал тикланиш даражаси;

узоқ муддат давомида аналгетиклар ва мушак релаксантларини қабул қилиш билан боғлиқ оқибатлар.

42. Асаб илдизчалари функционал бузилишлари аниқланмаганда, бироқ умуртқа поғонаси ҳаракатчанлигининг чекланиши ёки функционал бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда, жарроҳ (вертебролог ёки нейрожарроҳ маслаҳати асосида) томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

43. Умуртқа поғонасининг орқа мия илдизлари, нерв устунлари, нерв чигаллари ва ганглийларининг периферик нейроваскуляр синдромлар ёки илдизли компрессиялар билан кечувчи сурункали касалликлари ҳамда жароҳатлари, шунингдек ушбу ҳолатлар бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин касбий мажбуриятларни бажаришга тўсқинлик қилмайдиган аҳамиятсиз функционал бузилишлар мавжуд бўлган ҳолларда номзодлар ўқишга яроқсиз, бироқ иш фаолиятини бажаришга яроқли деб топилади.

44. Цинкопал (беҳушлик) ҳолатни ўтказган номзодлар ишдан (ўқишдан) четлатилиши лозим.

Мазкур шахслар терапевт ва невролог томонидан бирламчи тиббий кўрик ўтказилгандан сўнг улар тиббий муассасанинг неврология бўлимига юборилиши ҳамда текширувдан ўтказилиши керак.

Цинкопал ҳолат юзасидан далолатнома ушбу ҳолат содир бўлган вақтда номзоднинг ёнида бўлган биринчи тиббий ходим (шифокор) расмийлаштиради ва уни ТУКка тақдим этади.

Далолатномада қуйидагилар кўрсатилади:

беҳушлик ҳолатининг клиник кўриниши ва белгилари;

ҳолат содир бўлган вазият, шароит ва эҳтимолий сабаблар;

цинкопал эпизоднинг давомийлиги ва динамикаси.

Далолатнома гувоҳларнинг, мазкур ҳолатни ўтказган шахснинг ва шифокорнинг имзолари қўйилади.

45. Далолатномани расмийлаштиришда, цинкопал ҳолатларни таснифлашда, дифференциал диагностика ўтказиш, текширувлар ҳажмини белгилаш ҳамда яроқлиликни аниқлаш амалга оширилади.

Асаб тизими ёки ички органларнинг органик касалликларини даволаб, онг пароксизмал бузилишларини дифференциал диагностикасини ўтказиш, беҳушлик сабаби ва хусусиятини аниқлаш, организмнинг функционал резервларини баҳолаш ва онг бузилишини такрорланиш эҳтимолини аниқлаб тиббий хулоса чиқарилади.

Цинкопал ҳолатни юзага кельтирувчи сабаблар аниқланганда, авиация ходимининг яроқлилиги асосий касалликнинг ҳолати, унинг қайталаниш эҳтимолига ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир даражасига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

46. Соғлом авиация ходимида ҳаяжон, оғриқ ёки кучли гипоксия таъсирига юқори сезувчанлик туфайли юзага келган бир марталик беҳушлик ҳолатида, ушбу ҳолатни кельтириб чиқарувчи яширин муҳим механизмлар бўлмаганда ва унинг келиб чиқиши безарар деб топилганда, унга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Соғлом авиация ходимида маълум бир вазиятда хавфсиз деб топилган беҳушлик ҳолати 2 марта такрорланганда, авиация ходими 3 ойдан 12 ойгача бўлган муддатга даволаниш ёки дам олиш учун ишдан четлатилади ҳамда неврологнинг диспансер кузатувига олинади.

Беҳушлик ҳолатлари кўп маротаба (3 ва ундан ортиқ) такрорланганда, номзод учиш ишига, ўқишга ёки парвозга яроқсиз деб топилади. Бунда 2 йил ўтгач, вегетатив-томир лабилитети, артериал гипотензия ва юклама синамаларига чидамсизлик белгилари мавжуд бўлмаганда, унга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилишига йўл қўйилади.

Этиологияси аниқланмаган беҳушлик ҳолатларида номзодга учиш ишига, парвозга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

3-БОБ. ИЧКИ КАСАЛЛИКЛАР

47. Авиация ходимида инфексия ва паразитар касалликлардан соғайганидан кейин инфекционистнинг ижобий хулосаси ва чуқурлаштирилган текширувларнинг ижобий натижалари асосида уларнинг яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ҳамда геморрагик безгакни ўтказган номзодларнинг учиш ишига, ўқишга, ишга ёки парвозга яроқлилиги вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгандан сўнг аниқланади.

48. Клиник прогнози салбий бўлган қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари аниқланган номзодларга учиш ишига, ўқишга, ишга ёки парвозга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари аниқланганда ҳамда гемоглобин концентратсияси 105 г/л дан паст бўлганда, номзод ихтисослаштирилган тиббий муассасада чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади.

Текширув натижалари ва даволаш якунлари ижобий бўлганда, гематолог хулосаси ҳамда прогнози асосида, касалликнинг аниқланган сабаби, лаборатор-клиник кўрсаткичларнинг меъёрий ҳолати, касалликнинг ремиссия босқичи ва тури (постгеморрагик, темир танқислиги анемияси ва бошқалар) ҳисобга олинган ҳолда, номзодга учиш ишига, ўқишга, ишга ёки парвозга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур касалликларни баҳолашда организмнинг метаболик эҳтиёжларини қондириш учун қоннинг кислородни етарли даражада ташиш хусусияти, шунингдек ерда ва баландлик шароитида, тинч ҳолатда ҳамда жисмоний ва руҳий зўриқиш даврларида организмнинг функционал имкониятлари инобатга олинади.

49. Соғлом учувчиларда қондаги гемоглобин концентратсиясининг нормаси эркакларда 130 г/л, аёлларда эса 120 г/л ни ташкил этади. Мазкур кўрсаткичлар пасайган тақдирда, шахс қўшимча текширувдан ўтказилади ва заруратга кўра даволаниш учун учишдан четлатилади.

Гемоглобинопатиялар мавжуд бўлган ҳолларда касаллик хуружларсиз кечса ва номзод тўлиқ ҳажмдаги функционал қобилиятларга эга бўлса, у яроқли деб топилишига йўл қўйилади.

50. Вақтинчалик хусусиятга эга тромбоцитопениялар (темир танқислиги сабабли камқонлик ёки дори воситаларини қабул қилиш оқибатида суяк илиги фаолиятининг пасайишида) билан боғлиқ ҳолларда тромбоцитлар миқдори ва бошқа кўрсаткичлар нормал даражага етгандан сўнг яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Тромбоцитлар миқдори 75 х 10⁹/л дан кам бўлган тромбоцитопенияда номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Спленектомия ўтказилган идиопатик тромбоцитопеник пурпура ҳолатларида, агар 6 ой давомида тромбоцитлар миқдори нормада сақланса, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Яроқли деб топилган номзодларда тромбоцитлар миқдори ҳар 6 ойда назорат қилинади.

51. Учиш ишида антикоагулянтлар (кумаринлар, варфарин) ёки кучли антитромботситар дори воситаларини (масалан, клопидогрел ва шунга ўхшаш) қабул қилиниши дисквалификация омили ҳисобланади (кичик дозадаги аспирин бундан мустасно).

52. Компенсацияланган, аъзолар фаолияти сақланган гемоглобинопатиялар ва геморрагик диатезда, ресидивлар мавжуд бўлмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

53. Ўроқсимон ҳужайра касаллиги аниқланган номзодлар касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади.

Ўроқсимон ҳужайра ташувчилиги мавжуд бўлган номзодларда клиник хавф аниқланмаса, яроқли деб топилишига йўл қўйилади.

Чин (ҳақиқий) политситемия мавжуд бўлган номзодлар тромботик хавф юқори бўлганлиги сабабли яроқсиз деб топилади.

Иккиламчи политситемия ҳолатларида эритроцитлар миқдорининг ошиш сабаби (нафас олиш тизими касалликлари, баландлик шароитида гипоксия таъсири ва бошқа омиллар) аниқлангандан кейин тиббий хулоса чиқарилади.

54. Қуйидаги ҳолларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

аллергиянинг оғир клиник кўринишларида (анафилаксия, ангионевротик шиш, оғир бронхиал спазм);

йил давомида 2 мартадан кўп қайталанувчи резидивларда;

касалликни чақирувчи аллерген номаълум бўлганда;

аллергик реакция касбий вазифаларни бажаришда хавфсизликка бевосита таҳдид туғдирганда.

55. Турғун терапевтик таъсирга эга бўлган ҳолларда қуйидаги шартлар таъминланганда номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади:

аллерген аниқ белгиланган бўлганда;

аллерген билан контакт тўлиқ бартараф этилган бўлганда;

3 ой давомида аллергия белгилари такрорланмаганда;

иш жойида (авиация объектларида) аллерген билан мулоқот эҳтимоли бўлмаганда.

56. Семизлик даражаси Кетле индексига мувофиқ аниқланади.

Тана вазни индекси тана вазни (кг)/ бўй ўлчами (м2) формуласи бўйича ҳисобланади:

ТВИ баҳолаш жадвали

          

             

57. Ортиқча тана вазни бўлган шахсларга семизликнинг хусусиятидан ва келиб чиқиш сабабларини аниқлаш мақсадида клиник текширувлар ўтказилади.

Семизликнинг симптоматик (иккиламчи) эндокрин ёки серебрал генезли семизликда тиббий хулоса асосий касалликнинг хусусияти ва прогнози асосида чиқарилади.

Мушак ва ёғ тўқималарининг нисбати ва организмдаги ёғ ҳажми фоизи аниқланиб тана вазни ҳисобланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодлар учун ТВИ 30,0 дан юқори бўлганда, номзодга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга қабул қилинадиган номзодлар ҳамда кабина экипажи аъзолари учун бўй ва тана вазнига доир талаблар иш берувчи томонидан белгиланади.

58. ТВИ 35,0 дан юқори бўлган номзодларда қуйидагилар инобатга олинади:

эндокринолог, заруриятга кўра бошқа тегишли мутахассислар хулосалари;

кардиоваскуляр хавф омиллари: артериал гипертензия, қандли диабет, глюкозага толэрантликнинг бузилиши, дислипидемия, ёши, зарарли одатлар (чекиш ва бошқалар);

метаболик синдром ривожланиш хавфи;

психологик текширувлар;

юрак-қон томир тизимининг функционал резервлари;

юклама тестлари ва бошқа кўрсаткичлар.

Мазкур кўрсаткичлар бўйича ҳолат индивидуал баҳоланади ва номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқли ёки яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

59. Қандли диабетнинг I тури, шунингдек инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситалари билан доимий даволанишни талаб қилувчи қандли диабетнинг бошқа турларида ҳамда тиреотоксикознинг барча шаклида учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

60. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

углевод алмашувининг тўлиқ компенсацияси мавжуд бўлганда;

ЭКГнинг юклама синамаларига юкли синамаларига чидамлилик кўрсатилганда;

МСКТ ёки бошқа инвазив бўлмаган текширув усулларининг ижобий натижалари бўлганда;

диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий бўлганда.

Тиббий текширувда қуйидаги хавф омилларининг мавжудлиги ва даражаси инобатга олиниши лозим:

номзоднинг ёши 60 ёшдан юқори бўлганлиги;

буйрак фаолиятининг бузилиши;

нотўғри овқатланиш ҳолатлари;

кўп компонентли дори терапияси (полифармация) ҳамда диабет оқибатлари ривожланишига таъсир қилувчи бошқа омиллар.

Мазкур кўрсаткичлар комплекс баҳоланганидан сўнг номзоднинг касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш қобилияти аниқланса, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

61. Қандли диабетнинг II турида монотерапия сифатида альфа-глюкозидаза ингибитори (глюкобай), тиазолидиндион ёки метформин қабул қилиниши зарур бўлса ҳамда парҳезга риоя қилинса, учувчиларга юк ташиш билан боғлиқ учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

62. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар бажарилганда, номзодга юк ташиш билан боғлиқ учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади:

даволаш фақат монотерапия шаклида амалга оширилаётган бўлса (альфа-глюкозидаза ингибитори, тиазолидиндион, метформин қабул қилинаётган бўлса);

номзод парҳезга қатъий риоя қилаётган бўлса;

углевод алмашувининг компенсацияси барқарор ҳолатда бўлса;

гипогликемия хуружлари ёки глюкозанинг кескин ўзгаришлари кузатилмаса;

тиббий кўрсаткичлар, юклама синамалари, шунингдек диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий баҳоланган бўлса.

Бунда учувчи таркибига ЭКГ назорати, терапевт ва диабетолог (эндокринолог) кўриклари ҳар 6 ойда бир марта белгиланиши, навбатдаги режалаштирилган тиббий кўрик жараёнида эса ЭКГ синамалари ёки инвазив бўлмаган услублар билан коронар артериялар текшируви ўтказилиши лозим.

63. Авиация амалиётида сулфонилмочевина ҳосилалари, бигуанидлар (метформин бундан мустасно), турли гипогликемик препаратларнинг биргаликда қабул қилишга йўл қўйилмайди.

Тиреотоксикоз ҳолатларида авиация ходимини қайта тикланиш муддатини белгилашда касалликнинг сабаби, шакли, клиник кўринишлари, оғирлик даражаси, амалга оширилган даволаш тури, касалликнинг орган ва тизимларга таъсири ҳамда биохимик кўрсаткичлар натижалари инобатга олинади.

Диффуз-токсик буқоқда консерватив терапиянинг 2 йилгача давом этиши мумкинлигини инобатга олган ҳолда, дори воситалари қабул қилиниши тўхтатилганидан сўнг камида 3 ой давомида турғун эутиреоид ҳолати қайд этилганда, эндокринологнинг ижобий хулосаси асосида учувчи таркибининг (курсантнинг) учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

64. Енгил ва ўрта даражадаги токсик буқоқнинг жарроҳлик усулида ёки радиоактив ёд билан даволанган ҳолатларда, даволаш тугаганидан сўнг камида 6 ой ўтганидан кейин биохимик кўрсаткичлар турғун ҳолатда ва эндокринологнинг ижобий хулосаси мавжуд бўлса, номзоднинг (ўқишга, ишга, парвозга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Тиреотоксик аденомада жарроҳлик амалиётидан кейин 6 ой ўтгач авиация ходимининг учиш ишига қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

65. Гипотиреоз ва аутоиммун тиреоидитни ўтказган номзодларда қуйидаги ҳолларда учиш ишига (ўқишга) қайта тикланишга йўл қўйилади:

қалқонсимон без фаолияти лаборатор ва клиник кўрсаткичлар бўйича турғун норма даражасига кельтирилган бўлса;

касалликнинг сабаби, шакли ва кечиш хусусиятлари аниқланган бўлса;

чуқурлаштирилган текширув натижалари (гормонлар профили, ультратовуш текшируви, юрак-қон томир тизими баҳоси) ижобий бўлса;

эндокринологнинг ижобий прогнози ва хулосаси мавжуд бўлса.

Мазкур талаблар бажарилганда, индивидуал тартибда баҳолаган ҳолда камида 3 ой ўтгач учиш ишига қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Тиреоидит касаллигини зўрайиши ҳолатларидан сўнг учиш ишига (ўқишга) рухсат бериш даволаш тўлиқ якунлангандан ва эутҳйроид ҳолат тикланганидан кейин эндокринолог хулосаси асосида амалга оширилади.

Эутиреоид ҳолати сақланган эндемик буқоқда, шунингдек ёд препаратлари ёки тиреоид гормонлари билан ўтказилаётган профилактик терапия давомида қалқонсимон безнинг I ва II даражали диффуз эутиреоид катталашиши мавжуд бўлган номзодларда ҳамда углеводлар толэрантлигининг бузилиши кузатилганда, у учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

66. Тиреотоксикоз ёки гипотиреознинг субклиник шаклида, Т3 ва Т4 кўрсаткичлари нормада бўлганда, ТТГ даражаси мос равишда пасайган ёки кўпайган ҳолларда авиатсия ходималари эндокринологнинг диспансер кузатуви белгиланиши ҳамда ТТГ ва тиреоид гормонларининг лаборатор назорат текширувлари камида ҳар 3 ойда бир марта ўтказилиши зарур.

Эндокрин тизими касалликлари мавжуд бўлган номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилганда, терапевт тавсияси асосида ҳар 6 ойда эндокринолог томонидан диспансер кузатуви ўтказилиши белгиланади.

67. Сил касаллигининг актив шакли аниқланган номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ўпка сили билан касалланиб, тегишли даволаш курси тўлиқ якунланганидан кейин камида 3 ой ўтгач, клиник симптомлар мавжуд бўлмаса, ўпканинг зарарланган қисмида актив жараён аниқланмаса, нафас олиш тизими функцияси сақланган бўлса ҳамда рентген текширув натижалари ижобий бўлса, номзод учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Номзод яроқли деб топилган тақдирда, 2 йил давомида терапевт диспансер кузатуви белгиланади, заруратга кўра фтизиатр маслаҳати ўтказилади ҳамда ўпка қафасининг рентгенографияси ёки бошқа назорат текширувлари амалга оширилади.

68. Актив бўлмаган ёки даволанган сил касаллиги мавжуд бўлганда, шунингдек касалликдан кейинги қолдиқ ўзгаришлар (чекланган фиброз, калсификация ўчоқлари, бўлаклараро ёки плеврал битишмалар) аниқланганда, бироқ кўкс оралиғи органларининг силжиши кузатилмаганда ҳамда ташқи нафас олиш функцияси бузилмаганда номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

69. Сил касаллигини ўтказган номзодлар диспансер кузатув гуруҳи кўрсатилган ҳамда тўлиқ тузалгани тўғрисидаги фтизиатрнинг хулосасини ТУКга тақдим этадилар.

Ташқи нафас олиш тизими функциясини баҳолаш мақсадида кардио-респиратор тизими функционал захиралари, шунингдек рестриктив ёки обструктив турдаги бузилишларнинг мавжудлигини аниқловчи клиник-инструментал текширувлар ўтказилади.

Нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари фаолияти касбий вазифаларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлса, шунингдек сил касаллигини даволаш жараёнида қўлланилган кимёпрофилактик дори воситаларининг салбий оқибатлари аниқланмаса, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

70. Сил касаллигини ўпкадан ташқари шаклларини ўтказган номзодларга, фтизиатрнинг якуний хулосаси ва ижобий клиник-прогноз кўрсаткичлари, шунингдек зарарланган аъзолар ва тизимлар функционал ҳолатининг тўлиқ сақланганлиги асосида учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур шахсларга 2 йил давомида терапевт томонидан диспансер кузатуви белгиланади. фтизиатрнинг маслаҳати, шунингдек клиник кўрсатмаларга мувофиқ қўшимча инструментал ва лаборатор текширувлар ўтказилади.

71. Меҳнат қобилиятини йўқотиш хавфини кельтириб чиқарувчи қуйидаги нафас олиш тизими касалликлари мавжуд бўлган ҳолларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

ўпканинг сурункали обструктив касалликлари (бундан буён матнда ЎСОК деб юритилади);

бронхиал астма;

бронхоектатик касаллик;

саркоидоз;

диффуз пневмосклероз ва ўпка эмфиземаси;

турли этиологияли зотилжамнинг оғир ёки қайталанувчи шакллари;

сурункали бронхитнинг тез-тез зўраювчи шакллари.

72. Қуйидаги ҳолатларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ёки яроқлиликка ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

нафас олиш тизими функцияси тўлиқ ёки етарли даражада сақланган бўлса;

кардио-респиратор функционал захиралари нормада бўлса;

рестриктив ёки обструктив бузилишлар мавжуд бўлмаса (клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бўлса);

лаборатор-инструментал текширувлар (спирометрия, артериал газлар, кўкрак қафаси рентгенограммаси) натижалари ижобий бўлса;

клиник симптомлар мавжуд бўлмаса ёки енгил даражада бўлса;

чекиш фактори мавжуд бўлмаса;

ЎСОКнинг бошланғич (енгил) даври, сурункали бронхитнинг ремиссия даври, чегараланган пневмосклероз аниқланганда;

кўкрак қафасида ўтказилган жарроҳлик аралашувидан кейин нафас олиш ва кардио-респиратор тизимлари функцияси тўлиқ тикланган бўлса.

73. Қуйидаги ҳолатларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади:

кўкрак қафасидаги жарроҳлик амалиётидан сўнг - 4-6 ой ўтгач (операция соҳасининг тўлиқ битиши, плеврал бўшлиқда патологик ўзгаришлар мавжуд эмаслиги, ташқи нафас тизими функцияси норма ҳолатига қайтгани аниқланганда);

спонтан пневмотораксдан сўнг - 3 ой ўтгач (плевра битишлари, рестриктив бузилишлар, резидуал бўшлиқ ёки қайталаш хавфини кўрсатадиган белгилар бўлмаганда).

74. Сурункали бронхитнинг зўрайиш даврида авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади.

Актив яллиғланиш жараёни тўлиқ бартараф этилгач, авиация ходимлари тўлиқ соғайгач ва ташқи нафас олиш аъзолари функционал кўрсаткичлари норма даражасига қайтгани чуқурлаштирилган текширувлар билан тасдиқлангандан сўнг уларга учиш ишига рухсат берилади.

75. Йирингли ёки обструктив бронхитда, шунингдек такрорий пневмоторакс ҳолатларида штурманлар, борт муҳандислари, ҳаваскор учувчилар (самолёт ва вертолёт), фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари ўқувчилари ҳамда кабина экипажи аъзоларига учиш ишига (ўқишга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва улар касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

76. Ҳаваскор учувчилар, планер учувчилари, эркин аэростат учувчилари ҳамда ўта енгил ҳаво кемаси (ЎЭҲК) учувчилари учун нафас олиш ва юрак-қон томир тизимларининг чуқурлаштирилган текширувлари натижалари ижобий бўлганда, индивидуал тартибда парвозга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

77. Қуйидаги юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишлари, шунингдек юрак мушаги ва клапан аппаратининг органик шикастланишлари мавжуд бўлган номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

синус тугунининг кучсизлик (заифлик) синдромида;

юрак қисқаришларининг такрорий тушиб қолиши билан кечувчи ўтказувчанлик бузилишларида (кетма-кет 2 ёки ундан ортиқ қисқаришнинг тушиб қолиши);

мерсал аритмия хуружлари ҳамда юрак бўлмачаларининг ҳилпиллашида;

суправентрикуляр тахикардияда (юрак уриш тезлиги ≥120 зарба/мин, тўрт ва ундан ортиқ комплекслар билан қайд этилган такрорий эпизодлар);

қоринчалар экстрасистолиясининг би- ёки тригеминия кўринишида такрорланиб туришида;

жуфтлашган қоринчалар экстрасистолияларининг такрорий эпизодларида;

қоринчалар тахикардияси эпизодларида (юрак уриш тезлиги дақиқасига 120 зарба ва ундан кўп бўлиб, учтадан ёки ундан ортиқ комплекс билан);

спонтан суправентрикуляр тахикардия билан кечувчи Волф-Паркинсон-Уайт синдромида;

миокард инфаркти ёки стенокардияда;

юрак касалликларининг суст кечувчи ўткир даври ҳамда касаллик оқибатлари билан боғлиқ аниқ ифодаланган ритм ва ўтказувчанлик бузилишларида;

юрак етишмовчилиги ёки оғриқ синдромининг мавжудлигида;

мўътадил ва оғир даражадаги комбинацияланган юрак нуқсонларида;

митрал клапаннинг 6 мм дан ортиқ пролапсида;

дилатацион, гипертрофик ёки рестриктив кардиомиопатияларда.

Мазкур ҳолатлар аниқланганда номзодлар учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқсиз деб топилади.

78. Юрак касалликларининг клиник белгилари аниқланганда, касалликнинг анамнези батафсил ўрганилиши, клиник ва кардиологик текширувлар ўтказилиши лозим.

Олинган натижалар, касалликнинг кечиши ва прогнози, мавжуд ёндош касалликлар, номзоднинг ёши, индивидуал хавф омиллари инобатга олинган ҳолда учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

79. Ревматизмнинг актив фазасини ўтказган номзодларда актив ревматик жараён тўлиқ бартараф этилганда ва юракда органик нуқсонлар аниқланмаганда, касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач, чуқурлаштирилган клиник ва кардиологик текширув натижалари ижобий бўлса, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Миокардитни ўтказган номзодларда тўлиқ соғайиш кузатилганда ёки миокардитик кардиосклероз шакллангандан сўнг камида 3-6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи тўлиқ бартараф этилганда, юрак ритми ва ўтказувчанлигининг фақат клиник аҳамиятга эга бўлмаган енгил ўзгаришлари мавжуд бўлганда ҳамда лаборатория таҳлиллари ва ЭКГда яллиғланиш белгиларининг мавжуд эмаслиги тасдиқланганда, номзодга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

80. Миокардиодистрофия аниқланганда, юракнинг насослик функцияси сақланганда, клиник симптомлар енгил даражада бўлганда, касалликни оғирлаштирувчи хавф омиллари мавжуд бўлмаганда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши, бунда 3 йил давомида терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланиши лозим.

Ушбу давр мобайнида ЭКГ кўрсаткичлари нормада бўлиши ва юклама (стресс-тест) синамалари натижалари ижобий бўлиши шарти билан 3 йил якунида ташхис бекор қилинади.

81. Митрал клапаннинг 3 мм дан 6 мм гача бўлган пролапсида, клиник жиҳатдан аҳамиятга эга бўлмаганда, изоляцияланган ва турғун компенсацияланган юрак нуқсонларида, шунингдек оқим йўлларида обструксия белгиларисиз кечувчи қоринчалараро тўсиқнинг ассиметрик гипертрофиясида ҳамда юрак фаолияти гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шаклида бўлганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

82. Юрак яллиғланиши билан боғлиқ касалликларни ўтказган авиация ходимлар даволанганларидан кейин 3 ойдан сўнг, учиш ишига (ишга) терапевт тиббий кўриги ўтказилиб ишга рухсат берилади, бошқа номзодларга эса меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгандан сўнг, терапевт тиббий кўриги ўтказилиб ўқишга ва парвозга рухсат берилади.

83. Суправентрикуляр ритм бузилишлари аниқ ифодаланган ҳолларда электрофизиологик текширув ўтказилади.

Текширув давомида клиник аҳамиятга эга ритм бузилишлари сунъий равишда чақирилганда, унинг натижалари салбий деб баҳоланади.

Ритм бузилишларининг ифодаланиш даражасини аниқлаш мақсадида ЭКГнинг суткалик мониторинги ўтказилади.

Юрак ритми бузилишлари муваффақиятли даволангандан кейин номзод қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

84. Номзоднинг йурак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишларида, ЭКГда қоринча комплексининг якуний қисмидаги (СТ ва Т) беқарор ўзгаришлар бета-блокаторлар таъсирида меъёрлашганда ва соғлиқ ҳолати юзасидан шикоятлар бўлмаганда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Б. Лоwн ва M. Wолф таснифи бўйича M. Рян модификациясига мувофиқ симптомларсиз кечувчи қоринчалар экстрасистолиясининг 1-градациясида (ЭКГ маълумотларига кўра бир дақиқада 5 та экстрасистолиядан кам, ҳамда суткалик ЭКГ мониторингида бир соатда 30 та экстрасистолиядан кам бўлганда) қўшимча кардиологик текширувлар талаб этилмайди ва авиация ходимларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Мазкур таснифга кўра симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 2 - 4а-градацияларида номзодларга кардиологик текширувлар ўтказилади.

Ушбу таснифга кўра симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 4б ва 5-градацияларида, шунингдек қоринчалар тахикардияси мавжуд бўлганда, кардиологик текширувлар натижасида ташхис тасдиқланса, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

85. Кардиологик текширувлар натижасида симптоматик бўлмаган синусли брадикардия ва 3,0 сониядан кам давом этувчи симптомларсиз синусли паузалар аниқланиб, юракнинг оғир структуравий касалликлари ва клиник аломатлари мавжуд бўлмаса, номзодга чекловлар қўллаган ҳолда учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

86. Юрак қон-томир тизимининг функционал бузилишларида, уларнинг келиб чиқиш сабаблари ва касбий фаолиятни бажариш билан боғлиқ зарарли омилларнинг соғлиқ ҳолатига таъсири аниқланади.

Тиббий хулоса чиқаришда нейросиркулятор дистонияга хос симптомлар билан кечаётган ҳолатларда юракнинг бошқа органик касалликлари, яллиғланиш жараёнлари ва экстракардиал патологиялар мавжудлиги бартараф этилиши лозим.

Сутка давомида юзага келувчи ритм бузилишлари вегетатив дисфункциянинг асосий маркери эканлиги инобатга олиниб, ЭКГнинг 24 соатлик мониторинги (Холтер мониторинги) ўтказилади.

Юкламали ЭКГ, ВЕМ, миокард ссинтиграфияси ва коронарография текширувлари ҳам ўтказилишига йўл қўйилади.

87. Митрал клапан етишмовчилигининг турғун компенсацияланган шаклида, миокардитик кардиосклерозда, турғун компенсацияланган, чекланган ва кам ифодаланган юрак нуқсонларида ҳамда гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шаклида индивидуал тартибда номзодга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

88. Тож томирларининг ва (ёки) умумий қон айланишининг етишмовчилиги билан кечувчи юрак, аорта, тож артериялари ҳамда перикарднинг органик касалликлари мавжуд бўлган номзодларда, шунингдек даволашга мойил бўлмаган ва юрак ритми ҳамда ўтказувчанлиги бузилишлари аниқланганда, учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

89. Номзодларда, (фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кирувчилар ва ўқувчилар бундан мустасно) Гисс тутами чап оёқчасининг блокадаси биринчи марта аниқланганда, қуйидаги шартлар асосида чекловлар қўлланган ҳолда индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин:

чап қоринча функционал ҳолати сақланган бўлмаслиги (ЭхоКГ натижаларида чап қоринчанинг отилиб чиқиш фракцияси 50 фоиздан паст бўлмаслиги);

юкламали ЭКГ синамалари (Брюс протоколи) бажарилганда IV босқичга қадар бажариш имконияти мавжуд бўлиши, миокард ишемиясига хос белгилар кузатилмаслиги, клиник аҳамиятга эга ритм бузилишлари аниқланмаслиги, юклама вақтида симптомлар (кўкрак оғриғи, ҳансираш, бош айланиши) бўлмаслиги;

холтер-мониторинг натижаларида юрак ритми бузилишлари мавжуд бўлмаслиги ёки клиник аҳамиятга эга бўлмаган минимал кўринишда бўлиши.

Зарурият туғилганда коронар ангиография ўтказилиши, коронар артерияларда стеноз даражаси йирик томирларда 50 фоиздан кўп бўлмаслиги ҳамда проксимал сегментларда эса 30 фоиздан ошмаслиги лозим.

Бунда авиация ходимига йилда 1 марта кардиолог маслаҳати ўтказилади.

Юклама билан ўтказилган ЭКГ тестида СТ сегментининг 2 мм горизонталь пасайиши кузатилганда, тож артериялари касаллиги ҳар доим ҳам тасдиқланмаслиги мумкин. Шу сабабли баҳолашда асосий эътибор юриш давомийлигига, клиник симптомларга (мавжуд бўлса) ҳамда аниқланган ўзгаришларнинг хусусиятига қаратилади.

90. Номзодларда (фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кирувчилар ва ўқувчилар бундан мустасно) меҳнат қобилиятининг йўқолиш хавфини оширувчи юрак қон-томир касалликларига доир жарроҳлик амалиётлари (перкутон коронар аралашув ангиопластика, стент ўрнатиш билан ёки стентсиз, аорта-коронар шунтлаш) ўтказилганда, шунингдек анамнезида миокард инфаркти оғир кардиологик касалликлар қайд этилганда, тиббий кўрик жарроҳлик амалиёт ўтказилгандан сўнг камида 6-12 ой ўтгач ўтказилади.

Тиббий хулоса қуйидагилар таъминланганда индивидуал тартибда белгиланади:

жарроҳлик аралашуви муваффақиятли бажарилганда;

жарроҳлик амалиётидан кейинги давр асоратларсиз ёки аҳамиятсиз клиник ифодаланишда кечганда;

кўкрак соҳасида оғриқ (ангина), нафас қисиши ёки аритмиялар каби клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда;

антиангинал дори воситаларини доимий қабул қилишга эҳтиёж бўлмаганда;

юрак қон-томир касалликлари хавф омиллари (чекиш, ортиқча тана вазни, артериал гипертензия хуружи, дислипидемия) баҳоланганда ва уларнинг камайтирилгани ёки назорат остига олинганда;

кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижаларининг ижобийлигида (кардиолог хулосаси берилган ЭхоКГ, Брюс протоколи бўйича юкламали ЭКГнинг тўртинчи босқичида).

кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижаларининг ижобийлигида (кардиолог хулосаси берилган ЭхоКГ, Брюс протоколи бўйича юкламали ЭКГнинг тўртинчи босқичида).

Мазкур ҳолларда учувчиларга индивидуал тарзда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади ва заруриятга кўра чекловлар қўлланади.

Бунда яроқли деб топилган номзодлар ҳар 6 ойда терапевт томонидан диспансер кузатуви, қондаги глюкоза даражаси, тана вазни ва артериал босим кўрсаткичларининг назорати, навбатдаги тиббий кўрикда такрорий кардиологик текширувлар ва кардиолог маслаҳатидан ўтишлари лозим.

91. Авиация ходими ўткир безарар асептик перикардитни бошдан кечирганидан кейин 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, касаллик симптомлари бўлмаса, ЭхоКГ натижалари нормада бўлса, 24 соатлик ЭКГ мониторинги ва юкламали ЭКГ натижалари ижобий бўлса, қўшимча чуқурлаштирилган текширувлар асосида индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Бунда 2 йил давомида терапевт ва кардиологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Касаллик қайталанганда ёки оғриқ синдроми сақланганда номзодлар учиш ишига (ишга, парвозга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва улар қайта тикланмайди.

92. Авиация ходими миокардитни бошдан кечирганидан кейин 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, инфекция ўчоғи бартараф этилганда, клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, 24 соатлик ЭКГ мониторинги, юкламали ЭКГ ва ЭхоКГ ўтказилади. МРТ ва холтер мониторинги ҳам амалга оширилиши мумкин.

Текширув натижалари нормада бўлса, ЭхоКГда чап ва ўнг қоринча функцияларининг бузилиш белгилари аниқланмаса, номзодга индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади. Бунда йилига 1 марта ЭхоКГ текшируви ўтказилади.

93. Номзодда қуйидаги кўрсаткичлар аниқланганда, тиббий хулоса юракнинг тузилмавий касалликлари ва номзоднинг касбий функционал мажбуриятларини бажариш қобилияти ҳисобга олинган ҳолда индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади:

аорта илдизи диаметри 5,0 см дан ортиқ бўлганда;

чап қоринчанинг якуний диастолик ўлчами 6,5 см дан ортиқ бўлганда;

чап қоринчанинг якуний систолик ўлчами 4,4 см дан ортиқ бўлганда;

қоринчалараро тўсиқ қалинлиги 1,4 см дан ортиқ бўлганда.

94. Умумий ва тож томирлар ҳамда юрак мушаклари касалликларида, агар қон айланиши бузилиши кузатилмаса, учувчиларга (самолёт, вертолёт) юкламали ЭКГ текшируви ўтказилади ва юрак-қон томир тизимининг функционал сақланганлиги аниқланганда, уларга касбий яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

95. Миокард дистрофияси ва миокардитдан кейинги кардиосклерозда, юракдаги ўзгаришларнинг касбий фаолиятга салбий таъсири аниқланмаса ва юрак мушагининг функцияси сақланган бўлса, номзодларга касбий яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

96. Аортадаги кам ифодаланган атеросклеротик ўзгаришлар ва аорта деворининг қалинлашиши аниқланган ҳолларда, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати сақланган бўлса, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

97. Асоратларсиз миокард инфарктини бошдан кечирган номзодлар 6 ой ўтгач, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати яхши бўлганда, шикоятлар ва хавф омиллари бўлмаса, ишемик касалликни фаол даволашга эҳтиёж қолмаган бўлса, юклама синамаларида жисмоний иш қобилияти сақланганда, ЭхоКГда юрак бўшлиқлари кенгаймаганда, чиқариш фракцияси 50 фоиздан кам бўлмаганда, суткалик ЭКГ мониторингида клиник аҳамиятли ўзгаришлар аниқланмаганда ҳамда коронароангиографияда инфаркт зонасидан ташқаридаги тож артерияларида стеноз 50 фоиздан ошмаганда, индивидуал тартибда номзод учиш ишига (парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

98. ЭКГда патологик Қ тишчаси аниқланганда, бироқ миокард инфаркти клиник жиҳатдан тасдиқланмаганда, анамнез батафсил ўрганилади ҳамда ЭхоКГ ва ссинтиграфия ўтказилади.

Текширув натижалари ижобий бўлганда, юрак функцияси яхши сақланганда, номзод учиш ишига (парвозга, ишга) яроқли деб топилиши мумкин.

99. Артериал гипертензияда қон босими 160/95 мм симоб устунидан юқори даражада турғун бўлганда, касаллик хуружли кечганда (бир марталик асоратсиз хуруж бундан мустасно) ҳамда юрак-қон томир тизимининг 3 ва 4-даражали асоратлари мавжуд бўлганда, номзод учиш ишига (парвозга, ишга) яроқсиз деб топилади.

Бунда чуқурлаштирилган текширув ўтказилиб, юрак-қон томир тизимининг функционал сақланганлиги ва даволаш натижаларининг ижобийлиги аниқланганда, номзоднинг яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилиши мумкин.

100. Текширув натижалари билан тасдиқланган "оқ халат"га бўлган артериал гипертензияда номзодга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон босимининг дори-дармонларсиз нормага келишида ёки авиацияда рухсат этилган дори воситалари ёрдамида қон босими 160/95 мм сим устунидан юқори бўлмаса, номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ҚБ-мониторинги ва бошқа текширувлар ўтказилади.

101. Гипертония касаллиги мавжуд бўлган авиация ходимларини баҳолашда юрак-қон томир асоратлари хавфи бўйича стратификация принципи қўлланади. Бунда нишон аъзоларнинг зарарланиши, семизлик, чекиш, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш, камҳаракатлик ва бошқа хавф омиллари ҳисобга олинади.

Хавф даражаси паст ёки ўрта бўлган авиация ходимлари касбий фаолиятга яроқли деб топилади.

Хавф даражаси юқори бўлган авиация ходимларига нисбатан хавф даражасини даволаш-соғломлаштириш тадбирлари орқали пасайтириш мумкин бўлса, 1 ойгача муддатга босқичли тиббий хулоса чиқарилади. Мазкур даврда авиация ходимлари касбий фаолиятдан четлатилади ва кардиолог маслаҳати билан бирга тегишли даволаш-соғломлаштириш тадбирлари ўтказилади.

Ушбу тадбирлар натижасида хавф омиллари камайганда ёки бартараф этилганда, кардиологнинг ижобий хулосаси асосида авиация ходимларига учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

102. Учиш ишига (самолёт, вертолёт) ўқишга номзодларнинг ҚБ 140/90 мм сим устунидан юқори бўлисҳига йўл қўйилмайди.

103. Ошқозон ва ичак касалликларининг (ошқозон ва 12 икки бармоқ ичак яра касаллиги, гастритлар, колитлар ва бошқалар) ўткир даврида, оғриқ синдроми, касалликнинг клиник белгилари ҳамда иш қобилиятини йўқотишга олиб келувчи асоратлар мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

104. Асоратлар билан кечмаган ошқозон яраси касаллиги ўтказилганда, даволаш натижалари ижобий бўлса, Ҳелиcобаcтер пйлори инфекцияси ва касалликнинг клиник белгилари бартараф этилганда, эндоскопик текширувда яра битгани тасдиқланганда ҳамда хавфли ўсмалар мавжуд эмаслиги аниқланганда, номзодга 2 ой ўтгач яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Ошқозон ва 12 икки бармоқли ичак ярасининг бир марталик ресидиви кузатилганда, оддий ёки белгиланган парҳезга риоя қилинган ҳолда касаллик симптомлари мавжуд бўлмаса ҳамда клиник соғайиш белгилари аниқланса, номзод учиш ишига (парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

Ошқозон ва 12 икки бармоқли ичак ярасининг қон кетиш билан кечган бир марталик асоратида 2 ой давомида кузатув натижасида касаллик симптомлари аниқланмаса, дори воситалари билан даволанишга эҳтиёж бўлмаса ҳамда эндоскопик текширувда соғайиш белгилари тасдиқланса, авиация ходими ишга яроқли деб топилади.

Бунда 3 йил давомида тиббий хулоса муддати 6 ой этиб белгиланади. Ҳар бир навбатдаги тиббий хулоса даволовчи жарроҳнинг хулосаси асосида Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда ваколатли орган деб юритилади) тиббий экспертлари томонидан эксперт баҳоловидан ўтказилади.

Авиация ходими фуқаро авиация ташкилотининг шифокори томонидан 3 ойда бир марта диспансер кузатувига олиниши ҳамда йилда бир марта эндоскопик текширув ўтказилиши зарур.

105. Биттадан кўп ресидив ёки асорат билан кечган ҳолатлар мавжуд бўлганда, учувчи таркибининг яроқлилик масаласи чуқурлаштирилган тиббий текширувлар асосида, ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда кўриб чиқилади ва тиббий хулоса чиқарилади.

Гастрит ва колитларда, даволаш тўлиқ якунланганда, лаборатор-инструментал текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда клиника-симптомлар мавжуд бўлмаганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

106. Ошқозон ва 12 икки бармоқли ичак ярасига оид жарроҳлик амалиётларидан сўнг авиация ходимининг соғлиги тўлиқ тикланган бўлса, жарроҳлик амалиёти ва касаллик билан боғлиқ асоратлар учун хавф омиллари бартараф этилган бўлса ҳамда қайд этилган ремиссия даврида асоратларсиз яра жараёни тасдиқланса, эндоскопик ва бошқа клиник текширувларнинг ижобий натижалари асосида учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

12 бармоқли ичакда биринчи марта чандиқли деформация аниқланганда ва клиник белгилар кузатилмаган тақдирда, номзодлар касбий вазифаларини бажаришдан четлатилмайди.

107. Ошқозон-ичак касалликлари мавжуд бўлганда, тиббий хулоса чиқаришда авиация ходимларининг иш жадвали ва овқатланиш тартибининг номунтазамлиги, касалликни оғирлаштирувчи бошқа ташқи омиллар ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлар ҳисобга олинади.

Номзодларда сурункали гастрит ва гастродуоденитда ресидивлар кузатилмаганда, умумий аҳволи қониқарли бўлганда, иш қобилияти сақланганда ҳамда меъда секресиясида аниқ ифодаланган салбий ўзгаришлар аниқланмаган тақдирда номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

108. Панкреатит ва гепатитларнинг орган функциясининг яққол ёки мўътадил даражада бузилиши билан кечувчи фаол босқичида, жигар циррозида, тез-тез хуруж қилувчи (йилига 2 мартадан ортиқ) сурункали холесиститда, шунингдек ўт пуфаги функцияси сақланган ҳолда кўп сонли тошлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Фаол бўлмаган ҳамда орган функциясининг кам ифодаланган бузилиши билан кечувчи сурункали гепатит ва панкреатитларда, даволаниш натижалари ижобий бўлганда ва кам хуружлар билан кечувчи сурункали холесиститда, ўт пуфагининг холестерозида, яхши сифатли функционал билирубинемияда ҳамда оғриқсиз кечувчи ўт чиқариш йўллари дискинезиясида номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

109. Асоратларсиз ўтказилган лапароскопик холесистектомия ёки литотрипсиядан сўнг 2-3 ой ўтгач, шикоятлар мавжуд бўлмаганда, клиник белгилар аниқланмаганда ҳамда иш қобилияти сақланганда, авиация ходимлари ишга яроқли деб топилади.

Сурункали, фаол бўлмаган, клиник аломатларсиз кечувчи Б ва C вирусли гепатит ташувчилик ҳолатида авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришга яроқли деб топилади.

Б ёки C вирусли гепатитни ўтказган авиация ходимларида турғун ремиссия ҳолати тасдиқлангандан сўнг 6 ой ўтгач, клиник, лаборатор ва инструментал текширув натижалари нормада бўлса, учиш ишига яроқли деб топилади.

110. Ўт пуфагида симптомсиз кечувчи йирик, якка тош аниқланганда авиация ходимларга индивидуал тартибда ТМЛ чекловини қўлланган ҳолда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин. Бунда режа асосида жарроҳлик усулида даволаниш тавсия этилади ҳамда жарроҳ томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

111. Аъзо фаолияти бузилиши билан кечувчи буйрак ва сийдик йўллари касалликларининг фаол даврида, шунингдек уларнинг асоратларида (сийдик йўлларининг торайиши, сиқилиши, жарроҳлик амалиётидан кейинги бошқа органик бузилишлар, оғриқ синдроми мавжуд бўлган ҳоллар) номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

112. Буйрак ва сийдик йўлларининг инфекцион-яллиғланиш касалликларида, камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал терапия ўтказилгач (аёллардаги оддий систит бундан мустасно) қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда номзодларнинг яроқлилик масаласи кўриб чиқилади:

уродинамик ва гемодинамик турғунлик тўлиқ тикланган бўлса;

клиник симптомлар, инфекция белгилари, қайта яллиғланиш эпизодлари тўлиқ бартараф этилган бўлса;

сийдик, қон ва бошқа лаборатор таҳлиллар нормада бўлса;

нефролог (уролог) хулосаси ҳамда прогнози ижобий бўлса.

Мазкур ҳолатларда учиш ишига яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса индивидуал тартибда ваколатли органнинг тиббий экспертлари билан биргаликда ёки ТУК томонидан чиқарилади.

113. Ўткир гломерулонефрит билан касалланган номзодлар 6 ойгача муддатга вақтинча меҳнатга яроқсиз деб топилади.

Кейинги тиббий хулоса яллиғланиш жараёнининг кечиши, артериал қон босими кўрсаткичлари, клиник текширув натижалари ҳамда буйрак функциясининг сақланганлиги ҳисобга олинган ҳолда чиқарилади.

Ушбу даврда ҳар 3 ойда артериал қон босими, сийдик таҳлили ва қондаги креатинин кўрсаткичлари назорат қилинади.

Гемодиализга тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

114. Сурункали пиелонефрит ёки гломерулонефрит билан касалланган авиация ходимларига 2 йил давомида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

Ушбу даврда ҳар 3 ойда қон, сийдик ва биокимёвий (мочевина, креатинин) таҳлиллари ўтказилади ҳамда заруриятга кўра бошқа қўшимча текширувлар амалга оширилади.

Агар текшириш давомида бактериурия ва пиурия бир вақтда аниқланса, ушбу ҳолатнинг сабабларини аниқлаш мақсадида сил касаллиги, сийдик йўлларидаги конкрементлар (тошлар) мавжудлигини аниқлаш ҳамда буйрак ва сийдик йўлларининг хавфли ўсмаларга текширувлар ўтказилади.

115. Касалликларнинг фаол даврида, бўғимлар ва бошқа органлар функцияси бузилиши билан кечганда, оғриқ синдроми ва бошқа клиник симптомлар мавжуд бўлганда, шунингдек сурункали касалликлар 1 йил давомида 2 мартадан ортиқ зўрайганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда касалликнинг оғирлашиш даражаси, ривожланиш суръати, мушак-суяк ва таянч-ҳаракат тизими функцияларининг сақланганлиги, бўғимлар ҳаракатчанлигининг чекланганлик даражаси, узоқ муддатли даволанишнинг салбий оқибатлари, хуружлар эҳтимоли ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган омиллар ҳисобга олинади.

Тўлиқ даволаш курси ва реабилитация чоралари ўтказилгандан сўнг соғайиш тасдиқланганда, органлар функциялари сақланган бўлса ва турғун ремиссия қайд этилса, номзодларга индивидуал тартибда учиш ишига ҳамда ишга, шунингдек ўқишга ва парвозга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Бунда учиш ишига ва кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур номзодларга фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

4-БОБ. ЖАРРОҲЛИК КАСАЛЛИКЛАРИ

116. Номзодларда тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларини бажаришга тўсқинлик қилмайдиган суяк-мушак тизимининг туғма ёки орттирилган бузилишлари мавжуд бўлмаган тақдирда уларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодларнинг бўйи ва тана вазнига қўйиладиган талаблар иш берувчи томонидан белгиланади.

Бўғимлар ҳаракатчанлиги мазкур Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ баҳоланади. Номзодларда тананинг мутаносиб ривожланганлиги етарли деб ҳисобланади.

20 ёшгача бўлган фуқаро авиацияси учиш ишига ўқишга кирувчи (учувчилар таркибига) номзодларда тана вазнининг 25 фоизгача камлиги, бошқа жисмоний кўрсаткичлар яхши бўлганда (тана тузилишининг мутаносиблиги, мушак тизимининг ривожланганлиги, спирометрия ва динамометрия кўрсаткичлари) жисмоний ривожланиш етишмовчилиги сифатида баҳоланмайди. Бунда организм ривожланишининг интенсив даврида тана вазни бўй ўсишидан ортда қолиши мумкинлиги ҳисобга олинади.

Номзод тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли бўлган ўтирган ҳолдаги бўй узунлигига, қўл ва оёқ узунлигига ҳамда мушак кучига эга бўлиши лозим.

Мунозарали ҳолларда учиш тренажёрида синов текшируви ўтказилади ва тренажёр инструктори хулосаси асосида тиббий хулоса чиқарилади.

Инфантилизм аниқланган ҳолларда яроқлилик масаласи эндокринолог маслаҳати хулосаси асосида белгиланади.

117. Номзодларда бош жароҳатлари, бош суяги ва бош мия соҳасида ўтказилган жарроҳлик амалиётларининг асоратлари мавжуд бўлган ҳолларда, уларнинг учиш ишига яроқлилиги тўғрисидаги тиббий хулоса невролог томонидан клиник ва инструментал текширувлар натижаларига асосланиб чиқарилади.

118. Номзодлардаги жисмоний ривожланиш нуқсонлари, суяк, мушак, бўғим, пай ва тоғайларнинг сурункали касалликлари, жароҳатлар ва жарроҳлик амалиётларининг асоратлари, куйиш ва музлаш оқибатидаги чандиқлар мушак-суяк тизимининг функционал ҳолати ҳисобга олинган ҳолда баҳоланади.

Бунда ҳаракатлар ҳажми, мушак кучи, қўл ва оёқлар функциясининг чекланиш даражаси, учувчининг ўзлаштирган ҳаво кемаси тури ҳамда бошқа функционал мезонлар инобатга олинади.

Кийим ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи ёки унга тўсқинлик қилувчи деформациялар мавжуд бўлса, оғриқ синдроми кузатилса ёки функционал бузилишлар сезиларли даражада ифодаланган бўлса, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

119. Номзодларда касалликнинг спесифик (сил) этиологияси аниқланганда, фаолиятининг бузилиш даражасидан қатъий назар секвестрал бўшлиқларда битмайдиган ва даврий равишда очилиб турадиган оқма яралар мавжудлигида, остеомиелит негизида оқма яраларда, сон суяги бошчаси остеохондропатиясида, йирик бўғимларнинг яққол деформацияланувчи остеоартроз касалликларида фаолиятининг яққол ва мўътадил ифодаланган бузилишида уларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволашнинг ижобий натижаларида (оқма яранинг ёпилиши, рентгенологик текширувда секвестрларнинг йўқлигида) ва 6 ой кам бўлмаган ремиссияда номзодларнинг учиш ишига яроқлилик аниқланади.

Бунда кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар яроқсиз деб топилади.

120. Остеомиелит билан касалланган барча номзодлар терапевтик ёки жарроҳлик усуллари билан даволанади.

Ремиссия даврида хуружлар кузатилмаса, секвестрал бўшлиқлар аниқланмаса ҳамда функционал бузилишлар аҳамиятсиз бўлса, касалликнинг жойлашуви ва касбий фаолиятга таъсири ҳисобга олиниб, номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар эса яроқсиз деб топилади.

121. Остеохондроз ва спондилоартроз каби умуртқа поғонасининг дегенератив-дистрофик жараёнлари оғриқ синдромисиз ва функционал бузилишлар аҳамиятсиз даражада бўлса, номзодлар яроқли деб топилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодлар эса яроқсиз деб топилади. Илдизчали синдром мавжуд бўлганда, тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

Умуртқа поғонаси сил касаллигида, жараён фазасидан қатъи назар, номзодларга учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Умуртқа поғонаси таналарининг компрессия синишида 6 ой ўтгач, тери ости вертебропластикасидан кейин эса 2 ой ўтгач, даволаш натижалари ижобий бўлса ва функциялар тўлиқ тикланса, номзодларнинг яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Умуртқанинг ўткир ва кўндаланг ўсимталари синишида функциялар тўлиқ тикланиб, оғриқ синдроми бўлмаса, номзодларга учиш ишига рухсат берилиши мумкин. Кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар эса яроқсиз деб топилади.

Умуртқа поғонаси шаклининг ўзгаришида (эгрилик, қийшайиш) этиологияси, функционал ҳолати ва касбий фаолиятни бажариш имконияти ҳисобга олиниб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

Ламинектомиядан кейин функциялар тикланганда ва оғриқ синдроми бўлмаганда, номзодларга учиш ишига 3 ойдан кейин рухсат берилиши мумкин.

Номзодларда умуртқа рентгенограммасида морфологик ўзгаришлар аниқланганда, бироқ клиник белгилар кузатилмаса, у яроқли деб топилади.

Номзодларда остеохондроз аниқланганда, уларга жарроҳ ва невролог томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

Дюпюитрен контрактурасининг I даражасида номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади ва жарроҳ кузатувида бўлади.

II даражада учувчилар эса фақат ўзлари бошқараётган ҳаво кемаси турига яроқли деб топилади.

Оғриқсиз кечувчи, томир ва органлар функциясини бузмайдиган I даражали сколиозда, шунингдек умуртқа поғонасининг айрим туғма аномалияларида номзодлар яроқли деб топилади, бироқ кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодлар яроқсиз деб топилади.

Номзодларда сҳморл чурраларида оғриқ синдроми мавжуд бўлса, невролог томонидан унга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тос суякларининг консолидацияланган синишида, жароҳатдан 6 ой ўтгач, функциялар тўлиқ тикланган ва оғриқ синдроми кузатилмаса номзод яроқли деб топилиши мумкин.

Суяклар, тоғайлар, мушаклар, пайлар ва бўғимларда жарроҳлик амалиётларидан сўнг яроқлилик орган функциялари тиклангандан кейин аниқланади.

Қўл ёки оёқ узунлигининг жарроҳлик амалиёти ёки жароҳат натижасида 2 см дан кам қисқариши яроқлиликка тўсқинлик қилмайди (борткузатувчиликка номзодлар бундан мустасно).

Мунозарали ҳолларда учиш тренажёрида синов ўтказилиб, тренажёр инструкторининг хулосаси асосида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик амалиётига тиббий кўрсатма мавжуд бўлса ва номзод даволанишдан бош тортса, у яроқсиз деб топилади.

Остеосинтез ёки протезлаш амалиётидан кейин функциялар сақланганда ва текширув натижалари ижобий бўлса, травматолог-ортопед хулосаси асосида индивидуал тартибда номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги аниқланиши мумкин. Бироқ, кабина экипажи аъзолигига номзодлар яроқсиз деб топилади.

Бўғим касалликлари ва бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликларида турғун ремиссия кузатилса ва орган функциялари сақланган бўлса, номзоднинг яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

Қўл ёки оёқ нуқсонлари мавжуд бўлган номзодларда яроқлилик функционал ҳолат ва касбий вазифаларни бажариш имкониятига кўра аниқланади.

Оёқ панжаси йўқлигида ёки юришни ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи деформациялар мавжуд бўлса, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

122. Хавфли ўсмалар аниқланганда барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Номзодлар ихтисослаштирилган тиббий муассасада даволаниш (жарроҳлик усули, кимётерапия, нур терапияси ёки уларнинг комбинацияси) якунлангандан кейин ресидив кузатилмаганда, бош мияда метастазлар аниқланмаганда, ўсма жараёнининг организм бўйлаб тарқалиши мавжуд бўлмаганда ҳамда организмнинг функционал ҳолати тўлиқ ва турғун сақланганда, аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ ўзгаришлар мавжуд бўлиши мумкинлигини ҳисобга олиб, камида 6 ой ўтгач номзоднинг яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Хавфли ўсмалар сабабли даволанган номзодларга индивидуал тартибда чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига (самолёт, вертолёт) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Бошқа таркибдаги номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилганда чекловлар қўлланилмайди.

Мазкур ҳолларда номзодларга жарроҳ ва онколог томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

123. Хавфли ўсмаларда тиббий хулоса чиқаришда даволаш касалликнинг илк босқичида ўтказилганлиги, патоморфологик хулоса мавжудлиги (ўсманинг анатомик тури ва морфологик тавсифи, регионар лимфа тугунларининг ҳолати), даволашдан кейинги клиник ҳолат динамикасининг ижобийлиги, жумладан тана вазни, лаборатор ва бошқа текширувлар натижалари, даволаш асоратлари ҳамда ресидивларнинг мавжуд эмаслиги, ўсма жараёнининг ривожланиш хусусиятлари, гематологик кўрсаткичларнинг нормадалиги, органлар функцияси бузилишининг даражаси, меҳнатга лаёқатнинг тикланиш муддатлари, касбий мажбуриятларни бажариш қобилияти ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотиш хавфи ҳисобга олинган ҳолда баҳоланади.

124. Патоморфологик хулосага кўра рак ин ситу аниқланганда, ўсманинг жойлашган ўрнидан қатъи назар, ўтказилган даволаш тури ва жарроҳлик аралашувининг хусусияти ҳисобга олинган ҳолда, онкологнинг хулосаси ва прогнози асосида тегишли чекловлар ("тропик мамлакатларда ишлашга яроқсиз", "фақат ўзлаштирган ҳаво кемасида учиш ишига яроқли", "авиакимёвий ишларда ишлашга яроқсиз") қўлланиб, номзоднинг ўқишга ҳамда учиш ишига (самолёт, вертолёт) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Бошқа таркибдаги номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилганда чекловлар қўлланилмайди.

Мазкур ҳолларда номзодларга жарроҳ ва онколог томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

125. Ёмон сифатли эутиреоид тугунли буқоқда ва тугунли мастопатияда онколог маслаҳатига кўра комиссия оралиги даврида жарроҳлик усули билан даволаниш лозим.

Номзодларда хавфсиз ўсмалар мавжуд бўлган ҳолларда, ўсма тўлиқ олиб ташланганда, унинг хавфсиз хусусияти лаборатор текширувлар билан тасдиқланганда, органлар функцияси сақланганда ҳамда жисмоний ва руҳий соғлиқ ҳолати нормада бўлганда, уларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади, ишга яроқлилик масаласи эса индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

126. Хавфсиз ўсмалар жарроҳлик йўли билан олиб ташлангандан кейин жарроҳлик амалиёти ҳажми ва унинг натижалари ҳисобга олинган ҳолда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат бериш муддати жарроҳ томонидан белгиланади.

Махсус либослар, анжомлар ва оёқ кийимдан фойдаланишга монелик қилмайдиган, кичик ҳажмли, ўсишга мойиллиги бўлмаган хавфсиз ўсмалар, шу жумладан липоматоз, сўгалли ва пигментли невуслар, дермоид кисталар, хондромалар ҳамда бошқа шунга ўхшаш ҳолатлар аниқланганда, номзодларга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

127. Жарроҳлик усулида даволанган хавфсиз ўсмалари мавжуд бўлган учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) қабул қилинаётган барча номзодлар жарроҳга ўсманинг гистологик текшируви натижалари ҳамда ўтказилган жарроҳлик амалиётининг хусусияти кўрсатилган тиббий кўчирмани (маълумотнома) ТУКга тақдим этиши лозим.

128. Ошқозон-ичак йўлида (полиплар), шунингдек нафас олиш органларида хавфсиз ўсмалар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (парвозга) минерал ўғитлар билан ишлашга яроқлили, заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда даволаш ўсманинг жойлашувига кўра онколог ёки проктолог томонидан белгиланади.

Липома ва териости ёғ қаватининг бошқа хавфсиз ўсмалари олиб ташлангандан кейин, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат бериш масаласи жарроҳнинг шахсий кўриги асосида ҳал этилади.

129. Буйракнинг кичик ва ўртача ҳажмдаги оддий кисталарида, шунингдек бир ёки икки томонлама жойлашган синусли кисталарда, клиник белгиларнинг (оғриқ, артериал босим ошиши, сийдик таҳлилларида ўзгаришлар) мавжуд эмаслигида номзодлар учиш ишига яроқли деб топиладилар.

Улар жарроҳ ва урологнинг диспансер кузатувига олинади, йилда 1 марта буйракларнинг УЗТ текшируви ўтказилади.

Катта ҳажмли буйрак кисталарида ихтисослаштирилган муассасада кистанинг пунксион даволаш усули қўлланади.

Асоратлар кузатилмаганда номзодга 2-3 ҳафтадан кейин учиш ишига рухсат берилади.

Пунксия учун кўрсатмалар бўлмаган ҳолларда, номзод урологнинг тавсияси асосида диспансер кузатувига олинади.

130. Қалқонсимон безда биринчи марта 1 см дан катта тугунлар аниқланганда, шунингдек 6 ой давомида тугун ҳажми 0,5 см га катталашганда, пунксия биопсия ўтказилиши лозим.

Рак, аденома ёки диаметри 3 см дан катта тугунлар аниқланганда, жарроҳлик усулида даволаш ўтказилиши керак.

Тугунли буқоқ олиб ташлангандан кейин номзоднинг учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи жарроҳ томонидан терапевт ва эндокринолог маслаҳати ҳамда прогнози асосида аниқланади.

131. Ўсманинг яхши сифатли эканлиги тасдиқланганда, оператив даволаш зарур бўлмаганда, шунингдек ўсма билан боғлиқ анатомик дефектлар мавжуд бўлмаса, қалқонсимон без функцияси бузилмаган бўлса, ўсманинг ўсишга мойиллиги бўлмаса, махсус авиация анжомларини (кислород ниқоби) ёки оёқ кийим кийишни қийинлаштирмаса номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

132. Простата безининг яхши сифатли гиперплазияси мавжуд бўлган ҳолларда, ўртача ёки кучли ифодаланган симптоматик обструксия аниқланганда, авиация ходимлари учиш ишидан четлатилиши, бунда уларга қуйидаги текширувлар ўтказилиши лозим:

трансабдоминал ва трансректал эхография;

қон зардобида простата спесифик антигени (ПСА) даражасини аниқлаш;

уролог тавсиясига кўра қўшимча инструментал ва лаборатор текширувлар.

Кам ифодаланган ёки енгил симптомлар бўлганда ва оператив даволашга кўрсатма мавжуд бўлмаганда, урологнинг шахсий кўриги ва хулосаси асосида авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

133. Простата безининг трансуретрал резекцияси (ТУРП) ўтказилган ҳолларда, жарроҳлик амалиётидан 6 ой ўтгач обструктив симптомлар тўлиқ ва асоратларсиз бартараф этилганда, органлар функцияси сақланган бўлса, уролог хулосаси асосида индивидуал тартибда яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Ташқи жинсий аъзоларнинг ўсмалари аниқланганда, уларни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш масаласи уролог ёки гинекологнинг тавсияси асосида ҳал этилади.

134. Симптомларсиз кечувчи бачадон миомаси мавжуд бўлган авиация ходимлари диспансер кузатувига олинади.

Миоманинг ўсиши, ёндош аъзолар функциясининг бузилиши, бачадондан қон кетиши, оғриқ синдроми мавжудлиги ёки бошқа тиббий кўрсатмалар аниқланганда, авиация ходимлари оператив даволанишга юборилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейин яроқсизлик муддати 4 ойгача этиб белгиланади.

Учиш ишига (ўқишга) қайта тиклаш масаласи ҳал этилганда жарроҳлик амалиётининг тури, асоратларнинг мавжуд эмаслиги, соғлиқ ҳолатининг тикланганлиги, аъзолар функциясининг сақланганлиги, касбий вазифаларни бажариш чоғида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги, текширув натижаларининг нормада эканлиги ҳамда гинеколог хулосаси инобатга олинган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

135. Номзодларда кўкрак оралиғи, плевра, бронх ичидаги ва бронхдан ташқари жойлашган ўпканинг яхши сифатли ўсмалари оператив даволанганидан кейин 6 ой ўтгач, номзоднинг умумий соғлиғи тикланганда, торакотомиядан кейинги кўкрак қафаси деформацияси мавжуд бўлмаганда, рентгенологик ва бошқа текширувларда қўпол анатомик нуқсонлар аниқланмаганда, ташқи нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларида бузилишлар кузатилмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда ҳар бир навбатдаги тиббий кўрикда спирография ҳамда кўкрак қафаси аъзоларининг рентгенографиясидан ўтказилади.

136. Номзодда ташқи нафас олиш функциясининг яққол бузилишлари, уйқудаги обструктив апное синдроми мавжуд бўлганда, шунингдек касалликлар, ривожланиш нуқсонлари ёки жароҳатлар сабабли кўкрак қафаси аъзоларида йирик жарроҳлик амалиётлари ўтказилганда, шу жумладан пулмонектомия ҳолатларида, у учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Номзодда жарроҳлик йўли билан даволаш ўтказилганда, у тўлиқ даволаниб, соғлиғи тиклангандан сўнг ташқи нафас олиш функцияси етарли даражада тикланганда, Тиффно индекси камида 60 фоизни ташкил этганда ҳамда текширув натижалари ижобий бўлганда, жарроҳ ва терапевт хулосалари асосида учиш ишига яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

137. Жарроҳлик усулида даволашни талаб этувчи патологиялар (нуқсонлар) мавжуд бўлганда, ўпканинг қолдиқ функционал ҳажми, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати, кўкрак қафаси органларининг силжиш эҳтимоли, парвоз вақтида босим тафовути таъсирида оғир асоратлар келиб чиқиш хавфи ҳамда умумий прогноз ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг соғлиғи ҳолати баҳоланади ва тиббий хулоса чиқарилади.

138. Номзодда кўкрак девори ва ўпка тўқимасида йирик томирлар ҳамда юракдан узоқда жойлашган ёт жисмлар мавжуд бўлганда, клиник белгилар аниқланмаса ва ташқи нафас олиш функцияси кўрсаткичлари қониқарли бўлса, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Спонтан пневмоторакс ҳолатларида тиббий хулоса чиқаришда клиник соғайиш билан бир қаторда ресидив хавфи ҳам инобатга олинади.

Номзодда биринчи марта спонтан пневмоторакс кузатилгандан кейин клиник соғайиш ҳолати қайд этилиб, тиббий текширувлар натижасида буллез эмфизема ёки нафас олиш аъзолари функциясининг бошқа бузилишлари аниқланмаганда, унга нисбатан индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

139. Номзодларда спонтан пневмоторакснинг қайта хуружи кузатилганда, жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, тўлиқ соғайиш қайд этилган ҳамда ҳар томонлама ўтказилган махсус текширувлар натижалари ижобий бўлганда, номзодга индивидуал тартибда чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига (парвозга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Ички органлар шикастланиши билан кечмаган кўкрак қафасининг ичига кириб борган яраланишларда, тўлиқ соғайишдан кейин тиббий текширувлар натижалари асосида номзоднинг учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи аниқланади.

140. ЎСОК ремиссия турғунлигида ташқи нафас олиш функцияси сақланганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ташқи нафас олиш функциясининг енгил даражадаги бузилишларида, ОФВ1 ва ЖЕЛ кўрсаткичлари 70 фоиздан кам бўлмаганда ҳамда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимларини текшириш натижалари ижобий бўлганда, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар (ТМЛ) қўлланган ҳолда самолёт ва вертолётда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин. Бунда номзод жарроҳ диспансер кузатувига олиниши ҳамда ҳар бир навбатдаги кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари қайта текширилиши керак.

Бошқа таркибдаги номзодларга нисбатан тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

141. Қисилишга мойил бўлган ёки қизилўнгач ҳамда ошқозон фаолиятида функционал бузилишларни кельтириб чиқарувчи, шунингдек рефлюкс-эзофагит асорати билан кечувчи диафрагмал чурралар мавжуд бўлганда, номзодга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик йўли билан даволаш ижобий натижа берганда, 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, номзодда тўлиқ соғайиш ҳолати мавжуд бўлса ҳамда тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлса, унинг учиш ишига яроқлилик аниқланади.

142. Дивертикул жарроҳлик йўли билан даволанган ва даволаш ижобий натижа берганда, номзоднинг касбий яроқлилиги масаласи кўриб чиқилади.

Қизилўнгачнинг чуқурлаштирилган тиббий текширувлари, шу жумладан эзофагоскопия ва бошқа зарур текширувлар, шунингдек ташқи нафас олиш органлари ҳамда юрак-қон томир тизими функционал ҳолатини баҳолаш натижасида органлар функциясининг бузилишлари ва дивертикулнинг ресидиви аниқланмаганда, номзодга самолёт ва вертолёт учиш ишига индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бошқа таркибдаги номзодларга тиббий хулоса уларнинг касбий мажбуриятларини бажариш қобилияти ҳисобга олинган ҳолда чиқарилади.

143. Оператив даволашни талаб қилмайдиган қизилўнгач дивертикуллари мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қизилўнгач веналарининг варикоз кенгайиши аниқланганда, этиологияси ва клиник кўринишидан қатъи назар, барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ҳамда улар қайта ўқишга ёки касбий фаолиятга тикланмайди.

144. Қизилўнгачнинг чандиқли стенози сабабли ўтказилган қизилўнгач пластикаси, шунингдек функционал касалликлар муносабати билан бажарилган пластикали эзофагокардиомиотомия каби жарроҳлик амалиётларидан кейин текширувлар натижалари, номзоднинг касбий фаолиятини хавфсиз бажариш қобилияти ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар ҳисобга олинган ҳолда, жарроҳнинг хулосаси ва прогнози асосида унинг учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи ҳал этилади.

Рефлюкс-эзофагит мавжуд бўлмаганда ва диафрагманинг қизилўнгач тешиги чурраси билан боғлиқ бўлмаганда қизилўнгач-ошқозон бирикмаси етишмовчилиги мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқли ҳисобланадилар.

145. Қорин бўшлиғи аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин номзодлар жарроҳга ташхис, жарроҳлик амалиёти ўтказилган сана, унинг тўлиқ баённомаси, жарроҳлик амалиётидан кейинги даврнинг кечиши, жарроҳлик амалиётининг препаратнинг патоморфологик текшируви натижалари ҳамда бошқа тегишли маълумотлар кўрсатилган касаллик тарихидан кўчирмани ТУКга тақдим этади.

146. Жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берганда, номзод тўлиқ соғайганда, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, касбий мажбуриятларни бажариш жараёнида хавф омиллари аниқланмаганда, аъзолар функцияси сақланганда, гастроентерологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, тегишли мутахассисларнинг хулосаси ва прогнози асосида унинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилик аниқланади.

Жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар (пневмония ёки тромбофлебит) мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек спленектомия ўтказилганда ёки қорин бўшлиғи аъзоларининг кўп сонли шикастланиши сабабли лапаротомия бажарилганда, номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик муддати индивидуал тартибда аниқланади.

Симптомларсиз кечувчи, битта йирик конкремент мавжуд бўлган холесистолитиаз ҳолатларида комиссиялар оралиғи даврида режали жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

147. Ошқозон ва 12 бармоқли ичакнинг яра касаллиги ҳамда унинг асоратлари (ресидив, қон кетиши, перфорация, пенетрация) даволангандан сўнг эндоскопик текширув натижасида яранинг битгани тасдиқланиб, дори воситаларини қабул қилиш зарурияти бўлмаганда, 8 ҳафта ўтгач номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади, ишга яроқлилик масаласи эса индивидуал тартибда аниқланади.

Мазкур шахсларга ҳар 6 ойда эзофагогастродуоденоскопия (ЭФГДС), қонда гемоглобин миқдорини аниқлаш бўйича таҳлил ҳамда гастроентеролог маслаҳати белгиланади.

148. Тизимли касалликлар сабабли ўтказилган холесистектомия ёки спленектомиядан кейин тиббий хулоса жарроҳ томонидан терапевт билан биргаликда чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда касаллик билан боғлиқ асоратлар хавфи, тегишли парҳезга риоя қилинганда симптомларнинг мавжуд эмаслиги, операциядан кейинги даврнинг кечиши, дори воситалари билан даволанишга эҳтиёжнинг йўқлиги, эндоскопик текширувлар натижаларининг ижобийлиги, касбий мажбуриятларни бажаришда парвозлар хавфсизлигига таҳдид туғдирувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар ҳисобга олинади.

Тиббий хулоса чиқаришда касаллик билан боғлиқ асоратлар хавфи, парҳезга риоя қилинган тақдирда симптомларнинг йўқлиги, жарроҳлик амалиётидан кейинги даврнинг кечиши, дори воситалари билан даволаш заруриятининг мавжуд эмаслиги, эндоскопик текширувлар натижаларининг ижобийлиги ҳамда касбий мажбуриятларни бажаришда парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи омилларнинг йўқлиги ҳисобга олинади. Тиббий хулосанинг амал қилиш муддатига чекловлар қўйилади.

Яроқли деб топилган номзодларга 3 йил муддатга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

149. Чов, сон, диафрагма, киндик ва қорин оқ чизиғи чурралари аниқланганда, оғриқ синдроми мавжуд бўлса ёки чурранинг қисилиш хавфи мавжуд бўлса, жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, номзоднинг учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Чурранинг қисилиш хавфи мавжуд бўлмаганда ва оғриқ синдроми кузатилмаган ҳолларда, комиссиялар оралиғи даврида режали жарроҳлик даволаш тавсия этилади.

Бунда номзодга чекловлар қўлланган ҳолда самолёт ва вертолётда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бошқа таркибдаги номзодлар эса ўқишга, парвозга ва ишга яроқли деб топилади, кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно.

Жарроҳлик йўли билан даволанишдан бош тортган номзод учиш ишига ёки (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

150. Катта бўлмаган, физиологик ҳалқа чегарасидаги киндик чурраси, қорин парда олди липомаси ҳамда жисмоний зўриқиш ёки кучаниш вақтида чурра чиқиши кузатилмайдиган чов ҳалқаси кенгайиши аниқланганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқли ҳисобланади.

Сурункали колитларда ремиссия турғун бўлганда, доимий дори воситаларини қабул қилиш зарурияти мавжуд бўлмаганда, асоратлар кузатилмаганда ҳамда соғлиқ ҳолати барқарор ижобий бўлганда, номзодга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда самолёт ва вертолёт учувчилари учун 3 йил муддатга ТМЛ чеклови қўлланади.

151. Крон касаллиги, ярали колит ҳамда қорин парда битишмаларининг яққол ифодаланган клиник кўринишлар билан кечувчи шаклларида номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Клиник белгилар билан намоён бўлмаган долихосигма мавжуд бўлса, номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Аёлларнинг кичик чаноқ аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин тиббий хулоса гинеколог маслаҳати асосида жарроҳ томонидан чиқарилади.

152. Радикал жарроҳлик амалиётларидан кейин номзодга 2 ойдан 3 ойгача муддатга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлари бўлмаган гистеректомиядан кейин 3 ой ўтгач, жисмоний ва руҳий ҳолати нормада бўлган ҳамда аъзолар функцияси сақланган тақдирда номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

153. Эндоскопик, шу жумладан лапароскопик жарроҳлик амалиётларидан кейин 1 ярим ойдан 2 ойгача муддат ўтгач номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

Номзоднинг соғлиги тўлиқ тикланганда, касбий вазифаларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи касаллик асоратлари мавжуд бўлмаганда ҳамда мутахассисларнинг ижобий прогнози мавжуд бўлганда, ваколатли органнинг тиббий экспертлари яроқсизлик муддатларини индивидуал тартибда қисқартиришига йўл қўйилади.

154. Тўғри ичак ва параректал бириктирувчи тўқималар касалликлари тез-тез хуружлар билан кечганда, яққол ифодаланган клиник белгилар мавжуд бўлганда, анус торайиши, аъзолар функцияларининг бузилиши, оқма яралар ёки бошқа патологик ҳолатлар аниқланганда, номзодни терапевтик ёки жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Тавсия этилган даволаш усулларидан бош тортган номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, шикоятлар ва клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, турғун ремиссия ҳолати кузатилганда, жарроҳлик яраси асоратларсиз тўлиқ битганда, тиббий текширувлар натижалари нормада бўлганда, ичак фаолияти меъёрлашган ҳамда орган функциялари тикланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзоларига нисбатан эса ишга ва ўқишга яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

Бунда номзодларга 2 йил давомида ҳар 6 ойда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда заруратга кўра проктолог маслаҳати ўтказилади.

Касаллик зўрайиши ва функционал бузилишлар кузатилмаганда, тўғри ичак тушишининг бошланғич шаклларида номзоднинг самолёт ва вертолётда учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Чот соҳасининг кондиломатозида номзоднинг учиш ишига яроқлилиги дерматовенеролог маслаҳати асосида аниқланади.

155. Аорта аневризмаси ташхисини аниқлаш мақсадида авиация ходимларида трансторакал эхокардиография, магнит-резонанс томография ёки магнит-резонанс ангиография ўтказилади, зарур ҳолларда аортография ҳам амалга оширилади.

Аортанинг ички диаметри 4,0 см дан катта, бироқ 5,0 см дан кичик бўлган ҳолларда, номзодларга ТМЛ чеклови қўлланган ҳолда 6 ой муддатга тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Аортанинг ички диаметри 5,0 см дан катта бўлганда, номзодга учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейин прогноз, оператив даволаш натижаларининг ижобийлиги, хавф даражасининг минимал эканлиги ҳамда коронар артериялар касалликлари мавжуд бўлмаганда, номзодларга учиш ишига ТМЛ чеклови қўлланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Яроқли деб топилган номзодларга доимий равишда ҳар 3 ойда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади. Тегишли мутахассислар маслаҳати ҳамда бошқа қўшимча текширувлар заруратга кўра ўтказилади.

156. Номзодда пэриферик томирлар касалликлари аниқланганда, бош мия ҳамда юрак-қон томир тизими бўйича тиббий текширувлар ўтказилади.

Коронар томирлар билан боғлиқ патологияларни аниқлаш мақсадида, фармакологик юклама синови ҳамда таллий ёрдамида миокард перфузиясини визуализация қилиш текшируви ўтказилиши мумкин.

157. Эндартерит ва облитерацияловчи атеросклерозда номзодларнинг яроқлилиги касалликнинг босқичи, клиник симптомларнинг мавжудлиги ҳамда тиббий текширувлар натижалари ҳисобга олинган ҳолда аниқланади.

Артерияларнинг облитерацияловчи касалликларида трофик бузилишлар ва оғриқ синдроми мавжуд бўлганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

158. Чуқур веналар тромбозида антикоагулянт дори воситалари (варфарин, ривароксабан (Ксарелто), дабигатран (Прадакса) билан даволаш 3 - 6 ойгача давом этиши мумкинлигини ҳисобга олиб, мазкур дори воситаларини қабул қилиш тўлиқ тўхтатилганидан кейин камида 1 ҳафта ўтгач, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи кўриб чиқилади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

159. Оёқ ва қўлларнинг магистраль артериялари ҳамда артериовеноз аневризмалари бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин ушбу амалиёт натижалари ижобий бўлганда, қўл-оёқларда қон айланиши бузилишлари аниқланмаганда ҳамда қон айланишининг компенсацияланганлиги функционал текширувлар билан тасдиқланганда, номзодларга тегишли чекловлар қўлланган ҳолда самолёт ва вертолёт учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бошқа таркибдаги номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

Қон айланиши бузилишининг клиник белгилари мавжуд бўлмаганда, бироқ функционал текширувлар натижаларига кўра қон айланиши нормада эмаслиги аниқланган ҳолларда, номзодга даволаниш тавсия этилади.

Даволаниш якунлангандан кейин яроқлилик масаласи ангиожарроҳнинг хулосаси ва прогнози ҳисобга олинган ҳолда аниқланади. Заруратга кўра қўшимча текширувлар ўтказилади.

160. Магистраль ва периферик томирларда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин агар функциянинг вақтинча бузилиши кузатилса ҳамда реабилитация ва меҳнат қобилиятини тиклаш учун 1 ойдан ортиқ муддат талаб этилса, номзод учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсиз деб топилади.

Веналарнинг варикоз кенгайишида қон айланишининг декомпенсацияси, трофик бузилишлар, тугунлар устидаги терининг юпқалашиши ҳамда томир ёрилиши хавфи мавжуд бўлганда, номзод учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсиз деб топилади.

Оёқ веналарининг варикоз кенгайиши жарроҳлик йўли билан даволанганда ва даволаш асоратларсиз ижобий натижа берганда 3 ҳафта ўтгач, ангиожарроҳнинг хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда номзоднинг учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилиги аниқланади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

161. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга (кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодлар бундан мустасно) веналарнинг варикоз кенгайишининг фақат компенсацияланган А ва Б даражалари мавжуд бўлганда, уларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

162. Сурункали веноз етишмовчилик кузатилмайдиган тери ости ёки чуқур веналарнинг ўткир тромбофлебити, шунингдек Мондор касаллиги аниқланганда, номзод вақтинча учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Касалликнинг ўткир белгилари йўқолганда, вена бўйлаб инфилтрат сўрилганда, қоннинг умумий таҳлили ҳамда коагулограмма кўрсаткичлари нормада бўлганда, ангиожарроҳ хулосаси асосида жарроҳ томонидан номзодга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат берилади ҳамда диспансер кузатуви белгиланади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

Лимфа тугунлари шикастланганда авиация ходимлари тегишли мутахассислар кўригидан ўтказилиши зарур.

Лимфа тугунлари туберкулёзида, тўлиқ клиник соғайиш кузатилганда ва туберкулёзга қарши диспансер назоратидан чиқарилгандан кейин ёки учинчи гуруҳга ўтказилганда, авиация ходимининг касбий фаолиятига қайта тикланиш масаласи фтизиатр билан биргаликда кўриб чиқилади.

163. Лимфа тугунлари туберкулёзи ва актиномикозини ўтказган учувчилар авиация кимёвий ишларида учиш ишига яроқсиз ҳисобланади.

Номзодда варикоцеле бўйича жарроҳлик амалиёти ўтказилгандан кейин меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, жарроҳ кўриги асосида унга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат берилади.

164. Оёқ-қўл томирларининг тромбангиити ва аортоартериитида, облитерацияловчи атеросклерознинг III-ИВ босқичларида, сурункали веноз етишмовчилик билан кечувчи посттромботик ва варикоз касалликларида, фил оёқлиликнинг ИИ-ИВ даражаларида, ангиотрофоневрозларнинг ИИ-ИИИ босқичларида, шунингдек уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг III даражасида номзодлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсиз деб топилади.

165. Уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг (варикоцеле) клиник аҳамиятга эга шаклида, шу жумладан оғриқ синдроми, спермограмма кўрсаткичларидаги ўзгаришлар ёки мояк ҳажмининг камайиши кузатилганда, номзодларга жарроҳлик усулида даволаниш тавсия этилади.

Уруғ тизимчаси веналари варикоз кенгайишининг ИИ-ИИИ даражаларида, бунда варикоз кенгайган веналар мояк соҳасида шахс тинч ҳолатда бўлганида палпация йўли билан ва визуал тарзда аниқланадиган ҳолларда, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

166. Номзодларда сийдик-таносил тизими касалликлари, ривожланиш аномалиялари ёки шикастланишлари билан боғлиқ бўлганда, тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

167. Функционал бузилишлар билан кечмайдиган I ва II даражали нефроптозда номзодлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

Функционал бузилишлар билан кечмайдиган I ва II даражали нефроптозда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади, бироқ самолёт ва вертолёт учувчилиги ҳамда борткузатувчилик бўйича ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Нефроптознинг III даражасида барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

168. Бирламчи гидронефроз аниқланганда, барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик йўли билан муваффақиятли даволанган авиация ходимлари гидронефротик трансформация тўлиқ бартараф этилганда ва буйраклар функцияси яхши сақланганда, улар учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Иккиламчи гидронефрозда гидронефротик трансформацияни кельтириб чиқарган сабаблар бартараф этилганда, унинг қайта ривожланиши кузатилмаганда ҳамда буйраклар функциясининг ўртача ёки оғир даражадаги бузилишлари аниқланмаганда, учувчилар (самолёт, вертолёт) ва бортмуҳандисларга чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

169. Туғма равишда битта буйрак мавжуд бўлмаганда ёки нефректомиядан кейин сақланиб қолган буйракнинг функционал ҳолати ҳисобга олинган ҳолда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

170. Моякни олиб ташлаш бўйича жарроҳлик амалиётини, жумладан моякнинг қорин бўшлиғида ушланиб қолиши ёки эктопияси сабабли ўтказганда, шунингдек бошча гипоспадияси мавжуд бўлган номзодлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

Мояк ва уруғ найчаси истисқоси, уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайиши ҳамда крипторхизмда моякни тушириш билан боғлиқ жарроҳлик амалиётларидан кейин ушбу амалиётнинг тури ва қўлланилган замонавий тиббий технологиялар ҳисобга олинган ҳолда, даволаш натижалари ижобий бўлса камида 3 ҳафта ўтгач учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат берилади.

171. Простата безининг яхши сифатли гиперплазиясида, жарроҳлик усулида даволашга кўрсатмалар мавжуд бўлмаганда ҳамда функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Простата безининг яхши сифатли гиперплазиясининг симптоматик обструксия билан кечувчи шаклларида номзодлар вақтинча яроқсиз деб топилади.

Простата безининг трансуретрал резексиясини бошдан кечирганда, шунингдек альфа-адреноретсептор антагонистлари, шу жумладан теразозин, празозин, доксазозин ва тамсулозин ёки 5-алфа-редуктаза ингибиторлари билан даволанаётган номзодлар 3 ойдан 6 ойгача муддатга яроқсиз деб топилади.

Жарроҳлик усулида ёки дори воситалари билан даволаш тўлиқ якунлангандан кейин буйраклар ва сийдик йўллари функцияларида бузилишлар мавжуд эмаслиги лаборатор ҳамда бошқа текширувлар билан тасдиқланганда, сийдик таҳлили натижалари нормада бўлганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

Мазкур номзодларга жарроҳнинг доимий диспансер кузатуви белгиланади ва у ҳар 6 ойда ўтказилади.

172. Урологик касалликлар ёки улар сабабли ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин номзоднинг хизматга (ёки фаолиятга) яроқлилиги қуйидаги шартлар бажарилганда аниқланади:

тегишли мутахассис томонидан индивидуал тартибда ишлаб чиқилган антибактериал терапияга идиосинкратик реакциянинг мавжуд эмаслиги;

актив даволаш босқичи бошланганидан кейин гемодинамик ҳолатнинг тўлиқ барқарорлашганлиги;

камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал даволаш курси ўтказилганлиги (аёлларда учрайдиган оддий систит ҳолатлари бундан мустасно);

такрорий ўтказилган бактериологик экмалар натижаларида патоген микроорганизмлар аниқланмаганлиги;

инфекция асоратлар мавжуд эмаслиги;

урологик текширувлар натижасида анатомик ёки бошқа патологик ўзгаришларнинг аниқланмаганлиги;

сийдик чиқариш тизими органлари функцияларининг сақланганлиги.

Мазкур шартлар бажарилганда номзоднинг яроқлилиги уролог шифокорининг хулосаси ва тиббий прогнози асосида белгиланади.

Ресидив эҳтимоли юқори бўлганда, симптомлари тез ривожланадиган ҳамда сийдик йўллари инфекцияси билан кечувчи урологик касалликлар аниқланганда номзодлар учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатилади.

Тўлиқ даволаниш ўтказилиб, клиник ва лаборатор текширув натижалари ижобий бўлганда номзодлар учиш ишига яроқлилик масаласи тиббий хулоса асосида қайта кўриб чиқилади.

Асоратларсиз кечувчи оддий систит аниқланганда аёллар 5 кун муддатга учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) вақтинча четлатилади.

173. Буйраклар ва сийдик-таносил тизими органларининг сил касаллигининг фаол шаклида номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Касаллик тўлиқ даволаниб, клиник соғайиш кузатилганда ҳамда органлар функциялари етарли даражада сақланганда, номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

174. Сийдик тутолмаслик ҳолатларида унинг тури, шу жумладан доимий, стресс билан боғлиқ, ургент ёки сийдик пуфагининг тўлиб кетиши билан боғлиқ шакли бўйича якуний ташхис аниқланади ҳамда авиация ходимлари тўлиқ даволаниш даврида учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатилади.

Номзод касалликдан соғайган сўнг ҳамда уни кельтириб чиқарган сабаблар тўлиқ бартараф этилган тақдирда, яроқлилик аниқланади.

Буйрак ва сийдик йўлларининг сил касаллигида, касаллик тўлиқ даволангандан кейин ихтисослаштирилган диспансер мутахассис шифокорининг хулосаси ва прогнози асосида учиш ишига яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

175. Ўткир гломерулонефрит ва пиелонефритларда номзодлар 3 - 6 ой муддатга учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатилади.

Тўлиқ соғайиш кузатилгандан кейин касаллик симптомларининг ифодаланиш даражаси, ремиссиянинг турғунлиги, инфекциянинг бартараф этилганлиги ҳисобга олинган ҳолда учиш ишига яроқлилик аниқланади ва тиббий хулоса чиқаришда тегишли чекловлар қўлланилади.

Мазкур номзодларга ҳар 3 ойда қондаги креатинин миқдори, сийдик таҳлили ҳамда заруратга кўра бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

Касалликларнинг ремиссия даврида артериал қон босими 160/95 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда, протеинурия 2 - 3 г/л га етганда, буйрак етишмовчилигининг клиник белгилари мавжуд бўлганда ёки қондаги креатинин миқдори 150 - 200 мкмол/л дан юқори бўлганда, номзодларга учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

176. Буйракдан якка тош мустақил равишда чиққанда, жарроҳлик усули билан олиб ташланганда ёки конкрементнинг кўчиши сабаблар туфайли буйрак санчиғи кузатилганда, даволаш якунланиб, тўлиқ соғайиш қайд этилгандан сўнг номзодлар навбатдан ташқари тиббий кўрикдан ўтказилади.

Тиббий кўрик ва текширувлар натижалари нормада бўлганда, сийдик ва суткалик сийдик таҳлиллари, шунингдек бошқа зарур текширувлар кўрсаткичлари нормада бўлса, сийдик экмасида микроорганизмлар аниқланмаса, конкрементнинг тури маълум бўлса, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаса ҳамда буйраклар функцияси етарли даражада сақланган тақдирда, икки томонлама бошқариладиган ҳаво кемалари учувчиларига 3 йил муддатга ОМЛ чеклови қўлланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Буйрак тош касаллиги ресидивида тижорат авиацияси учувчиларига "фақат иккинчи учувчи" ёки "фақат иккинчи учувчи мавжуд бўлганда" деган эксплуатация чекловлар қўлланиши мумкин. Бунда номзодларга доимий муддатга ҳар 6 ойда урологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Бир томонлама бошқариладиган ҳаво кемалари учувчилари тўлиқ даволаниб, соғайгандан кейин даволаш ва текширув натижалари ижобий бўлган тақдирда, учиш ишига яроқли деб топилади.

Мазкур номзодларга ҳам доимий муддатга ҳар 6 ойда урологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

177. Буйрак ва сийдик чиқариш йўлларида микролитларнинг аниқланиши сийдик-тош касаллиги ташхисини қўйиш учун асос бўлмайди.

Буйрак ва сийдик чиқариш йўлларида морфологик ҳамда функционал ўзгаришлар аниқланмаганда, номзодлар яроқли деб топилади.

Асоратларсиз ўтказилган экстракорпорал литотрипсия ёки тери орқали литотомия амалиётидан кейин камида 1 ой ўтгач номзодларнинг яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

178. Клиник белгилари мавжуд бўлмаганда ҳамда иш қобилиятининг тўсатдан йўқолишига олиб келмайдиган буйрак косачаси дивертикулида, шунингдек буйрак паренхимаси ёки киста ичида жойлашган тошлар мавжуд бўлганда, учиш ишига яроқлилик масаласи индивидуал тартибда аниқланади.

5-БОБ. ТЕРИ-ТАНОСИЛ КАСАЛЛИКЛАРИ

179. Номзодларда тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи тери-таносил касалликлари мавжуд бўлмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

180. Сурункали ва қайталанувчи экзема аниқланган номзодлар яроқсиз деб топилади.

Экземанинг енгил шаклларида, терининг замбуруғли шикастланишларида, паразитар касалликларда, шу жумладан лейшманиоз ва қўтирда, пиодермияларда ҳамда бошқа тери-таносил касалликларининг ўткир даврида номзодлар мажбурий тартибда даволанади.

Даволаш ва текширувлар натижалари ижобий бўлганда, тўлиқ соғайишдан кейин, дерматологнинг хулосаси ва прогнози асосида учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

181. Ихтиоз ва тангачали темираткининг чегараланган енгил шаклларида, номзоднинг умумий аҳволи қониқарли бўлса, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тери ва тери ости бириктирувчи тўқима касалликларининг кенг тарқалган, даволаш натижалари салбий бўлган ёки сурункали оғир кечувчи шаклларида барча номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

182. Вирусли гепатит ва геморрагик безгак бошдан кечирилгандан кейин 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, органлар функциялари сақланганда, текширувлар натижалари нормада бўлганда ва соғлиқ ҳолати тикланган тақдирда, тегишли мутахассис шифокорнинг хулосаси ва прогнози асосида номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

Авиация кимёвий ишлари билан боғлиқ учувчилик фаолиятига эса 12 ой ўтгач рухсат этилади (минерал ўғитлар билан ишлаш бундан мустасно).

183. ОИТС ташхиси аниқланганда барча номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар ҳамда юқумли тери касалликлари аниқланганда ёки уларга шубҳа қилинганда, номзодлар тери-таносил касалликлари диспансерида текширувдан ўтиши ва даволаниши шарт.

Ташхис тасдиқланганда, касаллик тўлиқ даволангандан кейин текширувлар натижалари нормада бўлганда, дерматовенерологнинг хулосаси ва прогнози асосида яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

6-БОБ. ГИНЕКОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР

ВА ҲОМИЛАДОРЛИК

184. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда барча номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

функционал бузилишлар ва оғриқ синдроми билан кечувчи анатомик дефектларнинг асоратлари мавжуд бўлган сурункали гинекологик касалликларда;

яллиғланиш жараёнларининг йилда 3 мартадан ортиқ ресидивларида;

қин девори ва бачадоннинг III даражали пастга тушишида;

сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яраларида;

орқа чиқарув йўли сфинктери функциясининг бузилиши билан кечувчи чотнинг йиртилишида;

бачадоннинг нотўғри жойлашуви ёки етилмаганлигида;

икки шохли бачадон мавжуд бўлиб, функционал бузилишлар (бачадондан қон кетиши, оғриқ) кузатилганда.

185. Сурункали гинекологик касалликларнинг ўткир босқичида номзодлар даволаниши лозим.

Даволаш натижалари ижобий бўлиб, соғайиш қайд этилгандан кейин учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат берилади.

Даволаниш натижалари ижобий бўлганда, соғайиш тасдиқлангандан кейин номзодлар учиш ишига рухсат этилади ҳамда ремиссиянинг турғунлигини аниқлаш мақсадида уларга 2 ҳайз даври давомида гинеколог мутахассисининг тиббий кузатуви белгиланади.

186. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди:

кичик тос соҳасида оғриқ синдромисиз кечувчи чандиқли битишмалар;

функционал бузилишларсиз бачадон, тухумдон ёки фаллопий найларининг туғма йўқлиги;

қиннинг атрезияси;

бепуштлик.

Бачадон бўйни касалликларида (эндотсервитсит, эрозия, эктропион эрозияси), шунингдек трихомонад колпити ва трихомониаз аниқланганда номзодлар 3 ҳафтагача муддатга даволаниш учун учиш ишидан вақтинча четлатилади.

187. Функционал бузилишларсиз қин девори ва бачадоннинг И-ИИ даражали пастга тушиши аниқланганда авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно) ҳамда уларга гинеколог мутахассисининг диспансер кузатуви белгиланади.

Сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яралари жарроҳлик усули билан даволангандан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, авиация ходимлари учиш ишига яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилади.

188. Аёллар жинсий аъзоларида ўтказилган, асоратлар билан кечмаган ва органлар функцияларининг бузилишига олиб келмаган жарроҳлик амалиётларидан кейин лапаротомия ўтказилганда 2 ой ўтгач, лапароскопик амалиётидан кейин 4 - 6 ҳафта ўтгач, тотал гистеректомиядан кейин эса 6 ой ўтгач учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) қайта тикланиш масаласи аниқланади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур ҳолларда тиббий хулоса чиқаришда постовариектомик, климактерик ва пременструал синдромлар, шунингдек руҳий-эмоционал бузилишлар ҳамда вегетатив дисфунксия мавжудлиги ва уларнинг ифодаланиш даражаси ҳисобга олинади.

189. Аёллар жинсий аъзоларида диаметри 5 см дан катта бўлган кистасимон ўсмалар аниқланганда, кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходимлари эса жарроҳлик усулида даволаниш учун учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, гинеколог ва жарроҳнинг хулосаси асосида яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

190. Симптомларсиз кечувчи, клиник белгилари ва функционал бузилишлари мавжуд бўлмаганда, кичик ҳажмдаги бачадон миомасида, эндометриозда, шунингдек диаметри 5 см дан ошмайдиган эндометрий ва фолликуляр кисталарда авиация ходимлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

Тухумдонлар дисфунксиясида авиация ходимлари ишдан четлатилмаган ҳолда текширувдан ўтказилиши ва даволаниши мумкин.

Мазкур ҳолларда тиббий хулоса эндокринолог ҳамда гинеколог-эндокринологнинг хулосалари, шунингдек касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда чиқарилади.

191. Бачадондан дисфунксионал қон кетишларида авиация ходимлари мажбурий тартибда даволаниши шарт.

Бирламчи алгоменорея ва дисменореяда тиббий хулоса клиник белгиларининг ифодаланиш даражаси, уларнинг давомийлиги, авиация ходимининг ўз функционал мажбуриятларини етарли даражада бажара олиш қобилияти ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар ҳисобга олинган ҳолда, гинеколог маслаҳати асосида индивидуал тартибда чиқарилади.

Иккиламчи дисменореяда авиация ходимининг яроқлилиги текширувлар натижалари, тегишли мутахассис хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда аниқланади.

Ҳайз кўриш даврида авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтказилмайди ва учиш ишидан 3 кунгача четлатилади.

192. Ҳомиладорликнинг 12 ҳафтасига тенг ёки ундан катта ҳажмдаги бачадон миомасида, шунингдек миома тугунининг шиллиқ остида жойлашуви, тугуннинг сентрипетал ўсиши, тугуннинг қин соҳасида жойлашуви каби ҳолатлар мавжуд бўлганда, клиник кўринишларидан қатъи назар, бачадондан қон кетиши, тугунда модда алмашинуви бузилиши, иккиламчи анемия, ёндош аъзолар функциясининг бузилиши, сийдик ажралишининг обструксияси ёки ўткир сийдик тутилиши хавфи мавжуд бўлса, авиация ходимлари жарроҳлик усулида даволанади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, аъзолар функциялари сақланганда ҳамда тегишли текширувлар натижалари нормада бўлганда, гинеколог-жарроҳнинг хулосаси ва прогнози ҳисобга олинган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Ички эндометриоз клиник белгилар билан кечганда ҳамда анемия ривожланганда, барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оғриқ синдромисиз, симптомларсиз ёки кам ифодаланган симптомлар билан кечувчи ташқи генитал эндометриозда учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

Тухумдонларнинг функционал кисталарининг ресидивга мойил шаклларида, шунингдек фолликуляр ёки лютеинли кисталар 1 йил давомида 2 мартадан ортиқ қайта пайдо бўлганда, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

193. Бачадон бўйнининг туғма эрозияси, эктропиони ёки эктопияси номзодни учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатиш учун асос бўлмайди.

Бачадон бўйнининг ИА даражали интраепителиал раки бўлганда, орган сақловчи жарроҳлик амалиётидан кейин текширув натижалари ижобий бўлса ҳамда онкологнинг хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик индивидуал тартибда белгиланади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

194. Ҳомиладорлик аниқланганда номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходимларини ҳомиладорлик сабабли учиш ишидан четлатиш ҳамда туғруқдан кейин учиш ишига рухсат бериш акушер-гинекологнинг хулосасига асосан жарроҳ томонидан амалга оширилади.

Асоратларсиз кечган туғруқдан кейинги даврда ва соғлиқ ҳолати тўлиқ тикланган тақдирда, туғруқдан кейин 4 - 6 ҳафта ўтгач, ишга қайта тиклаш масаласи кўриб чиқилади (борткузатувчиликка ишга ва ўқишга номзодлар бундан мустасно).

195. Сунъий аборт (ҳомилани вакуум-аспирация ёки дилатация йўли билан чиқариб ташлаш) ҳамда кюретаж ўтказилгандан кейин камида 2 ҳафта ўтгач, жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда ва авиация ходимларининг умумий соғлиқ ҳолати нормада бўлганда, шунингдек ҳомиладорлик муддати билан боғлиқ асоратлар (қон кетиши, кичик тос аъзоларининг яллиғланиш касалликлари, перитонит ва септик ҳолатлар) мавжуд эмаслиги ёки уларнинг ривожланиш хавфи баҳолангандан сўнг акушер-гинекологнинг хулосаси ва прогнози асосида жарроҳ томонидан уларга учиш ишига рухсат берилади.

Исталган ҳомиладорликда вақтидан илгари ҳомила тушиши ҳолатларида учиш ишига яроқлилик масаласи абортдан кейинги руҳий ҳолат, умумий клиник аҳвол, ўтказилган даволаш натижалари ҳамда акушер-гинекологнинг хулосаси ҳисобга олинган ҳолда индивидуал тартибда аниқланади.

7-БОБ. ОФТАЛЬМОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР

196. Номзодларда гувоҳнома ҳамда малака белгилари билан боғлиқ ҳуқуқларни амалга оширишга монелик қилувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, ривожланиш аномалиялари, ўткир ёки сурункали касалликлар, кўз ва унинг қўшимча аппарати жароҳатлари, шунингдек уларда ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейинги асоратлар ҳамда кўриш функциясининг бузилишлари мавжуд бўлмаслиги керак.

Номзодларнинг кўриш майдони, кўз ичи босими, бинокуляр кўриш функцияси ҳамда рангларни ажратиш қобилияти нормада бўлиши ёки касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлиши шарт.

Номзодлар кўзга ҳар қандай жарроҳлик аралашуви ўтказилишидан олдин офтальмолог маслаҳатидан ўтиши лозим.

Мазкур маслаҳат давомида жарроҳлик амалиётининг эҳтимолий асоратлари, учиш ишига яроқсизликка олиб келиши мумкин бўлган омиллар ҳамда учиш ишига қайта тикланиш муддатлари тушунтирилади.

197. Номзодларда гувоҳнома ҳамда малака белгилари билан боғлиқ ҳуқуқларни амалга оширишга монелик қилувчи кўз ва унинг қўшимча аппаратининг туғма ёки орттирилган нуқсонлари, ривожланиш аномалиялари, ўткир ёки сурункали касалликлари, жароҳатлари, шунингдек ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлари ва кўриш функциясининг бузилишлари мавжуд бўлмаслиги керак.

198. Номзоднинг касбий вазифа ва мажбуриятларини хавфсиз бажаришига тўсқинлик қилувчи кўриш тизими касалликлари, нуқсонлари, жароҳатлари ва уларнинг асоратлари мавжуд бўлганда, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бундай ҳолатларга қуйидагилар киради:

кўз ҳимоясини ёмонлаштирувчи қовоқлар функцияси бузилишлари;

қовоқларнинг ўзаро ёки кўз олмаси билан битишиб қолиши;

кўриш майдонининг бузилишига олиб келувчи птоз;

қовоқ ва кўз мушакларининг фалажи, шу жумладан эктропион ва энтропион;

қовоқлар функциясини бузувчи катта ҳажмли ва ёйилган ўсмалар;

кўриш функциясини бузувчи ресидивли кератитлар;

шох парданинг яралари, дегенерацияси, чандиқлари, яллиғланишлари, васкуляризацияси ва функционал бузилишлари;

турли этиологияли кератитлар;

кератоконус;

рангдор парда ёки томир пардасининг колобомаси;

асоратлар билан кечувчи увеитлар;

кўзнинг доимий ёшланишига сабаб бўлувчи кўз ёши нуқталарининг нотўғри жойлашуви;

кўз ёши йўлларининг торайиши ёки обструксияси;

кўз ёши безининг яллиғланиши ва жароҳатлари;

пигментли ретинопатиялар билан бирга кечувчи тўр парданинг барча турдаги тапеторетинал дегенерацияси;

тўр парданинг кўчиши ёки ретиношизис;

ҳар қандай этиологияли сариқ доғ соҳасидаги бузилишлар;

ҳар қандай этиологияли ретробулбар неврит;

патологик нистагм;

кўрик нервининг атрофияси;

кўз қорачиғининг норматив рефлекслари йўқолиши;

кўриш ўткирлиги ёки кўриш майдонига салбий таъсир кўрсатиб, кўрликка олиб келувчи катаракта;

бир томонлама ёки икки томонлама афакия;

кўз гавҳарининг тўлиқ ёки қисман силжиши;

кўз, унинг қўшимча аппарати ҳамда кўз косасининг хавфли ўсмалари;

кўз олмаси ҳаракатини чекловчи ёки кўз косасининг бурун ёндош бўшлиқлари ёхуд бош чаноғи бўшлиғи билан анатомик муносабатини бузувчи кўз косаси синишлари;

кўз ичидаги ёт жисмлар;

тунги кўрлик (никталопия);

кўриш тизими фаолиятини бузувчи бошқа касалликлар ва жароҳатлар.

Кўз касалликлари ва жароҳатларининг даволаш натижалари ижобий бўлганда, атрофлича ўтказилган офтальмологик текширувлар натижалари нормада бўлса, кўриш функцияси етарли даражада сақланганда, кўриш майдони бузилишлари аниқланмаганда ҳамда кўз ёши аппарати функцияси тикланган тақдирда, номзоднинг учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

199. Оддий блефаритлар, кўриш функцияси бузилмаганда, туғма птоз, невролог маслаҳати олингандан кейин кичик ҳажмли, симптомларсиз ва ўсишга мойил бўлмаган хавфсиз ўсмалар, қовоқлардаги аҳамиятга эга бўлмаган чандиқли ўзгаришлар, кучли ифодаланмаган конюнктивитлар, шунингдек ресидивлари кузатилмайдиган ва кўриш органлари функцияларини бузмайдиган кўз касалликларида номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Мазкур касалликлар даволаниб, даволаш натижалари ижобий бўлган тақдирда, номзодга учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) рухсат берилади.

200. Қовоқлардаги ўсмалар жарроҳлик усулида даволангандан кейин асоратлар, метастазлар ва ўсманинг ресидиви аниқланмаганда ҳамда онкологнинг хулосаси ва прогнози ижобий бўлган тақдирда, номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Увеитлар, узоқ муддат давом этувчи ва ресидивланувчи иридосиклитлар, кератитлар, хориоретинитлар, невритлар ҳамда кўз олмасининг жароҳатларида номзодлар мажбурий тартибда даволанади.

Тўлиқ клиник соғайиш кузатилгандан кейин махсус текширувлар натижалари ижобий бўлса, кўриш тизими функциялари етарли даражада сақланган бўлса ҳамда мутахассиснинг хулосаси ва прогнози ижобий бўлса, номзодга учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) рухсат бериш тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

201. Марказий серозли ретинопатияда, шунингдек тўр парданинг ажралиши ёки ёрилишида номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Касаллик даволангандан кейин кўриш функциялари касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офтальмологнинг хулосаси ва прогнози ижобий бўлган тақдирда, номзоднинг учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилиги аниқланади.

Тўр парданинг ажралиши ёки периферик ёрилиши лазер усулида ижобий даволанганда, кўриш функцияси ва периферик кўриш майдони касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офтальмологнинг хулосаси ва прогнози ижобий бўлган тақдирда, чекловлар қўлланган ҳолда номзодга учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

202. Кўриш функцияси етарли даражада сақланганда, прогрессияга мойил бўлмаган бошланғич қарилик катарактасида, кўз гавҳари хиралашишининг чегараланган шаклларида, макулодистрофияда, кўриш нервининг бошланғич ва прогрессив бўлмаган атрофиясида, шунингдек шишасимон тана шикастланишларида номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Мазкур номзодга офтальмологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

203. Монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилгандан кейин 6 - 8 ҳафта ўтгач, жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда, кўриш функцияси тикланганда, дори воситалари билан даволаш тўлиқ якунланганда ҳамда текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, номзоднинг учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Авиация фаолиятида учиш ишига яроқлилик фақат бир ёки икки кўзга монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилган ҳолларда аниқланади (мултифокал сунъий кўз гавҳари имплантацияси бундан мустасно).

204. Лазерли жарроҳлик аралашувларидан, шу жумладан тўр парданинг лазерли коагуляциясидан кейин 2 ҳафта ўтгач, лазерли ин ситу кератомилездан кейин эса 4 - 6 ҳафта ўтгач, кўриш функциясининг сақланганлик даражаси ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

205. Рефракция жарроҳлик усуллари билан даволангандан кейин жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда, кўриш функцияси ва кўриш ўткирлиги касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, мугуз парда хиралашуви аниқланмаганда, фотопсия, ореол эффекти, силжиб юрувчи тасвирлар ва бошқа шунга ўхшаш шикоятлар мавжуд бўлмаганда, қоронғиликка адаптация қониқарли бўлган ҳамда текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, офтальмолог-жарроҳнинг хулосаси ва прогнози ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқишга кирувчи номзодларда рефракция жарроҳлик усуллари қўлланилганда, операциядан олдинги рефракция кўрсаткичлари сфера бўйича +4,0 D ёки - 3,0 D дан, цилиндр бўйича эса ±1,5 D дан ошмаганда, уларга ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

206. Рефраксион жарроҳлик усуллари қўлланилганда, қўлланилган усулнинг тури, кўз функцияларининг тикланиш даражаси, ресидив эҳтимоли, прогноз ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар ҳисобга олинган ҳолда, учиш ишига қайта тикланиш муддати ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда 3 ойдан 6 ойгача муддатда белгиланади.

Мазкур номзодларга офтальмологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда у ҳар 6 ойда доимий асосда ўтказилади.

207. Кўз олмасининг яллиғланиш ва дегенератив касалликларида, шунингдек кўз томирлари функциясининг бузилишларида номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кўз гавҳари капсуласидаги бир ёки икки майда пигментли ўзгаришлар, шишасимон танадаги артерия қолдиқлари, тўр пардадаги миелин толалари каби туғма хусусиятлар мавжуд бўлганда, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқишга кирувчи номзодлар яроқли деб топилади.

208. Ҳар бир навбатдаги тиббий кўрикда номзодларнинг қоронғиликка адаптация кўрсаткичи текширилади.

Органик касаллик билан боғлиқ функционал хусусиятдаги қоронғиликка адаптация пасайиши аниқланганда, қайта текширув ўтказилади.

Бунда олинган кўрсаткичлар қўлланилаётган диагностик қурилма йўриқномасида белгиланган меъёрий кўрсаткичларга мос бўлиши лозим.

Кўрсаткичлар нормада бўлмаганда, асосий касаллик аниқланади ва даволанади. Даволаш натижалари ижобий бўлганда, номзодлар учиш ишига яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилади.

209. Кўз гавҳари ва кўз рангдор пардасининг колобомалари, поликория, туғма катаракта ҳамда кўриш нерви дискининг касалликлари мавжуд бўлган ҳолларда, фуқаро авиацияси ташкилотларига учувчиликка (самолёт, вертолёт), бортмуҳандисликка ва штурманликка ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

210. Номзодда шикоятлар ва тиббий текширув натижалари асосида глаукома гумон қилинганда, ташхисни аниқлаштириш ва касаллик прогнозини баҳолаш учун у ихтисослаштирилган тиббий муассасада қўшимча текширувдан ўтказилади.

Импрессион тонометрия натижаларига кўра Фриденвалд жадвали бўйича кўз ичи босимининг турғун кўрсаткичи 24 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда ёки иккала кўздаги кўз ичи босими ўртасидаги фарқ 5 мм симоб устунига тенг бўлганда, номзодларга гониоскопия, фундоскопия, кўриш майдонини аниқлаш ва бошқа зарур қўшимча текширувлар ўтказилади. Зарур ҳолларда номзод даволанади.

211. Кўриш нерви шикастланмаган ва кўриш майдони сақланган кўз ичи босимининг яхши сифатли нормадан юқори ҳолатида (кўз ичи гипертензияси), шунингдек кўз ичи босими компенсацияланган бирламчи очиқ бурчакли глаукома мавжуд бўлганда, кўз ичи босими нормалашган пайтдан бошлаб авиация ходимлари яроқли деб топилади.

Мазкур ҳолларда уларга доимий маҳаллий гипотензив терапия қўлланилади.

212. Глаукома ташхиси аниқланганда, унинг турига кўра тегишли даволаш ўтказилади. Глаукома асосий касалликнинг иккиламчи кўриниши бўлса, асосий касаллик даволанади.

Дори воситалари ёки лазер усули билан даволаш натижалари ижобий бўлганда, клиник соғайиш кузатилгандан кейин кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони нормада бўлса, парасентрал скотома кўринишидаги нерв толалари тутами нуқсонлари аниқланмаса ҳамда кўз функцияларини баҳоловчи бошқа текширувлар натижалари ижобий бўлса, авиация ходимининг яроқлилиги аниқланади.

213. Глаукома мавжуд бўлган авиация ходимларида мунтазам равишда кўз ичи босимини тонометрия қилиш, кўриш ўткирлиги ва кўриш майдонини текшириш ўтказилади, шунингдек кўриш нерви дискининг ҳолати ҳамда қабул қилинаётган дори воситаларининг ножўя таъсири доимий баҳолаб борилади.

Трабекулектомия ёки дренаж тизимлари қўлланилган антиглаукоматоз жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, шунингдек лазер ёки бошқа усуллар билан даволашдан кейин кўриш органи функциялари тўлиқ тикланган бўлса, офтальмолог-жарроҳнинг операция ва текширувлар бўйича тиббий маълумотлари, хулосаси ҳамда прогнози ҳисобга олинган ҳолда авиация ходимининг учиш ишига яроқлилиги белгиланади.

214. Барча номзодлар касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш учун рангларни тўғри ажратиш қобилиятига эга бўлиши шарт.

Ранг ажратиш қобилияти бузилган ҳолларда, бузилишнинг тури, шакли ва даражасига мувофиқ қабул қилинган тасниф асосида ташхис қўйилади ҳамда ВСЛ чеклови қўлланилади.

215. Номзоднинг ранг ажратиш қобилияти қуйидаги усуллар ёрдамида аниқланади:

Ишихара рангли тести;

Рабкиннинг полихроматик жадваллари;

ФАЛАНТ-тести;

аномалоскоп ёки компютерлаштирилган аномалоскопик текширув.

Тиббий текширув натижалари қўлланилган усул ёки ускунанинг йўриқномасида белгиланган тегишли норматив кўрсаткичларга мувофиқ махсус бланкаларда баҳоланади.

216. Дори воситаларини қабул қилиш ёки касалликлар асоратлари оқибатида юзага келган орттирилган ранг кўриш бузилишлари мавжуд бўлганда, кўриш функциялари етарли даражада сақланганда, кўриш органининг шикастланиш даражаси, даволаш ва текширувлар натижалари, шунингдек касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда, номзоднинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади. Бунда зарур ҳолларда тегишли чекловлар қўлланилиши мумкин.

Мазкур ҳолларда ташхисни аниқлаштириш мақсадида аномалоскоп ёки ФАЛАНТ-тести ёрдамида қўшимча текширув ўтказилиши лозим.

217. Номзодларда "C" ва "Б" турдаги дейтераномалия, шунингдек "C" ва "Б" турдаги протаномалия каби ранг ажратиш заифликларининг мавжудлиги уларга тиббий хулоса беришни рад этиш учун асос ҳисобланмайди.

Номзодларда аномал трихромазиянинг "А" тури, жумладан протаномалия, дейтераномалия ва тританомалия, шунингдек дихромазия, жумладан протанопия, дейтеранопия ва тританопия, ёки монохромазия каби ранг ажратиш бузилишлари аниқланган тақдирда, уларга учиш ишига ва ўқишга, шунингдек кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

218. Номзодларнинг ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариши учун уларда бинокуляр кўриш функцияси ва кўриш майдони бузилишлари, шунингдек диплопия мавжуд бўлмаслиги керак.

Кўз олмаси мускуллари баланси ва бинокуляр кўриш ҳолатини баҳолашда фория ва тропияни фарқлаш, кўриш марказидан оғиш даражасини, ортофория ҳамда бошқа ҳолатларни аниқлаш мақсадида Меддокс таёқчаси билан текширув, тегишли коррексияловчи кўзойнак ёки контакт линзалари ёрдамида кўзни ёпиш тести, кўзни навбатма-навбат ёпиш, кўзни ёпиб-очиш, синоптофор ҳамда Уорднинг тўрт нуқтали тести ёрдамида текширувлар ўтказилади.

Заруратга кўра, мутахассис офтальмолог томонидан фузия амплитудаси аниқланади ва ортоптик текширувлар ўтказилади.

219. Нормал ҳолатда манфий фузион захиралар 5-8 градусни, мусбат фузион захиралар эса 15-20 градусни ташкил этади.

Қуйидаги кўрсаткичлардан юқори бўлган нормадан оғишлар аниқланганда номзодлар офтальмолог мутахассис томонидан қўшимча текширувдан ўтказилади:

эзофория - 10 призматик диоптрий (Д);

экзофория - 5 призматик Д;

гиперфория ёки гипофория - 2 призматик Д;

циклофория - 1 призматик D.

220. Номзодларда диплопия аниқланганда улар учиш ишидан вақтинча четлатилади ҳамда диплопия сабаблари (ҳаддан ташқари иш юкламаси, чарчоқ, стресс, седатив дори воситаларини қабул қилиш, касалликлар ва бошқа омиллар) аниқланади ва тегишли даволаш чоралари кўрилади.

Монокуляр диплопия аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Юқорига ёки четга қарашда нигоҳнинг энг чекка зонасида диплопия пайдо бўлганда тегишли чекловлар қўлланиб номзоднинг касбий яроқлилик аниқланади.

Кўз мушаклари мувозанатини ва бинокуляр кўришни текширишда кам ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

221. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

кўз мушаклари фалажи ёки турғун парези;

қовоқ мушаклари фалажи;

паралитик ёки биргаликдаги ғилайлик;

кўз соққаларининг яққол ифодаланган ихтиёрсиз тебранувчи ҳаракатлари (нистагм);

кўз косаси жароҳатлари натижасида кўз мушаклари шикастланиши билан кечувчи турғун диплопия;

фузион захиралари пасайган гетерофория;

гетеротропия;

нотурғун фиксация синдроми;

бинокуляр кўриш бузилишлари.

222. Қуйидаги кўрсаткичлардан юқори бўлган ҳолатларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

а) 6 метр масофада:

вертикал бўйича - 2,0 призматик D (1 градус) дан юқори;

эзофория - 10 призматик D (5 градус) дан юқори;

экзофория - 8,0 призматик D (4 градус) дан юқори;

б) 33 см масофада:

вертикал бўйича - 1,0 призматик D дан юқори;

эзофория - 8 призматик D (4 градус) дан юқори;

экзофория - 12 призматик D (6 градус) дан юқори.

ГЕтерофория жарроҳлик усулида даволанган ҳолларда, жарроҳлик амалиётидан кейин 3 ойдан 6 ойгача бўлган муддат ўтгач, бинокуляр кўриш функцияси ва кўриш майдонида бузилишлар мавжуд бўлмаса, диплопия аниқланмаса ҳамда офтальмологик текширувлар натижалари ижобий бўлса, офтальмолог-жарроҳнинг хулосаси ва касаллик прогнози асосида номзоднинг касбий яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

223. Кўзни четга буришда нистагм аниқланганда, номзод невролог ва оториноларинголог мутахассислар маслаҳатидан ўтказилади. Бинокуляр кўриш бузилмаган тақдирда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Текширув натижасида гетерофориянинг тури, даражаси ва фузион захиралари аниқланади. Фузион захиралари пасайганда, ортоптик даволаш машқлари ўтказилади.

Фузион захиралари пасайганда, ортоптик даволаш машқлари ўтказилади.

224. Кўриш ўткирлиги ёритилиш даражаси хонада 5-6 метр масофадан, коррексиясиз ҳамда коррексия билан текширилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодларда коррексиясиз кўриш ўткирлиги ҳар бир кўзда алоҳида камида 0,7 бўлиши, бинокуляр кўришда эса коррексиясиз ва коррексия билан 1,0 бўлиши керак.

225. 2-класс номзодларида контакт линзалари ва (ёки) тегишли коррексияловчи линзали кўзойнаклар ёрдамида бинокуляр кўз ўткирлиги 1,0 га етказилганда ҳамда кўриш майдони нормада бўлган тақдирда, уларга коррексияланмаган кўз ўткирлиги бўйича чекловлар қўйилмайди.

Номзод 5 рақамли ёки унга эквивалент бўлган жадвални 30-50 см масофадан, кўз ўткирлиги 0,6 даражасида, шунингдек 14 рақамли ёки 8 рақамли ёки уларга эквивалент бўлган жадвални 100 см масофадан, кўз ўткирлиги 0,3 даражасида ўқий олиши керак.

Зарур ҳолларда тегишли коррексия қўлланилади.

Номзодларда кўз ўткирлиги коррексия билан ҳар бир кўзда 0.8 юқори бўлишида ва кўриш майдони нормадалигида коррексиясиз кўриш ўткирлигига талаблар қўйилмайди.

Бинокуляр кўриш ўткирлиги коррексиясиз (қоронғиликка адаптация шароитида ҳам) 0.7 ва ундан юқори бўлганда узоқни коррексиялаш (кўзойнак ёки линзалар) талаб қилинмайди.

Агар рефракция хатоси туфайли коррексия қилинмаган кўриш ўткирлиги икки кўзда 0.7 дан паст бўлса ёки астенопия симптомлари пайдо бўлса рефракция коррексия қилинади.

Номзодларда турғун бинокуляр кўриш мавжуд бўлиши керак.

Номзод учун қулай бўлганда мултифокал линзалар (кўзойнаклар) ёрдамидаги коррексиянинг барча турлари қўлланилиши мумкин.

226. Номзодларда кўз ўткирлиги коррексия билан ҳар бир кўзда алоҳида 0,8 ва ундан юқори бўлган ҳамда кўриш майдони нормада бўлган ҳолларда, коррексиясиз кўриш ўткирлигига нисбатан талаблар қўйилмайди.

Бинокуляр кўриш ўткирлиги коррексиясиз, шу жумладан қоронғиликка адаптация шароитида ҳам, 0,7 ва ундан юқори бўлган тақдирда, узоқ масофага кўришни коррексиялаш, жумладан кўзойнак ёки контакт линзаларидан фойдаланиш талаб этилмайди.

Рефракция хатоси туфайли коррексия қилинмаган кўриш ўткирлиги ҳар иккала кўзда 0,7 дан паст бўлган ёки астенопия симптомлари кузатилган ҳолларда, рефракция коррексияси қўлланилади.

Номзодларда турғун бинокуляр кўриш мавжуд бўлиши керак.

Номзод учун қулай бўлган ҳолларда, мултифокал линзалар ёки мултифокал кўзойнаклар ёрдамидаги коррексиянинг барча турларини қўллашга йўл қўйилади.

227. Номзодларда оптимал кўриш функциясини таъминлайдиган, қулай, авиациядаги иш фаолиятига мос ҳамда умумий фойдаланиш учун яроқли захира кўзойнак бўлиши керак.

Номзодлар узоқ масофани кўришни таъминловчи, монофокал, рангсиз ва қулай контакт линзалардан фойдаланиши лозим.

Етарли даражадаги рефракцияга эга бўлмаган номзодлар синдириш коэффициенти юқори бўлган контакт линзалари ёки кўзойнак линзаларидан фойдаланиши керак.

Кўришни таъминлаш учун зарур бўлган шартларга мувофиқ фақат битта турдаги кўзойнак тақилади.

Кўриш қобилияти пасайган ва пресбиопия мавжуд бўлган ҳолларда, номзодлар коррексияловчи бифокал кўзойнаклар ёки контакт линзалари билан учиш ишларини бажариши, шунингдек ёнида захира кўзойнак тўпламини олиб юриши шарт. Бунда ВДЛ, ВМЛ, ВНЛ ва CCL чекловлари қўлланилади.

Номзодларда кўзойнаклар ёки линзаларнинг мавжудлиги ҳамда уларнинг сифати тиббий кўриклар давомида назорат қилинади.

228. Яқин масофага кўришни унифокал коррексияси (ўқиш учун қўлланиладиган бир хил оптик кучга эга яхлит линзали кўзойнаклар) узоқ масофага кўриш ўткирлигини пасайтириши сабабли қўллашга рухсат этилмайди.

229. Номзодларда бир кўзда кўришнинг патологик пасайиши, шу жумладан марказий кўришнинг пасайиши аниқланган ҳолларда, бинокуляр кўриш сақланганда, иккинчи кўзнинг узоққа кўриш ўткирлиги коррексия билан ёки коррексиясиз 1,0 бўлганда ҳамда яқин ва ўрта масофадаги кўриш ўткирлиги етарли даражада таъминланганда, асосий касаллик офтальмологик текширув натижаларига кўра ижобий баҳоланса, шунингдек иккинчи кўзда аҳамиятга эга касалликлар мавжуд бўлмаса, номзодларга учиш ишига, ўқишга, парвозга ва ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Рефракция аномалияси мавжуд бўлган номзодлар учун кўриш ўткирлиги коррексия билан ёки коррексиясиз 0,6 дан паст бўлмаслиги керак.

230. Миопиянинг 0,5 D даражасида, гиперметропиянинг 1,0 D даражасида, астигматизмнинг 0,5 D даражасида ҳамда кўз ўткирлиги коррексиясиз 1,0 бўлган ҳолларда, тиббий ҳужжатларда ташхис "соғлом" деб кўрсатилади. Бунда "рефракция" қаторида тегишли ёзув ВНЛ чеклови билан қайд этилади.

Рефракция гиперметропияда +5,0 D дан, миопияда -6,0 D дан, астигматизмда 2,0 D дан ва анизометропияда 2,0 D дан юқори бўлмаганда ҳамда оптимал коррексияга эришилган ҳолларда, номзодларга ташхисда рефракциянинг тури ва хатолик даражаси кўрсатилган ҳолда учиш ишига, ўқишга, парвозга ва ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Анизометропия 2,0 D дан 3,0 D гача бўлган ҳолларда контакт линзаларидан фойдаланиш талаб этилади.

231. Рефракциянинг клиник текшируви ретиноскопия (автоматик рефрактометрия ҳамда циклоплегик препаратлар) қўлланган ҳолда ўтказилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларда рефракция циклоплегия шароитида текширилади. Текширув жараёнида 1 фоиз циклопентолат ёки 1 фоиз атропин қўлланилишига йўл қўйилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларда қуйидаги рефракция кўрсаткичлари мавжуд бўлганда, ҳар бир кўзда оптимал коррексия билан кўриш ўткирлиги 1,0 га эришилганда, уларга учувчиликка ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

миопия - 3,0 D дан юқори бўлмаганда;

гиперметропия - 4,0 D дан юқори бўлмаганда;

астигматизм - ±1,5 D дан юқори бўлмаганда;

анизометропия - 2,0 D дан юқори бўлмаганда.

Авиация кимёвий ишларни бажаришда учувчиларга кўришни контакт линзалар ёрдамида коррексиялашга рухсат этилмайди.

232. Пресбиопия даражаси ва аккомодация бузилишлари профессионал фаолиятни амалга ошириш учун зарур бўлган ишлаш масофаси (60-80 см) ҳисобга олинган ҳолда сферик линзанинг оптик кучи бўйича аниқланади.

Аккомодация бузилишлари аниқланганда, шунингдек 3,5 D дан юқори даражадаги пресбиопия мавжуд бўлганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Пресбиопия мавжуд бўлганда ва контакт линзалардан фойдаланувчи номзодлар контакт линзалар устидан ўқиш учун кўзойнак тақишлари мумкин.

8-БОБ. ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР

233. Номзодларда гувоҳнома билан назарда тутилган касбий вазифа ва мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи қулоқ, томоқ, бурун, оғиз бўшлиғи, тишлар ҳамда улар билан боғлиқ аъзоларнинг туғма ёки орттирилган нуқсонлари, касалликлари, обструксиялари, жароҳатлари, функционал бузилишлари ва жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлари мавжуд бўлмаслиги лозим.

Радиоалоқани олиб боришга тўсқинлик қилувчи яққол ифодаланган нутқ бузилишлари ва дудуқланиш аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Нутқ бузилиши ёки дудуқланиш енгил даражада ифодаланган ҳолларда, тижорат авиацияси учувчиси, жумладан самолёт, вертолёт, дирижабль ва кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси учувчиси сифатида яроқлилик масаласи ижобий ҳал этилиши мумкин.

Аниқ ва равон сўзлашув нутқи сақланганда, айрим товушлар талаффузида бузилишлар мавжуд бўлган ҳолларда, номзодлар яроқли деб топилади.

234. Кўплаб тишларнинг йўқлиги оқибатида чайнаш функцияси кам даражада бузилган ҳолларда, комиссиялар оралиғидаги даврда протезлаш тавсия этилади.

Аллергени маълум бўлган ва уни бартараф этиш осон бўлган поллиноз, риноконюнктивал синдром каби аллергик ҳолатларда, номзоднинг яроқлилиги аллергологнинг хулосаси ҳамда касаллик прогнози асосида аниқланади.

Махсус анжомлардан, шу жумладан кислород ниқобидан фойдаланишда қийинчилик туғдирувчи, ЛОР аъзолари функцияларининг клиник аҳамиятга эга бузилишлари билан кечувчи, жумладан нафас олиш ва нутқ функцияларини бузувчи қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг туғма ёки орттирилган турғун нуқсонлари;

юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг касалликлари;

жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар;

жароҳатлар;

кўплаб тишларнинг йўқлиги;

юқори нафас йўлларининг дистрофик ўзгаришлари;

касбий вазифаларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи бошқа клиник аҳамиятга эга функционал бузилишлар.

Mазкур касалликлар ва нуқсонлар жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари қўлланилганидан кейин даволаш натижалари ижобий бўлган ҳамда орган функцияси тикланган ҳолларда, нозмодга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилик белгиланади.

Гаймор бўшлиқлари шиллиқ қаватининг қалинлашиши аниқланган ҳолларда, номзодлар яроқли деб ҳисобланади.

Бурун бўшлиғи ва ёндош бўшлиқларда ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин 2 ҳафта ўтгач, бурун орқали нафас олиш функцияси тўлиқ тикланганда, номзодларнинг яроқлилиги аниқланади.

Шамоллаш белгилари, жумладан йўтал, бурун битиши, бурун ёки томоқдан йирингли ажралма келиши мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек нафас олиш функциясининг бузилиши билан кечувчи бурун патологияларида, номзодлар мажбурий тартибда даволаниши керак.

Сурункали компенсацияланган тонзиллит мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларга даволаш-профилактика тадбирлари ўтказилади.

235. Учиш ишига тўсқинлик қилмайдиган пешона бўшлиқлари остеомалари мавжуд бўлган ҳолларда, номзодлар учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

Яхши сифатли ўсмалар (фиброма, полип, гемангиома ва бошқалар) аниқланганда, жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари натижалари ижобий бўлса, нафас олиш ва сўзлаш функциялари тикланганда, шикоятлар, оғриқ ва бош айланиши мавжуд бўлмаганда, шунингдек тиббий текширув натижалари ижобий бўлганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Ринопластикадан кейин бурун орқали нафас олиш функцияси тўлиқ тикланган ҳолларда, номзодларга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга рухсат этилади.

Хавфли ўсмалар сабабли даволаниш ўтказилгандан кейин тўлиқ соғайиш кузатилганда, органлар функциялари тикланганда, текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда онколог хулосаси ва прогнози инобатга олинганда, номзоднинг учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилик белгиланади.

236. Қулоқ ноғора пардасининг оддий пунксияси ва оддий мастоидектомиядан кейин бош айланиши кузатилмаса ҳамда эшитиш ўткирлиги қониқарли бўлса, номзодлар учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

Радикал мастоидектомиядан кейин монаурал эшитиш функциясининг йўқолиши, инфекция, бош айланиши ҳамда бош чаноғи ичида юзага келиши мумкин бўлган асоратлар инобатга олинган ҳолда, тўлиқ отологик текширув ўтказилгандан сўнг номзоднинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Ўрта қулоқ узангичасида ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин текширув натижалари ижобий бўлганда, Евстахий найининг ўтказувчанлиги сақланганда ҳамда бош айланиши кузатилмаган ҳолларда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда номзод оториноларингологнинг диспансер кузатувига олинади ҳамда ўрта қулоқ вентиляциясининг бузилишига олиб келувчи юқори нафас йўллари инфекцияларининг профилактикаси амалга оширилади.

237. Номзодларнинг вестибуляр функцияси, статокинетик таъсирчанлиги, вестибуляр анамнез ҳамда вестибулометрия натижалари асосида аниқланади.

Енгил вестибуловегетатив реакциялар мавжуд бўлган ҳолларда ташхис қўйилмайди.

Менер касаллиги, консерватив ёки жарроҳлик усуллар билан даволаш қийин бўлган ёхуд даволаб бўлмайдиган вестибуляр функциянинг туғма ёки орттирилган аномалиялари, сурункали вестибуляр бузилишлар, шунингдек статокинетик таъсирчанликнинг юқори даражаси аниқланган тақдирда, номзодларга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ноғора парданинг яхши ҳаракатланишида, эшитиш функциясини меъёрдалиги аудиограмма билан тасдиқланганда ва барофунксия сақланганлигида, перфорация жойида юпқалашмаган кичик чандиқларни мавжудлигида, қуруқ перфорация, ноғора пардада калсификатлар борлиги ташхис қўйишга асос бўлмайди.

Радикал жарроҳлик амалиётидан кейин, қулоқ функцияси тўлиқ тикланганида ва текширувлар натижалари ижобий бўлганда, номзод учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

238. Сурункали эпитимпанит ва мезотимпанитларда даволаш натижалари ижобий бўлганда, эшитиш функцияси касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, номзодларга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Яроқли деб топилган номзодларга оториноларингологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Ҳаво босимининг ўзгариши шароитида Евстахий найининг ўтказувчанлиги бузилиши ёки қулоқнинг бароаккомодацион механизмлари етишмовчилиги сабабли қулоқ барофунксияси бузилганда, даволаш ўтказилгандан кейин барофунксия бузилишининг органик ёки функционал шаклига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

Ноғора парданинг ҳаракатчанлиги яхши бўлса, эшитиш функцияси аудиограмма билан тасдиқланган нормада ҳамда барофунксия сақланган бўлса, перфорация жойида юпқалашмаган кичик чандиқлар, қуруқ перфорация ёки ноғора пардада калсификатлар мавжудлиги ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

Радикал жарроҳлик амалиётидан кейин қулоқ функцияси тўлиқ тикланганда ва текширув натижалари ижобий бўлганда, номзоднинг учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилиги аниқланади.

239. Номзодлар ўз гувоҳномаси ва малака белгилари билан назарда тутилган касбий мажбурият ҳамда вазифаларни хавфсиз бажаришлари учун уларнинг эшитиш қобилияти етарли даражада сақланган бўлиши, бунда эшитиш қобилияти камида 6 метр масофадан бас ва дискант гуруҳдаги сўзларни шивирлаб талаффуз қилиш усули (акуметрия) ҳамда калибрланган тонал аудиометрия ёрдамида аниқланади.

240. Нутқ аудиометриясида номзоднинг сўзларни тўғри эшитиши ва такрорлаши 95-100 фоизни ташкил этганда, эшитиш қобилияти нормада деб ҳисобланади.

Мазкур кўрсаткич 80 фоиздан кам бўлган ҳолларда, номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Аудиометрияда товушни қабул қилиш интенсивлиги -20 дБ дан +100 дБ гача, частота диапазони эса 125 Гс дан 8000 Гс гача бўлган оралиқда қайд этилади.

Калибрланган (тиниқ тонал) аудиометрияда номзодларда ҳар бир қулоқ алоҳида баҳоланади ҳамда 500, 1000 ёки 2000 Гс частоталардан бирида эшитиш чегараси 35 дБ дан, 3000 Гс частотада эса 50 дБ дан ошмаслиги керак.

Тинч хонада 2 метр масофада, номзод текширув ўтказаётган шифокорга тескари турган ҳолда ўртача баландликдаги сўзлашув нутқини ҳар иккала қулоғи билан эшита олмаса, унга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

241. Эшитиш қобилиятини тиклашга қаратилган радикал жарроҳлик амалиётларидан, жумладан тимпанопластика ва стапедопластикадан кейин, операцион бўшлиқнинг тўлиқ ва турғун эпидермизацияси таъминланган, эшитиш функцияси тикланган, махсус мосламадан фойдаланиш қониқарли бўлган ҳамда унда эшитиш қобилияти сақланган тақдирда, номзоднинг учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилиги аниқланади.

242. Учувчининг, жумладан самолёт ёки вертолёт учувчисининг, эшитиш қобилияти ушбу бобда белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ ҳаво кемаси кабинасидаги сўзлашув ва радиомаяк сигналларига мос оддий шовқин фонида, шу жумладан имитация қилинган ёки қайта тикланган шовқин фонида эшитиш қобилияти нормада бўлган ҳолларда, ОАЛ чеклови қўлланган ҳолда учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Бунда қўлланиладиган шовқин фони номзоднинг гувоҳномаси ва малака белгилари билан рухсат этилган ҳаво кемаси турининг шовқин шароитига мос бўлиши керак.

Шовқинли шароитда ўтказиладиган текширувларда қўлланиладиган нутқ материаллари авиация фаолияти билан боғлиқ бўлиши ҳамда фонетик жиҳатдан мувофиқлаштирилган ҳолда танланиши лозим.

Заруратга кўра, бундай текширувлар тренажёрда ўтказилади.

Эшитишнинг нейросенсор йўқолиши аниқланган ҳолларда, у эшитиш органининг бошқа касалликларидан дифференциал ташхис қилиниши, шунингдек невритнинг этиологияси, жумладан заҳарланиш, жароҳатдан кейинги асоратлар, атеросклероз, гипертония, инфекция, шовқин таъсири ва бошқа омиллар аниқланиб, ташхисда кўрсатилиши керак.

4000-8000 Гс частоталарда айрим эшитиш чегараларининг 30-40 дБ гача бўлиши ўз-ўзича клиник ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

243. Эшитиш қобилиятининг пасайиши аниқланган ҳолларда, кўрикдан ўтаётган учувчи, жумладан самолёт ёки вертолёт учувчиси, икки томонлама радиоалоқани олиб бориш бўйича маълумотларни ўз ичига олган учиш фаолиятига доир тавсифномани оториноларингологга тақдим этиши керак.

          

          

Авиация қоидаларга

3-ИЛОВА

3-класс тиббий хулосасини олишга номзодларнинг

соғлиқ ҳолатига қўйилган тиббий талаблар

1-БОБ. УМУМИЙ ТАЛАБЛАР

1. Неврологик тиббий кўрикни ўтказишда қуйидаги ҳолатларни аниқлаши лозим:

номзодда неврологик касалликнинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги;

мавжуд неврологик касалликнинг статик ҳолатда функционал жиҳатдан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиш эҳтимоли;

неврологик касалликнинг мониторинг ўтказиш имконини берувчи вақтинчалик прогрессивлашувчи кўринишга эгалиги;

номзоднинг аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ функционал неврологик бузилишларсиз касалликдан тўлиқ соғайганлиги;

авиация ходимининг руҳий ҳолати бузилишлари натижасида иш қобилиятининг тўсатдан ёки яширин тарзда йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатларнинг мавжудлиги ёки эҳтимоли.

2. Номзодда руҳий ҳолат бузилишлари аниқланганда ёки гумон қилинганда ёхуд бошқа тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, улар ўқишдан ёхуд ўз касбий функционал мажбуриятларини бажаришдан четлатилади ҳамда психиатрия муассасасига юборилади.

Мазкур номзоднинг руҳий соғлиғи ва ижтимоий мослашув ҳолати юзасидан психиатрларнинг хулосаси олингандан кейин тиббий кўрикни давом эттириш масаласи тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) томонидан кўриб чиқилади.

Психиатрик тиббий кўрик ёки текширувлар кўрикдан ўтувчининг розилиги билан амалга оширилади.

Номзоднинг психиатр кўриги, текшируви ёки зарур бўлганда даволанишдан бош тортиши унинг тиббий ҳужжатларида қайд этилади ҳамда тиббий хулоса бермасликка ёки амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос бўлади.

3. Когнитив функцияларнинг амалдаги ҳар қандай сусайиши авиацияда жиддий оқибатлар юзага кельтириши мумкинлиги сабабли, функционал бузилишларга олиб келувчи руҳий ҳолат бузилишларининг қайталаниш хавфи ҳисобга олинган ҳолда, тиббий хулоса чиқарилади.

4. Номзоднинг руҳий ҳолати бузилишининг текширишда қуйидагилар аниқланади:

табиий омиллар, тарбия ва ҳаётий тажрибанинг мужассамлигида унинг руҳий ҳолатини бузилишига бўлган мойиллиги;

руҳий ҳолатнинг бузилишлари, шунингдек инсон темпераменти ҳам муҳим генетик компонентга эгалиги;

руҳий ҳолат бузилишига генетик мойиллиги бўлган номзоднинг тарбия ва ҳаётдаги вазиятлар билан боғлиқ стресс-факторларга психиатрик симптомларсиз бардош беришга қодирлиги;

болаликдаги ҳодисалар, жамиятга зид ахлоқ, ўқишни ўзлаштиришни пастлиги, доимий иш ўрнини излашдаги қийинчиликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни истеъмол қилиш, кайфиятнинг тўсатдан ўзгариши ва яқин муносабатларни ўрната олмаслик каби руҳий ҳолатни бузилганлиги аломатларининг мавжудлиги.

5. Номзодларда пирсинг, имплантлар ва теридаги татуировкалар бўлишига йўл қўйилмайди.

6. Йўқотилган ёки функцияси йўқолган аъзоларнинг фаолиятини тиклаш мақсадида ўрнатилган имплантларда (масалан, тиш ёки баъзи бир онкологик касалликлар сабабли) тегишли шифокор мутахассис маслаҳатини олиб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

2-БОБ. РУҲИЙ ҲОЛАТНИНГ БУЗИЛИШИ

ВА АСАБ КАСАЛЛИКЛАРИ

7. Шизофрения, параноик бузилишлар, аффектив психозлар (маниакал-депрессив психоз, циклотимия) мавжуд бўлган номзодларга нисбатан тиббий хулоса фақат психиатрия муассасада ўтказилган текширув натижалари асосида расмийлаштирилади.

Мазкур касалликлар авиация ходимларида аниқланган ҳолларда, улар ўз касбий функционал вазифаларини бажаришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Органик руҳий ҳолатнинг бузилиши аниқланган номзодлар барча класслар бўйича касбий фаолиятни амалга оширишга яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

8. Номзодларга тиббий хулосани расмийлаштиришда қуйидаги ҳолатлар инобатга олинади:

руҳий-ҳиссиёт соҳасидаги реактив ҳолатларнинг ўткир ёки сурункали руҳий жароҳатлар таъсири остида юзага келиши;

жароҳатловчи омилнинг психиатрик симптомлар ва клиник белгилар шаклланишига бевосита сабаб бўлиши;

руҳий ҳолатнинг бузилишларини кельтириб чиқарувчи омил бартараф этилганда, реактив ҳолатнинг қисқа муддат ичида барқарорлашиши ёки тугаши.

9. Авиация ҳодисаси ёки инсиденти содир бўлганидан сўнг учувчи экипаж аъзоларида кузатилиши мумкин бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишини баҳолашда қуйидаги омиллар инобатга олинади:

ҳодисанинг келиб чиқиши, унинг сабаби ва ривожланиш ҳолати;

кўрикдан ўтаётган номзоднинг бирламчи эмоционал таъсири;

командирлик раҳбарияти, диспетчер хизмати ва касбдошлар томонидан кўрсатилган психологик қўллаб-қувватлаш даражаси;

меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши;

ҳодисага оид омиллар билан боғлиқ бошқа психологик, физиологик ва ташкилий жиҳатлар.

10. Авиация ҳодисаларидан кейинги руҳий тушкунлик ва депрессив ҳолатларнинг ҳаводаги ҳаракатни бошқариш диспетчери (бундан буён матнда ҲҲБ диспетчери деб юритилади) фаолиятини давом эттиришга салбий таъсири, шунингдек узоқ давом этувчи текширув, қидирув ва суриштирув жараёнларининг турғун руҳий ҳолат бузилишларга олиб келиши эҳтимоли ҳисобга олиниб, яроқлилик тўғрисидаги хулоса чиқарилиши лозим.

Психологик кўрик фақат тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий экспертлари ҳамда авиация ҳодисасини текширув комиссияси раисининг рухсати билан ўтказилиши керак.

Текширув жараёнида авиация ходимининг касбий мажбуриятларини бажариш чоғида қийинчилик туғдирган омиллар, шахсий омиллар ва инсон омилига боғлиқ хато ҳаракатлар, ташкилий омиллар, унинг касб фаолиятини давом эттиришга бўлган муносабати, суриштирув жараёнида соғлиғида бузилишларни кельтириб чиқарувчи низоли вазиятлар, касбдошининг оғир аҳволга тушиб қолиши ёки вафот этиши билан боғлиқ ҳолатлар, шунингдек мазкур воқеаларга нисбатан субъектив таъсирчанлигининг сабаблари аниқланиши лозим.

11. Енгил даражада ифодаланган руҳий ҳолат ўзгаришлар аниқланган ҳолларда, профилактик тиббий чора-тадбирлар ва тавсияларни қўллаш зарурати бўлмаса невролог кўриги ўтказилиб ҲҲБ диспетчерлиги ишини давом эттиришга рухсат берилади.

12. Авиация ходимларида авиация ҳодисаларидан кейин юзага келган руҳий ҳолат бузилишлари ва неврозларда, уларнинг давомийлиги, шахснинг касбини давом эттиришга бўлган муносабати, инструкторларнинг фикри, шунингдек психофизиологик, физиологик, жисмоний ва касбий омиллар инобатга олинган ҳолда яроқлилик аниқланади.

Кечикиб ривожланадиган неврозлар, қўрқув ҳолатлари ва касбий фаолиятни давом эттиришга қийинчилик туғдирувчи бошқа психологик реакцияларга мойиллик аниқланган ҳолларда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда авиация ходимига нисбатан ўтказилган реабилитация чора-тадбирлари ижобий натижа берган тақдирда, у иш фаолиятига тикланиши мумкин.

13. Психопатиялар (шакли ва клиник ифодаланиш даражасидан қатъи назар), шунингдек номзоднинг психотик бўлмаган бузилишлари (параноял, аффектив, шизоид, қўзғалувчан ва бошқа турлари) аниқланган ҳолларда яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

14. Қуйида кельтирилган ташхислар бўйича учувчи таркиби ва курсантлар тўлиқ соғайганидан, руҳий-асаб фаолияти тўлиқ компенсацияланганидан ҳамда қўшимча психотроп терапияга эҳтиёж йўқлиги тасдиқланганидан сўнг 4 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, психиатрия ёки наркология муассасаларида психолог ва психиатр кўригидан ўтказилгандан сўнг тиббий кўрикка қўйилишига йўл қўйилади:

а) стресс ва соматоформ бузилишларга оид ташхислар (ХКТ-10):

оғир стрессга жавоб реакциялари ва адаптация бузилишлари (Ф 43);

б) физиологик ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (ХКТ-10):

уйқу ва бедорлик тартибининг бузилиши (органик этиологиясиз) (Ф 51.2);

босинқирашлар (Ф 51.5);

органик этиология билан боғлиқ бўлмаган жинсий дисфунксиялар (Ф 52);

туғишдан кейинги даврга оид психик ва хулқ-атвор бузилишлари (Ф 53);

бошқа касалликлар билан боғлиқ психологик ва хулқ-атвор омиллари (Ф54);

аниқланмаган физиологик бузилишлар ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (Ф 59).

Мазкур ҳолатларда тиббий хулоса расмийлаштирилаётганда номзоднинг асаб-руҳий фаолиятининг компенсация даражаси, психоз ёки невроз кечган даврдаги руҳий ҳолати бузилишларининг хусусиятлари, чуқурлиги, кечиш динамикаси, унинг қайталаниш хавфи, психотроп дори воситаларини доимий қабул қилиш зарурати мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, прогнознинг ижобийлиги инобатга олинади.

Номзоднинг руҳий ҳолати бузилиши хусусиятига кўра психотроп дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда, у авиация фаолиятини амалга оширишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади ҳамда учиш ишига қайта тикланмайди.

15. Анамнезида суитсидал хатти-ҳаракатлар ёки суитсидал уринишлар мавжуд бўлган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ҳамда ишга ёки ўқишга қайта тикланмайди.

Бунда номзоднинг руҳий ҳолати, индивидуал ва оилавий анамнези, шунингдек мазкур ҳолатнинг келиб чиқишига сабаб бўлган омиллар ўрганилади. Зарур ҳолларда психиатрик экспертиза ўтказилади ва психиатр хулосаси олинади.

16. Вазиятга боғлиқ астеник ҳолатлар ёки неврастеник синдромларда 4-6 ойдан кейин, ушбу ҳолатни юзага кельтирган омиллар ва клиник белгилар бартараф этилганда, психологик тестлар, клиник текширувлар ҳамда невролог диспансер кузатуви натижалари ижобий бўлган тақдирда, номзод қайта кўрикдан ўтказилади.

Соматоген касалликлар сабабли юзага келган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишларини ўтказган номзодлар, асосий касалликдан соғайгач, асаб-руҳий фаолияти тўлиқ компенсацияланган ва доимий қувватловчи даволаш зарурати бўлмаган ҳолларда, ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

17. Шахс бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда шахснинг ҳиссий, интеллектуал ва ижтимоий мослашувчанлиги пасаяди ҳамда унинг ҲҲБ диспетчери сифатида хавфсиз, барқарор ва самарали фаолият юритишига тўсқинлик қилиши мумкин.

Бунда номзодларда атрофдагилар билан зиддиятли муносабатларга мойиллик, жамиятда қабул қилинган хулқ-атвор қоидаларига риоя этмаслик қўшимча стресс омили сифатида намоён бўлиб, авиация фаолиятида талаб этиладиган касбий вазифаларни бажаришда диққатни жамлашнинг пасайишига ҳамда эътиборсизликка олиб келиши мумкин.

Шахс бузилишларининг кўринишларини аниқлаш ва эксперт баҳолаш мақсадида невролог томонидан тиббий кузатув олиб борилади, сўров ўтказилади, экипаж аъзолари билан суҳбат ташкил этилади, оилавий ва шахсий анамнез ўрганилади, психологик тестлар ўтказилади ҳамда жамоадаги психологик муҳит баҳоланади.

Текшириш ўтказишда ёмон мослашувга ва зиддиятли ҳолатларга олиб келувчи шахс бузилишлари мавжуд бўлган номзодни, хулқ-атвор модели атрофдагилар томонидан мақбул деб топилмайдиган, бироқ тиббий мезонларга кўра шахс бузилиши сифатида баҳоланмайдиган шахсдан фарқлаш лозим.

Психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари ва психиатрнинг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади

Тиббий кузатув маълумотлари салбий бўлганда, турғун ва аниқ ифодаланган шахс бузилишлари мавжуд номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

18. Номзоднинг аҳамиятсиз даражадаги бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда, касбий фазилатлар, жумладан иш стажи, тажрибаси, малакаси, бажарилаётган вазифаларнинг сифати ва бошқа тегишли кўрсаткичлар инобатга олинган ҳолда, унга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

19. Айрим, кам ифодаланган инфантилизм белгилари мавжуд бўлган ҳамда асаб-руҳий фаолияти ижтимоий ва касбий жиҳатдан мақбул компенсацияланган номзодлардаги шахс акцентуацияси яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлмайди.

Номзоднинг хулқ-атворида илгари кузатилмаган ноадекват реакциялар пайдо бўлган ҳолларда, психолог ва психиатр текшируви ўтказилади. Бунда ташхис тасдиқланмаган тақдирда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

20. Психолог томонидан номзоднинг индивидуал-психологик хусусиятларида бузилишлар аниқланганда, неврологик клиникада қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда кўрсатма мавжуд бўлганда, психиатр маслаҳати ташкил этилади.

Номзодда турғун ва салбий белгилари билан яққол ифодаланган шахсият бузилишлари мавжуд бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда бузилишлар кам ифодаланган ҳолларда эса, унинг касбий сифатлари, жумладан меҳнат стажи, иш тажрибаси, бажарилаётган иш сифатини ҳисобга олган ҳолда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Алоҳида вазиятга боғлиқ омиллар натижасида юзага келган инсомния, диссония ёки циркад ритмларининг бузилиши аниқланганда, авиация ходими ўз касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда даволаниш учун психологга юборилади.

Даволаш жараёнида гипноз усулларидан, шунингдек авиация фаолиятида қўлланишига йўл қўйилмайдиган седатив дори воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголь истеъмоли билан боғлиқ турғун инсомния ёки диссония мавжуд бўлганда, барча класслар бўйича номзодлар яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

21. Мазкур ҳолларда учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилган номзодлар комиссия оралиғи даврида невролог томонидан ҳар 6 ойда бир маротаба диспансер кузатувидан, психолог томонидан эса йилига бир маротаба психологик текширувдан ўтказилади.

Ташхисни бекор қилиш муддати (барқарор ремиссияни тасдиқлаш) невролог томонидан аниқланади.

Маълум бир соматик касаллик билан боғлиқ бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолатнинг бузилишини ўтказган номзодлар асосий касалликдан соғайгандан сўнг доимий равишдаги ёрдамчи даволаш усулларини қўллаш талаб қилмайдиган асаб-руҳий фаолиятининг тўлиқ компенсациясида учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилишларига йўл қўйилади.

22. Алкогол, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилиш натижасида юзага келадиган руҳий ҳамда хулқ-атвор бузилишлари, шунингдек сурункали алкоголизм, 1 йил ва ундан ортиқ давом этган мунтазам алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар истеъмоли ҳолатларида барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Алкоголь ёки психотроп моддаларни истеъмол қилиш оқибатида юзага келган жисмоний, психологик ва хулқ-атвор бузилишлари инобатга олинган ҳолда номзодга тегишли ташхис қўйилади.

Ўткир (ўткирости) алкоголли психоз алкоголли делирий, параноид ҳолатлар, галлюсиноз, рашк васвасаси ва шу турдаги бошқа ҳолатларда ёки алкоголизмга гумон бўлган ҳолларда нарколог кўриги ўтказилади.

Руҳий ҳолатни ўзгартириш мақсадида седатив препаратлар, транквилизаторлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг прекурсорларини нотиббий мақсадда қабул қилиш дори воситасига қарамлик ёки уни истеъмол қилиш сифатида баҳоланади.

23. Алкоголли қарамлик (алкоголизм) шаклланмаган ҳолларда, алкоголнинг зарарли истеъмоли ёки бир марталик алкоголь билан ўткир заҳарланиш аниқланганда, авиация ходими дарҳол хизмат вазифаларидан четлатилади ва чуқурлаштирилган тиббий ҳамда психологик текширувлардан, нарколог маслаҳати ва соғломлаштириш-даволаш тадбирларидан ўтказилади.

Невролог томонидан белгиланган муддат давомида тиббий кузатув олиб борилиб, 2-4 ойдан сўнг тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, нарколог хулосасида ижобий прогноз қайд этилганда ҳамда авиация ходимининг хизмат тавсифномаси қониқарли бўлганда, у қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Қайта тиббий кўрик натижасида яроқлилик аниқланганда, авиация ходими ўз касбий фаолиятига тикланиши мумкин.

24. Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва алкоголга қарамлик номзоднинг рационал фикрлаши, идрок этиши, когнитив ҳамда бошқа психофизиологик фаолияти ва реакцияларини заифлаштиради, шунингдек жиддий касбий, тиббий, ижтимоий ва ҳуқуқий оқибатларни юзага кельтиради.

Мазкур ҳолатлар авиация билан боғлиқ ўқиш ва меҳнат фаолиятини бажариш учун мутлақо номувофиқ деб баҳоланади.

25. Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширув номзоднинг ёзма аризаси, сийдик, қон ва бошқа биологик материалларнинг объектив лаборатория таҳлиллари асосида амалга оширилади.

Бундай маълумотларга мазкур моддаларнинг мавжудлиги, клиник белгилар ва симптомлар, шунингдек учинчи шахслардан олинган хабардор маълумотлар киради.

Текширув учун маълумотлар бир неча мустақил манбадан олиниши керак.

Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни идентификация қилувчи, шунингдек номзоднинг мазкур моддаларни ҳозирги вақтда, яқин ўтмишда ёки ўтмишда истеъмол қилганлигини аниқлашга имкон берувчи объектив лаборатория таҳлиллари муҳим далил сифатида қабул қилинади.

26. Номзоднинг алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлиги ҳақида гумон туғилганда ёхуд бу ҳақда маълумот келиб тушганда, шифокор унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, истеъмол қилишга оид далиллар, мазкур ҳолатнинг эҳтимолий сабаблари ҳамда бошқа аҳамиятга эга маълумотларни баён этган ҳолда далолатнома расмийлаштиради.

Ташхисни аниқлаш учун номзод тиббий ходим кузатуви остида, тегишли тиббий ҳужжатлар ва ашёвий далиллар билан бирга нарколог кўригига юборилиши лозим.

Алкогол, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширувлардан бош тортиш тиббий хулоса бермасликка ёхуд амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос ҳисобланади.

Анамнезида токсикомания, наркомания ёки алкоголизм мавжуд бўлган номзодларни, улар ишдан ёки ўқишдан қайси муддатга четлатилганидан қатъи назар, ишга ёки ўқишга қайта тиклашга йўл қўйилмайди.

27. Эпилепсия касаллиги аниқланган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ва улар ишга ёки ўқишга қайта тикланмайди.

Эпилепсия мавжудлигига гумон қилинган номзод ихтисослаштирилган тиббий муассасага чуқурлаштирилган текширувга юборилади.

Бунда номзодни юборишдан олдин тутқаноқ ҳолатининг хусусиятлари баён этилган, гувоҳлар имзоси билан тасдиқланган ҳамда тиббий ходим томонидан расмийлаштирилган далолатнома тузилади.

Ташхис касаллик тарихини ўрганиш, тўлиқ неврологик текширув, электроенсефалография, (бундан буён матнда ЭЕГ деб юритилади), компютер томографияси, (бундан буён матнда КТ деб юритилади), магнит-резонанс томография, (бундан буён матнда МРТ деб юритилади) шунингдек психиатр ва эпилептолог хулосалари асосида қўйилади.

ЭЕГда эпилептоид фаоллик аниқланиши эпилепсия ташхисини тасдиқловчи талаблардан бири ҳисобланади, бироқ унинг аниқланмаганлиги мазкур ташхисни инкор этиш учун асос бўлмайди.

Текширув ўтказишда ЭЕГдаги эпилептиформ кўрсаткичлар ҳеч қачон эпилептик тутқаноқ кузатилмаган номзодларда ҳам учраши мумкинлиги инобатга олиниши, бироқ мазкур ҳолат асоссиз тиббий хулоса чиқарилишига олиб келиши мумкин.

Симптоматик эпилепсия аниқланган ҳолларда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Текширув ўтказишда бош мия ўсмалари, томир патологиялари, экзоген заҳарланишлар, гижжа инвазиялари ва бошқа эҳтимолий сабаблар мавжуд бўлмаслиги лозим.

ЭЕГда биринчи марта пароксизмал активлик аниқланган номзодлар ихтисослаштирилган тиббий муассасанинг неврология бўлимида текширувдан ўтказилиши керак.

ЭЕГда биринчи марта эпилептоид фаоллик, жумладан "чўққи - суст тўлқин" туридаги ўзгаришлар аниқланганда, бироқ эпилепсиянинг бошқа клиник белгилари ёки марказий асаб тизимининг органик касалликлари мавжуд бўлмаган ҳолларда ҳам номзод ихтисослаштирилган тиббий муассасанинг неврология бўлимида текширувдан ўтказилади.

ЭЕГдаги мазкур ўзгаришларнинг турғунлиги 3 ойдан 6 ойгача бўлган муддат давомида такрорий чуқурлаштирилган текширувда тасдиқланган тақдирда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

ЭЕГда пароксизмал ва эпилептоид фаоллик, шунингдек клиник аҳамиятга эга кучли ифодаланган ўзгаришлар аниқланган ҳолларда, барча номзодлар яроқсиз деб топилади.

Онгнинг пароксизмал бузилишлари кузатилган номзодларнинг тиббий ҳужжатлари назорат учун тиббий-учиш комиссиясининг (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) тиббий экспертларига тақдим этилади.

28. Турли этиологияли бош ва орқа мия патологиялари, шунингдек бош ва орқа миянинг бирламчи томир касалликлари, жумладан васкулитлар, ривожланиш аномалиялари, аневризмалар, атеросклероз ва бошқа ҳолатлар, шунингдек соматоген, вертеброген ҳамда бошқа этиологияли иккиламчи томир касалликлари мавжуд бўлган номзодларда иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган хавф омиллари (биринчи хуруж, криз, қайталаниш ёки инсулт ривожланиш эҳтимоли) аниқланиши лозим.

Бунда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса касалликнинг этиологияси ва кечиши, неврологик, руҳий, функционал ҳамда бошқа бузилишларнинг даражаси, юклама синовларини бажариш натижалари, психологик текширув хулосалари, касбий функционал мажбуриятларни хавфсиз бажаришга таъсир этувчи бошқа омиллар, шунингдек ёндош кардиологик касалликлар, жумладан гипертензия, юрак ритми бузилишлари, диабет, гиперлипидемия, чекиш ва касаллик прогнозини ёмонлаштирувчи бошқа хавф омиллари инобатга олинган ҳолда чиқарилади.

29. Геморрагик ёки ишемик генезли мия қон айланишининг ўткир бузилиши, транзитор ишемик атака, субарахноидал қон қуйилиши ёхуд томир кризини ўтказган, шунингдек мия қон айланишининг сурункали бузилиши аниқланган номзодлар ҲҲБ ишига ва ўқишга яроқсиз деб топилади.

Бош ёки орқа мия томирларининг атеросклеротик зарарланиши мавжуд бўлганда, клиник белгилари енгил даражада ифодаланганда, марказий нерв тизимининг неврологик ҳамда руҳий функциялари сақланганлиги клиник ва инструментал текширувлар билан тасдиқланган ҳолларда, ҲҲБ ишига ва ўқишга яроқлилик масаласи ҳал этилади.

30. Бош мия томирлари касалликлари мавжуд бўлган авиация ходимларига тиббий хулосалар қуйидагича чиқарилади:

шикоятлар мавжуд бўлмаганда, БМА ДСда артерия интимаси қалинлигининг 1 мм дан ортиши ва УТДГда қон оқимининг чизиқли тезлигида чегаравий ассиметриялар аниқланганда, шунингдек қонда гиперлипидемия, кўз тубида бошланғич склеротик ўзгаришлар, айрим неврологик микросимптомлар, жумладан кўз қорачиқларининг ёруғликка суст реакцияси, кафт-энгак рефлексининг сустлиги, психологик жиҳатдан енгил когнитив ўзгаришлар ҳамда ЭЕГда клиник жиҳатдан кам аҳамиятли ўзгаришлар мавжуд бўлган ҳолларда, "Бошланғич белгилари мавжуд бўлган, асаб-руҳий функциялари етарли даражада сақланган бош мия томирларининг атеросклерози" ташхиси қўйилади ва улар яроқли деб топилади (мазкур шахсларга атеросклероз ривожланишининг олдини олишга қаратилган профилактик чора-тадбирлар белгиланади);

БМА ДСда битта артериянинг клиник жиҳатдан яширин кечувчи 50 фоиз ва ундан ортиқ стенози ёки бир ёхуд бир неча томирларда турғун бўлмаган эмбологен атеросклеротик бляшка аниқланган ҳолларда, номзод ихтисослаштирилган қўшимча тиббий текширувдан ўтказилади ҳамда тегишли мутахассисларнинг маслаҳати олинади, мазкур маълумотлар тасдиқланган тақдирда, "Бош мияда қон айланишининг ўткир бузилиши хавфи юқори бўлган бош мия томирларининг атеросклерози" ташхиси қўйилади ва номзодлар яроқсиз деб топилади;

атеросклеротик ўзгаришлар мазкур банднинг биринчи ва иккинчи хатбошиларида кельтирилган ҳолатда бўлганда, БМАнинг гемодинамик жиҳатдан кам аҳамиятга эга стенозлари, турғун атеросклеротик бляшкалар, шунингдек клиник хавф туғдирмайдиган психологик, биокимёвий ва ЭЕГ кўрсаткичларидаги ўзгаришлар аниқланганда, "Асаб-руҳий функциялари етарли даражада сақланган бош мия томирларининг атеросклерози" ташхиси қўйилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, транскраниал дуплекс сканерлаш ва МРТ-ангиография текширувлари ўтказилади.

Мазкур ҳолатда артериал гипертония, чекиш, гиперлипидемия, ортиқча тана вазни ва бошқа хавф омиллари мавжудлиги, неврологик ҳамда руҳий функцияларнинг сақланганлик даражаси, шунингдек номзоднинг ёши инобатга олинган ҳолда тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Яроқли деб топилган номзодларга неврологнинг диспансер кузатуви ҳар 6 ойда бир марта белгиланади ҳамда тиббий кўрсатмаларга кўра назорат текширувлари ўтказилади.

Бош мия қон айланишининг транзитор ишемик атакасини ўтказганда турли генезли беҳушлик ҳолатлари билан дифференциал диагностика ўтказилиши лозим.

Мия қон айланишининг ўткир бузилишини ўтказган ёки мия қон айланишининг сурункали етишмовчилиги бўлган номзодларда тиббий текширувлар ва тиббий баҳолаш натижасида, ўз гувоҳномалари ва малака белгилари орқали бериладиган вазифаларини хавфсиз бажаришга монелик аниқланмаганда, уларга индивидуал тартибда яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Турли генезли васкулитларни ўтказган номзодларга, даволаниш якунлангандан сўнг, касаллик тури, даражаси, ремиссияси, касбига доир бажарадиган ишини ҳисобга олиб тиббий хулоса чиқарилади.

31. МРТ натижаларида томир генезли глиоз ўчоқлари ёки 2-3 мм гача бўлган майда кистоз ўзгаришлар аниқланганда, тегишли мутахассислар (кардиолог, эндокринолог, терапевт ёки нейрожарроҳ) маслаҳати ўтказилади.

Мазкур ҳолат касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи клиник, органик ёки функционал белгилар билан кечмаса, номзод ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

32. Кучли заҳарланишлар, жумладан алкоголли энсефалопатия ёки қўрғошин билан заҳарланиш ҳолатларида, номзодлар яроқсиз деб топилади.

Мия фаолияти бузилишига олиб келувчи, мия тўқимасининг тузилмавий бузилишлари қайтмас хусусиятга эга бўлган нерв тизимининг органик касалликларида авиация ходимлар мутлақо яроқсиз деб топилади.

Авиация ходимларда нерв тизимининг органик шикастланиши биринчи марта аниқланганда, улар неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади ҳамда КТ ва МРТ текширувлари амалга оширилади.

Нерв тизимининг юқумли касалликлари ва заҳарланишларини ўтказган номзодларга тўлиқ соғайиш кузатилганидан кейин асаб-руҳий функциялари тўлиқ тикланганда ёки функционал бузилишлар билан кечмайдиган органик микросимптомлар кўринишидаги енгил қолдиқ белгилар мавжуд бўлганда ҳамда мия зарарланиши белгилари аниқланмаганда, яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Касбий муҳим функциялари етарли сақланганда, нерв-мушак аппарати ва нерв тизимининг суст прогредиент кечувчи бошланғич ирсий-дегенератив касалликлари мавжуд бўлган номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Гриппли энцефалитдан кейин 1-2 йил ўтгач, ўткир энсефаломиелитдан кейин 2 йил ўтгач, ўткир кана энцефалитидан кейин эса 3 йил ўтгач, номзод учиш ишига тикланиш юзасидан тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Эпидемик сереброспинал менингитдан кейин 1 йил ўтгач, диспетчерлик ишига ёки ўқишга яроқлиликни аниқлаш учун тиббий кўрик ўтказилади.

Менингококкли ринит, фарингит ҳамда кам ифодаланган менингококк инфекциясини ўтказган номзодлар терапевт кўригидан ўтказилади.

33. Бош мия жароҳатини ўтказган номзодлар тўлиқ даволаниш якунлангач ва неврологик нуқсонлар аниқланмаган ҳолларда, чуқурлаштирилган клиник текширув натижаларига кўра тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Жароҳатнинг механизми ва юз бериш шароитларини баҳолашда, контактсиз бош мия жароҳати, жумладан мия силжиши ва қон томирлар ёрилиши, шунингдек жароҳат оқибатида атлант-оксипитал бирикма тузилмаларининг шикастланиши эҳтимоли инобатга олиниши лозим.

Жароҳатнинг тури ва оғирлик даражасидан ташқари, кейинги босқичларда посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи ҳамда бошқа аҳамиятли хавф омиллари ҳам инобатга олинади.

Тиббий хулоса анамнестик маълумотлар, ЭЕГдаги ўзгаришлар динамикаси, йўқотилган функцияларнинг компенсация даражаси, қўшимча юклама синовлари натижалари ва психологик текширув хулосалари асосида чиқарилади.

Асаб-руҳий функциялари тўлиқ тикланганда ёки етарли даражада сақланган номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асаб-руҳий функцияларининг турғун компенсация ҳолати мавжуд бўлганда, жумладан посттравматик ҳолатлардан кейинги енгил вегетатив дисфунксия, енгил неврологик симптоматика ва бошқа шунга ўхшаш бузилишлари бўлган номзодларга нисбатан, касбий фаолиятига тикланганидан кейин 5 йилгача бўлган даврда неврологнинг диспансер кузатуви ўтказилади.

Текширув ўтказишда бош суяги гумбазининг ичга ботган синиши, бош мия лат ейиши, паренхиматоз гематома, 1 кундан ортиқ давом этган посттравматик амнезия, бош мия паренхимасида қон мавжудлиги ва субдурал гематомаларда посттравматик эпилепсия ривожланиши хавфи ҳисобга олиниши лозим.

Оддий асоратсиз, бош мия паренхимасига қон қуйилиши билан кечмаган эпидурал гематомада 1-2 йилдан кейин интрапаренхиматоз гематомада эса 2 йилдан кейин тиббий кўрик ўтказилиши мумкин.

Бош суяги гумбазининг чизиқли синиши, бош суяги тубининг ликвореясиз синиши ёхуд субарахноидал қон қуйилиши билан кечган бош миянинг ўрта ва оғир даражадаги лат ейишидан кейин 1-2 йил ўтгач, тиббий кузатув ва текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда прогноз мақбул деб баҳоланган тақдирда, номзод касбий фаолиятига қайта тикланиш масаласини ҳал этиш учун тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Паренхимага қон қуйилмаган ва оддий асоратларсиз кечган эпидурал гематомадан кейин 1-2 йил ўтгач, субдурал гематома билан кечган бош мия лат ейишидан кейин 2 йил ўтгач, бош мия чайқалишидан кейин 1,5-3 ой ўтгач, бош миянинг енгил даражада лат ейишидан кейин 3-6 ой ўтгач, қўшалоқ бош мия шикастланишларидан кейин 6-24 ой ўтгач, шунингдек посткоммотцион синдромдан кейин камида 3 ой ўтгач, неврологик ва когнитив функциялар сақланганда ҳамда юклама синовларига чидамлилик ижобий баҳоланган тақдирда, номзод психолог, психиатр ва офтальмолог кўригидан ўтказилади.

Ташхисни расмийлаштиришда бош мия жароҳатининг клиник кўриниши, юз берган санаси, текширув ўтказилаётган пайтдаги даври, посттравматик синдромнинг клиник тавсифи ҳамда асаб-руҳий функциялар ҳолати тўғрисидаги маълумотлар кўрсатилади.

34. Вегетатив асаб тизимининг сурункали касалликлари пароксизмал кўринишда кечган, тез-тез такрорланувчи зўрайишлар ва криз реакциялар, жумладан вазовагал, симпатик, вагоинсуляр, симпатоадренал, аралаш хусусиятдаги, адренал ҳамда диенсефал турлари билан намоён бўлувчи вегетатив-томир бузилишлари мавжуд бўлган номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

35. Мигрен, солярит, Менер синдроми, умуртқа артерияси синдроми, диенсефал синдром, ангионеврозлар, жумладан ангиотрофоневрозлар ва Рейно касаллиги, қайталанувчи ангионевротик шиш, шунингдек ортостатик эссенсиал гипотония ҳолатларида аниқлаштирувчи маълумотлар олиш мақсадида, умуртқа поғонасининг КТ текшируви, орқа мия ва унинг илдизлари ҳолатини баҳолаш учун эса умуртқа поғонасининг МРТ текшируви ўтказилади.

Ротацион синамаларни ўтказиш вақтида пайдо бўладиган ёки кучаядиган вертебро-базиляр бассейндаги қон оқими пасайишини аниқлаш мақсадида бош мия томирларининг дуплекс сканерлаши ва ультратовуш допплерографияси (бундан буён матнда УТДГ деб юритилади) ўтказилади.

Серебрал тўқималардаги морфологик ўзгаришларнинг хусусиятини аниқлаш учун бош мия МРТ текшируви ўтказилади.

Визиометрия, периметрия, офтальмоскопия, аудиометрия, калорик синама ҳамда бошқа текширувлар тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ўтказилади.

36. Конституционал-ирсий генезли вегетатив-томир дисфунксияси мавжуд бўлган номзодлар, шунингдек гормонал ўзгаришлар фонида ёки соматик касалликдан кейин кузатилувчи вегетатив-томир бузилишларида, текширув вақтида ремиссия босқичи турғун бўлган ҳолларда (асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан кейин камида 2-3 ой ўтгач) тиббий хулоса қуйидаги талаблар асосида чиқарилади:

вегетатив-томир бузилишларининг оғирлик даражаси;

клиник текширув натижалари;

ортосинама, вестибуляр синама ва бошқа юклама синовларига чидамлилик даражаси;

психофизиологик ва неврологик функцияларнинг барқарорлиги;

касбий фаолиятни бажаришга таъсир этувчи хавф омилларининг мавжудлиги ёки йўқлиги.

Вегетатив-томир тизими бузилишларининг клиник тавсифида функционал кардиоваскуляр симптомлар бўлган ҳолларда, якуний тиббий хулоса клиник текширувлар натижалари асосида терапевт томонидан чиқарилади.

37. Умуртқалараро диск чурраси олиб ташланганидан кейин асоратлар кузатилмаганда, касаллик динамикаси ижобий бўлганда ва реабилитация даври якунланган тақдирда, 3-6 ой ўтгач номзод тиббий кўрикдан ўтказилади.

Умуртқа поғонасининг орқа мия илдизчалари, нерв стволлари, нерв чигаллари ва ганглийларининг сурункали касалликлари ҳамда жароҳатларида, шунингдек периферик нейроваскуляр синдромлар ва илдизча компрессиялари билан кечувчи ҳолатларда, улар бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин касбий мажбуриятларни бажаришга монелик қилмайдиган, клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бузилишлар мавжуд бўлган тақдирда, номзодлар ўқишга яроқсиз, бироқ авиация ходимлари ишига яроқли деб топилади.

Сурункали радикулитда тиббий хулоса меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган муҳим омиллар, жумладан тўсатдан ва олдиндан аниқлаб бўлмайдиган ўткир оғриқ хуружлари, касалликнинг қайталаниш хавфи, функционал тикланиш даражаси, шунингдек узоқ муддат аналгетиклар ва мушак релаксантларини қабул қилиш оқибатлари инобатга олинган ҳолда чиқарилади.

Асаб илдизчалари функцияларининг бузилиши белгилари мавжуд бўлмаганда, умуртқа поғонасининг ҳаракатчанлиги бузилган ҳолларда, умуртқа поғонаси касалликлари бўйича номзодга тиббий хулоса жарроҳ томонидан чиқарилади.

38. Цинкопал ҳолатларни ўтказган номзодлар ўқишдан ҳамда ишдан четлатилади ва терапевт-эксперт ҳамда невролог-эксперт тиббий кўригидан ўтказилгандан сўнг неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувга юборилади.

Цинкопал ҳолат тўғрисидаги далолатнома мазкур номзод ёнида бўлган биринчи шифокор томонидан расмийлаштирилади ва текшириш учун тақдим этилади.

Далолатномада беҳушлик ҳолатининг клиник кўриниши, белгилари ва юзага келган вазиятлар тўлиқ ҳамда батафсил баён этилади, шунингдек гувоҳлар, номзоднинг ўзи ва шифокорнинг имзолари қўйилади.

Далолатномани расмийлаштириш, цинкопал ҳолатларни классификациялаш, дифференциал диагностика ўтказиш, зарур текширувлар ҳажмини белгилаш ҳамда яроқлиликни аниқлаш амалга оширилади.

Тиббий хулоса чиқаришда асаб тизими ёки ички органларнинг органик касалликларини даволаш, онгнинг пароксизмал бузилишлари билан дифференциал диагностика ўтказиш, беҳушликнинг сабаби ва хусусиятини аниқлаш, организмнинг функционал резервларини баҳолаш ҳамда онг бузилишининг такрорланиш эҳтимолини белгилаш инобатга олинади.

Цинкопал ҳолатни юзага кельтирган сабаб аниқланган тақдирда, беҳушликнинг такрорланиш эҳтимоли ҳисобга олинган ҳолда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Соғлом номзодда ҳаяжон, оғриқ ёки кучли гипоксия таъсирчанлиги билан боғлиқ бир марталик цинкопал ҳолат кузатилганда, мазкур ҳолатнинг яширин клиник аҳамиятга эга сабаблари мавжуд бўлганда ҳамда унинг келиб чиқиши хавфсиз деб топилган тақдирда, номзодга ишига ёки ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

39. Соғлом авиация ходимида муайян вазиятда юзага келган, хавфсиз хусусиятга эга деб баҳоланган беҳушлик ҳолати 2 марта такрорланган тақдирда, у 3 ойдан 12 ойгача бўлган муддатга даволаниш ёки дам олиш мақсадида ишдан четлатилади ҳамда неврологнинг диспансер кузатувида бўлади.

Мазкур даврда иш фаолиятини бажаришга фақат маълум муддатга чекланган тарзда, иккинчи диспетчер таркибида ёки фаолияти парвозлар хавфсизлигига бевосита боғлиқ бўлмаган ҳолларда рухсат этилади.

Беҳушлик ҳолатлари кўп маротаба (3 ва ундан ортиқ) такрорланган тақдирда, авиация ходималари ишга яроқсиз деб топилади.

Бунда иш фаолиятини бажаришга фақат муайян муддат давомида чекланган тартибда, иккинчи диспетчер таркибида ёки фаолияти парвозлар хавфсизлигига бевосита боғлиқ бўлмаган шароитларда рухсат этилади.

2 йил ўтгач, вегетатив-томир лабиллиги, артериал гипотензия ва юклама синамаларига чидамсизлик аниқланмаган ҳолларда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Этиологияси аниқланмаган беҳушлик ҳолатларида номзодга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

3-БОБ. ИЧКИ КАСАЛЛИКЛАР

40. Авиация ходимлари инфекция ва паразитар касалликлардан даволаниб соғайганидан кейин инфекционистнинг ижобий прогнози ҳамда чуқурлаштирилган текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, уларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ва геморрагик безгакни бошдан кечирган ҲҲБ диспетчерларига касаллик варақаси ёпилгандан кейин ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

41. Клиник прогнози салбий бўлганда қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари аниқланган номзодлар ўқишга ёки касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади.

Мазкур касалликлар мавжуд бўлган ҳолларда, шу жумладан гемоглобин концентратсияси 105 г/л дан паст бўлганда, ихтисослаштирилган тиббий муассасада ўтказилган чуқурлаштирилган текширув натижалари ва даволаш якунлари ижобий бўлса, гематолог хулосаси ҳамда прогнози, касалликнинг аниқланган сабаби, лаборатор-клиник текширув кўрсаткичларининг нормаллашгани, касалликнинг ремиссия ҳолати ҳамда тури, жумладан постгеморрагик, темир танқислиги анемияси ва бошқа турлари инобатга олинган ҳолда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур касалликларда ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса чиқаришда, организмнинг ерда, тинч ҳолатда, шунингдек жисмоний ва руҳий зўриқиш даврларида метаболик эҳтиёжларини қондириш учун қоннинг кислородни етарли даражада ташиш ва етказиб бериш хусусияти инобатга олинади.

42. Соғлом авиация ходимларида қондаги гемоглобин концентратсиясининг норматив даражаси эркакларда 130 г/л, аёлларда эса 120 г/лни ташкил этади.

Мазкур кўрсаткичлар нормадан паст бўлган ҳолларда, заруратга кўра қўшимча текширувлар ўтказиш ва даволаниш учун авиация ходими ишдан четлатилади.

Гемоглобинопатиялар мавжуд бўлган ҳолларда, касаллик хуружсиз кечса ва авиация ходимининг функционал қобилиятлари тўлиқ ҳажмда сақланган бўлса, яроқлилик тўғрисида ижобий тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Вақтинчалик хусусиятга эга тромбоцитопенияларда (темир танқислиги билан боғлиқ анемия ёки дори воситаларини қабул қилиш оқибатида суяк илиги фаолияти пасайган ҳолларда), тромбоцитлар миқдори ҳамда бошқа лаборатор кўрсаткичлар меъёрий даражага тиклангандан кейин яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Тромбоцитлар миқдори 75 х 10⁹/л дан паст бўлган тромбоцитопенияда номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Спленектомия ўтказилган идиопатик тромбоцитопеник пурпура ҳолатларида, тромбоцитлар миқдори 6 ой давомида нормада сақланган тақдирда, яроқлилик масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Авиация ходими яроқли деб топилган ҳолларда, ундаги тромбоцитлар миқдори ҳар 6 ойда назорат қилинади.

43. Антикоагулянтлар (кумарин, варфарин ва шунга ўхшаш препаратлар), шунингдек антитромботситар дори воситалари (клопидогрел ва шунга ўхшаш препаратлар) фақат терапевт тавсиясига кўра қўлланилади.

Компенсацияланган, органлар функцияси сақланган гемоглобинопатиялар ва геморрагик диатезларда, ресидивлар кузатилмаган тақдирда, номзод ишга яроқли деб топилади.

Ўроқсимон ҳужайрали касаллик аниқланган ҳолларда, номзодлар касбий фаолиятга яроқсиз деб ҳисобланади.

Ўроқсимон ҳужайра белгисини ташувчилик ҳолатида эса, яроқлилик масаласи ижобий ҳал этилиши мумкин.

Ҳақиқий политситемияда асоратлар ривожланиш хавфи мавжудлиги сабабли, номзодлар яроқсиз деб топилади.

Иккиламчи политситемияда эритроцитлар миқдорининг ошиш сабаби, жумладан нафас олиш органлари касалликлари, баландлик шароитидаги гипоксия ва бошқа омиллар аниқлангандан кейин номзодга тиббий хулоса чиқарилади.

44. Аллергологик анамнез, физик текширув, клиник-лаборатор маълумотлар ҳамда аллергологик синамалар натижалари асосида, аллерголог хулосаси инобатга олинган ҳолда аллергик касаллик ташхиси аниқланади.

Ташхис қўйишда аллергияга ўхшаш симптомларни юзага кельтирувчи бошқа касалликлар турли текширув усулларини қўллаш орқали истисно қилинади.

Аллергиянинг оғир шакллари мавжуд бўлганда, касаллик йил давомида 2 мартадан ортиқ қайталанган ёки аллерген аниқланмаган ҳолларда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

45. Турғун терапевтик таъсир кузатилган аллергияларда, аллерген аниқланган ва бартараф этилган, 3 ой давомида аллергия белгилари такрорланмаганда ҳамда иш жойида аллерген билан алоқа мавжуд бўлмаган тақдирда, ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

46. Семизлик даражаси Кетле индексига мувофиқ аниқланади.

Тана вазни индекси тана вазни (кг)/ бўй ўлчами (м2) формуласи бўйича ҳисобланади:

Тана вазни индексининг баҳолаш

          

             

47. Ортиқча тана вазни мавжуд бўлган шахсларда семизликнинг хусусиятини аниқлаш мақсадида клиник текширувлар ўтказилади.

Симптоматик, иккиламчи эндокрин ёки серебрал генезли семизлик аниқланган ҳолларда, тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Тана вазнини баҳолашда мушак ва ёғ тўқималарининг ўзаро нисбати ҳамда организмдаги ёғ тўқимасининг фоиздаги ҳажми аниқланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодлар учун ТВИ 30,0 дан юқори бўлганда, номзодга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

ТВИ 35,0 дан юқори бўлган ҳолларда, эндокринолог ва заруратга кўра бошқа тегишли мутахассислар маслаҳати олинади ҳамда артериал гипертензия, қандли диабет, глюкозага толэрантликнинг бузилиши, ёш, дислипидемия, зарарли одатлар ва бошқа кардиоваскуляр хавф омиллари мавжудлиги, метаболик синдром ривожланиш хавфи, психологик ва кардиоваскуляр резерв кўрсаткичлари, шунингдек бошқа текширувлар натижалари инобатга олинган ҳолда тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

48. Қандли диабетнинг I тури, шунингдек инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситаларини доимий равишда қўллашни талаб қилувчи диабет шакллари ҳамда тиреотоксикознинг барча шакллари мавжуд бўлган ҳолларда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қандли диабетнинг II турида, углевод алмашинуви тўлиқ компенсацияланган, ЭКГнинг юклама синамаларига чидамлилик ижобий баҳоланганда, коронар артериялар МСКТ ёки бошқа инвазив бўлмаган усуллар билан текширилган ва натижалари, шунингдек диабетолог ёки эндокринолог хулосаси ижобий бўлган тақдирда, диабет билан боғлиқ хавф омиллари, жумладан 60 ёшдан катта ёш, буйрак функциясининг бузилиши, нотўғри овқатланиш, кўп компонентли дори терапиясига эҳтиёж ва бошқа омиллар инобатга олинган ҳолда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қандли диабетнинг II турида, агар монотерапия сифатида альфа-глукозидаза ингибитори, жумладан Глюкобай ёки тиазолидиндион ёхуд метформин қабул қилиш талаб этилса ва парҳезга риоя қилинса, иккинчи ҲҲБ диспетчери мавжуд бўлган тақдирда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

49. Инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситаларини қабул қилишни талаб қилмайдиган қандли диабетнинг II турида, кардиореспиратор тизим ва бошқа органлар функциялари сақланганда, парҳезга риоя этилган ҳамда иккинчи ҲҲБ диспетчери мавжуд бўлган тақдирда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда авиация ходимларига ЭКГ, терапевт ҳамда диабетолог, эндокринолог, томонидан назорат кўриклари ҳар 6 ойда белгиланади.

Навбатдаги тиббий кўрикда эса юклама ЭКГ синамалари ёки инвазив бўлмаган усуллар ёрдамида коронар артериялар текшируви ўтказилади.

50. Авиация фаолиятида сулфонилмочевина ҳосилалари, бигуанидлар, метформиндан ташқари, шунингдек турли гипогликемик препаратларни биргаликда қўллаш мақбул деб топилмайди.

Тиреотоксикозда авиация ходимининг ишга қайта тикланиш муддати касалликнинг сабаби, шакли, клиник кўринишлари, оғирлик даражаси, даволаш тури, касаллик оқибатлари ҳамда биокимёвий кўрсаткичлар натижалари инобатга олинган ҳолда белгиланади.

Диффуз-токсик буқоқда консерватив терапиянинг 2 йилгача давом этиши мумкинлиги ҳисобга олиниб, дори воситаларини қабул қилиш бекор қилинган шароитда камида 3 ой давомида турғун эутиреоид ҳолат сақланганда, ишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

51. Оғирлиги енгил ва ўрта даражадаги токсик буқоқда жарроҳлик усули ёки радиоактив ёд билан даволашдан кейин 6 ой ўтгач, оғир даражадаги токсик буқоқда эса қалқонсимон без функцияси турғун меъёрий ҳолатга келганда, бошқа органлар ва тизимларда асоратлар аниқланмаган тақдирда, 12 ой ўтгач, эндокринологнинг ижобий прогнози ҳамда хулосаси асосида номзоднинг ишга ёки ўқишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Тиреотоксик аденома бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин 6 ой ўтгач, авиация ходимининг ишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

52. Гипотиреоз ва аутоиммун тиреоидитни бошдан кечирган номзодларда, қалқонсимон без функцияси нормада бўлганда, касаллик сабаби аниқланганда ҳамда текширув натижалари ва эндокринолог хулосаси ижобий бўлганда, индивидуал тартибда 3 ой ўтгач ишга ёки ўқишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Номзодга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилганда, эндокринологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда доимий равишда қабул қилинадиган антитиреоид препаратлар назоратга олинади.

Тиреоидит касаллиги зўрайганидан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

53. Эутиреоид ҳолати сақланган эндемик буқоқда, шунингдек ёд препаратлари ёки тиреоид гормонлар билан профилактик терапия ўтказилаётган ҳолларда, қалқонсимон безнинг I ва II даражали диффуз эутиреоид катталашуви ҳамда углеводларга толэрантликнинг бузилиши мавжуд бўлган номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Тиреотоксикоз ёки гипотиреознинг субклиник шаклларида, Т3 ва Т4 кўрсаткичлари меъёрида бўлиб, ТТГ мос равишда пасайган ёки ошган тақдирда, авиация ходимлари эндокринологнинг диспансер кузатувига олинади ҳамда ҳар 3 ойда бир марта ТТГ ва тиреоид гормонлар бўйича назорат текшируви ўтказилади.

54. Сил касаллигининг фаол шакли аниқланган номзодларда ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ўпка сили билан касалланган номзодларда тегишли даволаш курси тўлиқ якунлангандан кейин камида 3 ой ўтгач, клиник симптомлар аниқланмаганда, ўпканинг зарарланган қисмида фаол жараён мавжуд бўлмаганда, нафас олиш тизими функцияси сақланганда ҳамда рентгенологик текширув натижалари ижобий бўлганда, ишга ёки ўқишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Номзодга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилган ҳолларда, 2 йил давомида терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланади, фтизиатр маслаҳати олинади ҳамда кўкрак қафасининг рентгенологик ёки бошқа назорат текширувлари ўтказилади.

55. Актив бўлмаган ёки даволанган сил касаллиги, шунингдек касалликдан кейинги қолдиқ белгилар, жумладан чекланган фиброз, калсификация ўчоқлари, бўлаклараро ва плеврал битишмалар мавжуд бўлганда, кўкс оралиғи органлари силжимаган ҳамда ташқи нафас функцияси бузилмаган номзодларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сил касаллигини бошдан кечирган номзодлар диспансер кузатув гуруҳи кўрсатилган, тўлиқ соғайганлиги ҳақидаги фтизиатр хулосасини ТУКга тақдим этиши шарт.

Ташқи нафас функциясини баҳолаш мақсадида уларда кардиореспиратор тизимнинг функционал захиралари, шунингдек рестриктив ёки обструктив бузилишлар мавжудлигини аниқлашга қаратилган текширувлар ўтказилади.

Нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари функциялари касбий фаолиятни бажариш учун етарли даражада сақланганда, сил касаллигини даволашда қўлланилган кимёпрофилактик дори воситаларининг салбий оқибатлари аниқланмаганда, номзодга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сил касаллигининг ўпкадан ташқари шаклларида, фтизиатр хулосаси ва ижобий прогнози, шунингдек органлар функциясининг сақланганлик даражаси асосида ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур номзодларга 2 йил давомида терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланади.

56. Меҳнат қобилиятининг йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ЎСОК бронхиал астма, бронхоектатик касаллик, саркоидоз, диффуз пневмосклероз, ўпка эмфиземаси, турли этиологияли зотилжам, сурункали бронхит ҳамда бошқа ўпка касалликларининг тез-тез зўрайиши, касалликларнинг фаол даври ёки нафас олиш органлари функцияларининг яққол бузилишлари аниқланган ҳолларда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

57. Нафас олиш тизими функцияси тўлиқ сақланганда, кардиореспиратор функциялар етарли даражада сақланганда, рестриктив ва обструктив бузилишлар аниқланмаганда ёки уларнинг даражаси ҳисобга олиниб қониқарли деб баҳоланганда, лаборатор текширувлар натижалари ижобий, кўкрак қафаси рентгенограммаси нормада бўлганда, клиник симптомлари мавжуд бўлмаганда ёки кам ифодаланганда, чекмайдиган нормаларда, ЎСОКнинг бошланғич даврида, сурункали бронхитнинг ремиссия босқичида, чегараланган пневмосклерозда, шунингдек кўкрак қафаси аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин узоқ давом этувчи ва мураккаб парвозлар жараёнида касбий мажбуриятларни бажариш қобилияти инобатга олинган ҳолда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

58. Кўкрак қафаси аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин 4-6 ой ўтгач, спонтан пневмотораксдан кейин эса 3 ой ўтгач, чуқурлаштирилган текширувлар натижалари асосида ишга яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилиши мумкин.

Сурункали бронхитнинг зўрайиш даврида авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади.

Фаол яллиғланиш жараёни бартараф этилиб, тўлиқ даволаниш ва соғайишдан кейин ташқи нафас функцияси текширувлари натижалари нормада бўлганда, номзодга ишга рухсат берилади.

Йирингли ва обструктив бронхитда, шунингдек такрорий пневмотораксда ҲҲБ диспетчерларига нисбатан, нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизимларининг чуқурлаштирилган текширувлари натижалари ижобий бўлган тақдирда, индивидуал тартибда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

59. Юрак ритми ва ўтказувчанлигининг аниқ ифодаланганда, асоратли бузилишлари, синус тугунининг заифлик синдроми, юрак қисқаришларининг такрорий тушиб қолиши билан кечувчи ўтказувчанлик бузилишлари (икки ва ундан ортиқ қисқаришнинг тушиб қолиши), мерсал аритмия хуружлари, юрак бўлмачаларининг ҳилпиллаши, суправентрикуляр тахикардия, дақиқасига 120 зарба ва ундан юқори, тўртта ва ундан ортиқ комплекс билан, қоринчалар экстрасистолиясининг би- ва тригеминия даврларининг такрорланиши, жуфтлашган қоринчалар экстрасистолаларининг такрорий эпизодлари, қоринчалар тахикардияси эпизодлари, дақиқасига 120 зарба ва ундан юқори, учта ва ундан ортиқ комплекс билан, спонтан суправентрикуляр тахикардия билан кечувчи Волф-Паркинсон-Уайт синдроми, миокард инфаркти, стенокардия, юрак касалликларининг суст кечувчи ўткир даври ва касаллик оқибатлари билан боғлиқ аниқ ифодаланган ритм ва ўтказувчанлик бузилишлари, юрак етишмовчилиги ва оғриқ синдроми, мўътадил ва аниқ ифодаланган комбинацияланган юрак нуқсонлари, митрал клапан пролапсининг 6 мм дан ортиқ бўлиши, шунингдек дилятацион, гипертрофик ва рестриктив кардиомиопатиялар мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

60. Юрак касалликларининг клиник аломатлари мавжуд бўлган ҳолларда, касаллик анамнези ўрганилиб, ҳар томонлама ўтказилган клиник ва кардиологик текширувларнинг ижобий натижалари, касалликнинг ривожланиш хусусияти ва прогнози, ёндош касалликлар, номзоднинг ёши, хавф омиллари ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар инобатга олинган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Ревматизмнинг фаол фазаси бошдан кечирилганидан кейин фаол ревматик жараён ва юрак нуқсонлари аниқланмаганда, 1 йил ўтгач ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

61. Миокардит ўтказилгандан кейин тўлиқ соғайиш кузатилган ёки миокардитик кардиосклероз ривожланган ҳолларда, 3-6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи бартараф этилганда, юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишларининг кам ифодаланган ўзгаришлари мавжуд бўлганда, лаборатория текширувлари ҳамда ЭКГда яллиғланиш белгилари аниқланмаганда, авиация ходимига ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

62. Миокардиодистрофия аниқланган ҳолларда, асосий касаллик белгиланган, юрак функцияси сақланган, клиник симптомлар кам ифодаланган ҳамда касалликни оғирлаштирувчи зарарли омиллар мавжуд бўлмаганда, авиация ходимига ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва 3 йил муддатга терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланади.

3 йил давомида ЭКГ кўрсаткичлари нормада бўлганда ва юклама синамалари натижалари ижобий баҳоланганда, номзоддан ташхис олиб ташланади.

63. Митрал клапан пролапсининг 3 мм дан 6 мм гача бўлган ҳолатларида, клиник жиҳатдан аҳамиятга эга бўлмаган, изоляцияланган ва турғун компенсацияланган юрак нуқсонларида, оқим йўлларида обструксия белгилари кузатилмайдиган қоринчалараро тўсиқнинг ассиметрик гипертрофиясида, шунингдек гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шаклида юрак функцияси яхши сақланганда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Юракнинг яллиғланиш касалликларини бошдан кечирган авиация ходимларга меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгандан кейин терапевт тиббий кўриги ўтказилади ва унинг натижаларига кўра ишга рухсат берилади.

64. Кучли ифодаланган суправентрикуляр ритм бузилишларида электрофизиологик текширув ўтказилади.

Мазкур текширув давомида ритм бузилишлари сунъий равишда чақирилганда, унинг натижалари салбий деб баҳоланади.

Ритм бузилишларининг ифодаланиш даражасини баҳолаш учун суткалик ЭКГ мониторинги ўтказилади.

Юрак ритми бузилишлари муваффақиятли даволанган ҳолларда, номзодлар қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишларида, ЭКГда қоринча комплексининг якуний қисми, СТ ва Т сегментларидаги беқарор ўзгаришлар бета-блокаторлар ёрдамида меъёрлашган ҳамда соғлиқ ҳолати юзасидан шикоятлар мавжуд бўлмаган тақдирда, авиация ходимлари ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

65. Б. Lown ва M. Wolf бўйича M. Рян модификациясига кўра, симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 1 градациясида, ЭКГ маълумотларига кўра бир дақиқада 5 тадан кам ҳамда суткалик ЭКГ мониторингида бир соатда 30 тадан кам экстрасистолия аниқланганда, кардиологик текширув ўтказилмайди ва яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Б. Lown ва M. Wolf бўйича M. Рян модификациясига кўра, симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 2, 3 ва 4а-градацияларида номзодлар кардиологик текширувдан ўтказилади.

Б. Lown ва M. Wolf бўйича M. Рян модификациясига кўра, симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 4б ва 5 градацияларида, шунингдек қоринчалар тахикардияси мавжуд бўлган ҳолларда, кардиологик текширув натижалари асосида ташхис аниқланса, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

66. Кардиологик текширувлар натижаларига кўра, симптоматик бўлмаган синусли брадикардия ҳамда 3,0 секунддан кам давом этувчи симптомларсиз синусли паузалар мавжуд бўлганда, юракнинг аниқ ифодаланган тузилмавий касалликлари ва клиник белгилар аниқланмаган тақдирда, тегишли чекловлар қўлланган ҳолда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Юрак-қон томир тизимининг функционал бузилишларида уларнинг келиб чиқиш сабаблари ҳамда касбий фаолият билан боғлиқ зарарли омилларнинг соғлиққа таъсири аниқланади, нейросиркулятор дистонияга хос симптомлар билан кечувчи юракнинг бошқа органик касалликлари, яллиғланиш жараёнлари ва бошқа экстракардиал патологиялар мавжуд бўлмаганда тиббий хулоса чиқарилади.

Сутка давомида кузатиладиган ритм бузилишлари вегетатив дисфунксиянинг асосий белгиларидан бири эканлиги инобатга олиниб, ЭКГнинг суткалик мониторинги (Холтер мониторинги) ўтказилади.

Заруратга кўра ЭКГ-синовлари, ВЕМ, миокард ссинтиграфияси, юклама синовлари ва коронарография текширувлари ўтказилади.

67. Митрал клапан етишмовчилигининг турғун компенсацияси, миокардитик кардиосклероз, турғун компенсацияланган, чегараланган ва кам ифодаланган юрак нуқсонлари, шунингдек гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шакли мавжуд бўлган ҳолларда, индивидуал тартибда ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

68. Тож томирлар ва (ёки) умумий қон айланиши етишмовчилиги билан кечувчи юрак, аорта, тож артериялари, перикард ва юрак мушагининг органик касалликларида, шунингдек даволашга бўйсунмайдиган ҳамда юрак ритми ва ўтказувчанлигининг турғун бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда, ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

69. Авиация ходимида Гисс тутами чап оёқчасининг блокадаси биринчи марта аниқланганда, қуйидаги талаблар бажарилганда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин:

индивидуал тартибда, тегишли чекловлар қўлланган ҳолда чап қоринча функцияси нормада бўлганда;

ЭхоКГда отилиб чиқиш фракцияси 50 фоиздан юқори бўлишганда;

юклама ЭКГда Брюс протоколининг IV босқичи бажарилганда миокард ишемияси, яққол ритм бузилишлари ва клиник симптомлар аниқланмаганда (Холтер мониторингида ритм бузилишлари мавжуд бўлмаслиги ёки кам ифодаланган бўлиши лозим).

Заруратга кўра коронар ангиография ўтказилади.

Бунда унинг натижаларига кўра йирик томирларда стеноз 50 фоиздан, проксимал томирларда эса 30 фоиздан кам бўлганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур ҳолларда авиация ходимларига йилига 1 марта кардиолог маслаҳати белгиланади.

Юклама ЭКГ тестида СТ сегментининг 2 мм гача горизонталь пасайиши кузатилганда, тож артериялари касаллиги ҳар доим ҳам тасдиқланмаслиги мумкин.

Шу боис, баҳолашда юриш давомийлиги, клиник симптомларнинг мавжудлиги ҳамда ўзгаришларнинг хусусияти асосий мезон сифатида инобатга олинади.

70. Номзодлар (ФА ўқув юртларига ўқишга номзодлар ва ўқувчилар бундан мустасно) меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган ангиопластика, стент ўрнатиш билан ёки стентсиз, ёхуд аорта-коронар шунтлаш каби жарроҳлик амалиётларидан кейин, шунингдек анамнезида миокард инфаркти ёки бошқа шунга ўхшаш кардиологик касалликлар мавжуд бўлган ҳолларда, 6 ойдан 12 ойгача муддат ўтгач, жароҳлик амалиёти муваффақиятли ўтказилган, жарроҳлик амалиётидан кейинги давр асоратларсиз кечган ёки асоратлар клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бўлганда, чекиш, ортиқча тана вазни, артериал гипертензиянинг хуружли кечиши каби юрак-қон томир касалликлари хавф омиллари баҳоланганда, клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, антиангинал дори воситаларини қабул қилишга эҳтиёж кузатилмаганда ҳамда кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда ЭхоКГ, кардиолог хулосаси, ИКАО талабларига мувофиқ Брюс протоколи бўйича юклама ЭКГнинг IV босқичи натижалари ҳамда коронар ангиография маълумотлари инобатга олинади.

Мазкур номзодларга ҳар 6 ойда бир марта терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланади, шунингдек қондаги глюкоза миқдори ва тана вазни назорат қилинади.

Навбатдаги тиббий хулоса чиқаришда кардиологик текширувлар ўтказилади ҳамда кардиолог маслаҳати олинади.

71. Авиация ходими ўткир безарар асептик перикардитни бошдан кечирганидан кейин 3-6 ой ўтгач, касаллик симптомлари аниқланмаганда, ЭхоКГ кўрсаткичлари нормада бўлганда, ритм бузилишларини аниқлаш мақсадида ўтказилган 24 соатлик ЭКГ мониторинги ҳамда юклама ЭКГ натижалари ижобий бўлганда, қўшимча чуқурлаштирилган текширувлар ўтказилиб, индивидуал тартибда тегишли чекловлар қўлланган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Мазкур ҳолларда 2 йил давомида терапевт ва кардиологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда заруратга кўра тегишли текширувлар ўтказилади.

Касаллик қайталанган ёки оғриқ синдроми сақланганда, ҲҲБ ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва қайта ҲҲБ ишига тиклашга йўл қўйилмайди.

72. Авиация ходими миокардитни бошдан кечирганидан кейин 3-6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи бартараф этилганда ва касаллик симптомлари аниқланмаганда, қоринчаларнинг мураккаб ритм бузилишлари, ўтказувчанлик бузилишлари ва (ёки) бўлмачалар фибрилляцияси мавжудлигини аниқлаш мақсадида 24 соатлик ЭКГ мониторинги, юклама ЭКГ ҳамда ЭхоКГ текширувлари ўтказилади.

Заруратга кўра МРТ текшируви ва Холтер мониторинги ҳам ўтказилиши мумкин.

Текширув натижалари нормада бўлганда, шунингдек ЭхоКГда чап ва ўнг қоринчалар функцияларининг бузилиш белгилари аниқланмаганда, индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Мазкур ҳолларда ЭхоКГ текшируви доимий равишда йилига бир марта ўтказилади.

73. Аорта илдизи диаметри 5,0 см дан ортиқ бўлганда, чап қоринчанинг якуний диастолик ўлчами (бундан буён матнда КДР ЛЖ деб юритилади) 6,5 см дан ортиқ бўлганда, чап қоринчанинг якуний систолик ўлчами, (бундан буён матнда КСР ЛЖ деб юритилади) 4,4 см дан ортиқ бўлганда, шунингдек юрак қоринчалари орасидаги парданинг қалинлиги 1,4 см дан ортиқ бўлган ҳолларда, авиация ходимларига юракнинг тузилмавий касалликлари ҳамда касбий-функсионал мажбуриятларини бажариш қобилияти инобатга олинган ҳолда, индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

74. Қон айланиши бузилиши кузатилмайдиган умумий ва тож томирлар, шунингдек юрак мушаги касалликларида, авиация ходимларига юклама ЭКГ текшируви, заруратга кўра чуқурлаштирилган шароитда ўтказилади ва юрак-қон томир тизими функцияларининг сақланганлик даражаси асосида касбий яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

75. Миокард дистрофияси ва миокардитдан кейинги кардиосклерозларда, юракдаги ўзгаришларнинг касбий фаолиятга салбий таъсири аниқланмаганда, юрак мушаги функцияси сақланганда, касбий яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

76. Аортадаги кам ифодаланган атеросклеротик ўзгаришлар, шунингдек аорта деворларининг қалинлашуви аниқланган ҳолларда, юрак-қон томир тизими функциялари сақланган тақдирда, номзодга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

77. Асоратларсиз миокард инфарктини ўтказган авиация ходимлари 12 ой ўтгач, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати яхши сақланганда, шикоятлари мавжуд бўлмаганда, касаллик кечишини оғирлаштирувчи хавф омиллари аниқланмаганда, юрак ишемик касаллигини даволашга эҳтиёж бўлмаганда (профилактик мақсадда қабул қилинадиган аспирин, кичик дозадаги бета-блокаторлар ва айрим ҳолларда АПФ ингибиторлари бундан мустасно) юклама синамаларида жисмоний иш қобилияти сақланган, ЭхоКГда юрак бўшлиқлари кенгаймаган ва чиқариб юбориш фракцияси 50 фоиздан кам бўлмаганда, суткалик ЭКГ мониторингида клиник жиҳатдан аҳамиятли ўзгаришлар аниқланмаганда, коронароангиографияда эса миокард инфаркти зонасидан ташқаридаги тож томирларида, жумладан олдинги қоринчалараро артерия, айланма артерия, орқа қоринчалараро артерия ва ўнг коронар артерияда стеноз 50 фоиздан ортиқ бўлмаган тақдирда, нозмод индивидуал тартибда ишга яроқли деб топилиши мумкин.

78. ЭКГда патологик Қ тишчаси аниқланганда, бироқ миокард инфаркти клиник жиҳатдан тасдиқланмаган ҳолларда, анамнез сўров йўли билан ўрганилади ҳамда ЭхоКГ ва ссинтиграфия текширувлари ўтказилади.

Текширув натижалари ижобий бўлганда ва юрак функцияси яхши сақланганда, номзодлар ишга яроқли деб топилади.

79. Гипертония касаллигида артериал қон босими 160/95 мм симоб устунидан юқори даражада турғун сақланганда, касаллик хуружли кечганда (бир марталик асоратларсиз хуруж бундан мустасно) шунингдек юрак-қон томир тизимининг 3 ва 4-даражали асоратлари мавжуд бўлган ҳолларда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда стационар текширувлар ўтказилиб, юрак-қон томир тизими функциялари сақланган ҳамда даволаш натижалари ижобий бўлган тақдирда, индивидуал тартибда, тегишли чекловлар қўлланган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилиши мумкин.

Текширув натижалари билан тасдиқланган "оқ халат" артериал гипертензиясида ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

80. Дори воситаларисиз артериал қон босими нормалашган ёки авиацияда қўллашга рухсат этилган дори воситалари ёрдамида артериал қон босими 160/95 мм симоб устунидан юқори бўлмаганда номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

Заруратга кўра суткалик қон босими мониторинги ҳамда бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

81. Эксперт хулосасини чиқаришда, гипертония касаллиги мавжуд бўлган авиация ходимлари юрак-қон томир асоратлари хавфи даражасига кўра ("нишон аъзолар"нинг зарарланиши, семизлик, чекиш, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш, камҳаракат турмуш тарзи ва бошқа омиллар) ҳисобга олинган ҳолда гуруҳларга ажратилади.

Хавф даражаси паст ёки ўрта бўлган авиация ходимлари касбий фаолиятини бажаришга яроқли деб топилади.

Хавф даражаси юқори бўлган авиация ходимига нисбатан, даволаш-соғломлаштириш тадбирларини қўллаш орқали хавф даражасини паст ёки ўрта даражага тушириш имконияти мавжуд бўлса, бир ойгача муддатга этапли тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда авиация ходими бир ой муддатга касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда унда даволаш-соғломлаштириш тадбирлари билан бир қаторда кардиолог маслаҳати ўтказилади.

Мазкур тадбирлар самарали ва барқарор бўлиб, хавф омиллари камайган ёки бартараф этилган тақдирда, кардиологнинг ижобий хулосаси асосида яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

82. ҲҲБ диспетчерлигига ўқишга номзодларда артериал қон босими 140/90 мм симоб устунидан юқори бўлмаслиги керак.

83. Касалликларнинг ўткир даврида, оғриқ синдроми, клиник белгилар ҳамда меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган асоратлар мавжуд бўлганда, номзодларда яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратларсиз кечган ошқозон яраси касаллигини бошдан кечирган номзодларга даволаш натижалари ижобий бўлганда, 2 ойдан сўнг, Ҳ. пйлори инфекцияси ва клиник белгилар бартараф этилганда, эндоскопик текширувда яранинг битгани тасдиқланган ҳамда хавфли ўсмалар бўлмаганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

84. Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак ярасининг бир марталик ресидиви кузатилган ҳолларда, оддий ёки тегишли парҳезга риоя қилинган, касаллик симптомлари мавжуд бўлмаганда ҳамда клиник соғайиш белгилари аниқланганда, авиация ходими ишга яроқли деб топилади.

Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак ярасида қон кетиш билан боғлиқ бир марталик асорат кузатилган ҳолларда, 2 ой давом этган кузатув даврида касаллик симптомлари аниқланмаганда, дори воситалари билан даволанишга эҳтиёж бўлмаганда ва эндоскопик текширувда соғайиш белгилари тасдиқланганда, авиация ходими ишга яроқли деб топилади.

Мазкур ҳолларда 3 йил давомида тиббий хулосанинг амал қилиш муддати 6 ой этиб белгиланади ҳамда ҳар сафарги ТУК тиббий хулосаси даволовчи жарроҳ хулосаси асосида ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан эксперт баҳолашдан ўтказилади.

Бунда авиация ходимига нисбатан фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви ҳар 3 ойда бир марта белгиланади ва йилига бир марта эндоскопик текширув ўтказилади.

85. Биттадан ортиқ ресидивлар ёки асоратли ҳолатлар мавжуд бўлганда, тиббий хулоса тиббий текширувлар натижалари асосида, индивидуал тартибда, ваколатли органнинг тиббий эксперти томонидан чиқарилади.

Гастрит ва колитларда даволаш натижалари ҳамда тегишли тиббий текширувлар кўрсаткичлари ижобий бўлганда, клиник симптомлар аниқланмаганда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

86. Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак яраси бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин авиация ходими тўлиқ соғайганда, асоратлар билан боғлиқ хавф бартараф этилганда, кейинги ремиссия даврида яра касаллиги асоратларсиз кечаётган деб баҳоланганда ҳамда эндоскопик ва бошқа тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Ўн икки бармоқли ичакда биринчи марта чандиқли деформация аниқланганда, бироқ клиник белгилар мавжуд бўлмаган ҳолларда, авиация ходими касбий вазифаларини бажаришдан четлатилмайди.

87. Ошқозон-ичак касалликларида тиббий хулоса чиқаришда авиация ходимларининг иш жадвали ва овқатланиш тартибининг номунтазамлиги, касаллик кечишини оғирлаштирувчи бошқа ташқи омиллар ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлар инобатга олинади.

Сурункали гастрит ва гастродуоденитда ресидивлар кузатилмаганда, умумий аҳвол қониқарли бўлганда, иш қобилияти сақланган ҳамда меъда секретсиясида аниқ ифодаланган салбий ўзгаришлар аниқланмаганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

88. Панкреатит ва гепатитларнинг орган функциясининг яққол ёки мўътадил даражада бузилиши билан кечувчи фаол босқичида, жигар циррозида, тез-тез хуруж қилувчи (йилига икки мартадан ортиқ) қайталанувчи сурункали холесиститда, шунингдек ўт пуфаги функцияси сақланган ҳолда кўп миқдорда тошлар аниқланганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Фаол бўлмаган, орган функциясининг кам ифодаланган бузилиши билан кечувчи сурункали гепатит ва панкреатитларда, даволаш натижалари ижобий бўлганда, кам хуруж қилувчи сурункали холесиститда, ўт пуфагининг холестерозида, яхши сифатли функционал билирубинемияларда ҳамда оғриқсиз кечувчи ўт чиқариш йўллари дискинезиясида номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлар билан кечмаган лапароскопик холесистектомия ёки литотрипсиядан кейин 2-3 ой ўтгач, шикоятлар мавжуд бўлмаганда, клиник белгилар аниқланмаганда ва иш қобилияти сақланганда авиация ходимлари ишга яроқли деб топилади.

89. Сурункали, клиник аломатларсиз ва фаол бўлмаган гепатитнинг Б ва C турларида вирус ташувчилик ҳолати мавжуд бўлган авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришга яроқли деб ҳисобланади.

Гепатитнинг Б ва C турларини бошдан кечирган авиация ходимлари турғун ремиссия кузатилганидан кейин 6 ой ўтгач ишга яроқли деб топилади.

Ўт пуфагида симптомсиз кечувчи, йирик ва якка тош аниқланган тақдирда, авиация ходимларига индивидуал тартибда ОДЛ чеклови қўлланган ҳолда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади, комиссиялар оралиғидаги даврда режа асосида жарроҳлик усулида даволаниш тавсия этилади ҳамда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

90. Аъзо функциясининг бузилиши билан кечувчи буйрак ва сийдик йўллари касалликларининг фаол даврида, уларнинг асоратлари мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар, жумладан сийдик йўлларининг торайиши, сиқилиши ва бошқа ҳолатлар ҳамда оғриқ синдроми аниқланганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

91. Буйрак ва сийдик йўлларининг инфекция-яллиғланиш касалликларида (аёллардаги оддий систитни даволаш бундан мустасно) камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал терапия ўтказилгандан кейин уродинамик ва гемодинамик барқарорлик тўлиқ сақланган, клиник симптомлар, инфекция, қайта яллиғланиш ва бошқа хавф омиллари бартараф этилган, сийдик, қон ва бошқа тегишли лаборатор таҳлиллар кўрсаткичлари нормада бўлган, нефролог ёки урологнинг хулосаси ҳамда прогнози ижобий бўлганда, яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса индивидуал тартибда ваколатли органнинг тиббий экспертлари билан биргаликда чиқарилади ёки ТУК мазкур ваколатни тиббий экспертларга беради.

92. Ўткир гломерулонефрит билан касалланган шахслар вақтинча меҳнатга яроқсиз деб топилади.

Тиббий хулоса яллиғланиш жараёнининг кечиши, артериал қон босими кўрсаткичлари, клиник текширув натижалари ҳамда буйраклар функциясининг сақланганлик даражаси инобатга олинган ҳолда чиқарилади.

Мазкур шахсларда ҳар 6 ойда бир марта артериал қон босими, сийдик таҳлили ва қондаги креатинин кўрсаткичлари назорат қилинади.

Гемодиализ ўтказиш учун тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, шахсларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

93. Сурункали пиелонефрит ёки гломерулонефрит билан касалланган авиация ходимларига бир йил давомида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланади, ҳар 6 ойда бир марта қон ва сийдикнинг биокимёвий таҳлиллари, жумладан мочевина ва креатинин кўрсаткичлари бўйича текширувлар ўтказилади.

Бир вақтнинг ўзида бактериурия ва пиурия аниқланганда, туберкулёз, конкрементлар ва хавфли ўсмаларни истисно этиш мақсадида қўшимча текширувлар ўтказилади.

94. Касалликларнинг фаол даврида, бўғимлар ва бошқа аъзолар функцияларининг бузилиши билан кечганда, оғриқ синдроми ва бошқа клиник симптомлар мавжуд бўлганда, шунингдек сурункали касалликлар йил давомида икки мартадан ортиқ хуруж қилганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда касалликнинг оғирлик даражаси ва ривожланиш хусусияти, мушак-скелет ва таянч-ҳаракат тизими функцияларининг сақланганлик даражаси, бўғимлардаги ҳаракатчанликнинг чекланиши, узоқ муддатли даволанишнинг салбий оқибатлари, хуружлар ва тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган омиллар инобатга олинади.

Тўлиқ даволаш курси ва реабилитация муолажалари якунлангандан кейин соғайиш кузатилганда, органлар функциялари сақланганда ва турғун ремиссия мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларга ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Ўқишга номзодларга нисбатан эса тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Авиация ходимларига фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

4-БОБ. ЖАРРОҲЛИК КАСАЛЛИКЛАРИ

95. Номзодларда тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни бажаришга тўсқинлик қилмайдиган суяк-мушак тизимининг туғма ва орттирилган бузилишлари мавжуд эмаслигида, уларга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади. Бўғимлар ҳаракатчанлиги Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ аниқланади. Номзодларда тананинг пропорционал ривожланганлиги етарли ҳисобланади.

Номзод гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш учун етарли бўй узунлигига, қўл ва оёқлар узунлигига эга бўлиши лозим.

Инфантилизмда эндокринолог маслаҳати хулосасига кўра яроқлилик аниқланади.

96. Номзодларда тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни бажаришга тўсқинлик қилмайдиган суяк-мушак тизимининг туғма ёки орттирилган бузилишлари мавжуд бўлмаганда, уларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бўғимлар ҳаракатчанлиги Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ аниқланади.

Номзодларда тананинг пропорционал ривожланганлиги етарли деб ҳисобланади.

Номзод тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли бўй узунлиги, шунингдек қўл ва оёқлар узунлигига эга бўлиши лозим.

97. Бош жароҳатларида, шунингдек бош суяги ва бош мияда ўтказилган жарроҳлик амалиётлари асоратларида тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

98. Номзодлардаги жисмоний ривожланиш нуқсонлари, суяк, мушак, бўғим, пай ва тоғайларнинг сурункали касалликлари, жароҳатлар ҳамда жарроҳлик амалиётлари асоратлари, куйиш ва музлаш оқибатидаги чандиқлар уларнинг кучайиш динамикаси, ҳаракат ҳажми, мушак кучи, қўл ва оёқлар функциясининг чекланиш даражаси ҳамда функционал бузилишлар оғирлигига кўра баҳоланади.

Кийим ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи ёки бунга тўсқинлик қилувчи, оғриқ синдроми билан кечувчи, прогрессив хусусиятга эга бўлган ва функционал бузилишлар клиник жиҳатдан аҳамиятли даражада ифодаланган ҳолларда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

99. Номзодларда касалликнинг спесифик, жумладан туберкулёз этиологияси аниқланганда, функционал бузилиш даражасидан қатъи назар секвестрал бўшлиқларда битмайдиган ва даврий равишда очилиб турадиган оқма яралар мавжуд бўлганда, остеомиелит негизидаги оқма яралар, сон суяги бошчасининг остеохондропатияси, йирик бўғимларнинг яққол деформацияловчи остеоартрози ҳамда функциянинг яққол ёки мўътадил даражада бузилиши кузатилганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, жумладан оқма яра ёпилган, рентгенологик текширувда секвестрлар аниқланмаганда ва камида 6 ой давомида ремиссия сақланган ҳолларда, авиация ходимининг ишга яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

100. Остеомиелитда барча номзодлар терапевтик ёки жарроҳлик усуллари билан даволанади.

Ремиссия даврида хуружлар кузатилмаганда, секвестрал бўшлиқлар ва секвестрлар аниқланмаганда, касалликнинг хусусияти, жойлашиши, функционал бузилиш даражаси, номзоднинг касбий маҳорати ва иш тажрибаси инобатга олинган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

101. Остеохондроз, спондилоартроз ва шу каби умуртқа поғонасининг дегенератив-дистрофик касалликларида, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда ва функционал чекланишлар клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бўлганда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Илдизча синдроми мавжуд бўлган ҳолларда эса тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

Бўғим чиқиши билан кечувчи умуртқа поғонаси таналари синишларида, шунингдек жараён босқичи ва функционал ҳолатидан қатъи назар умуртқа туберкулёзида, номзодларга ўқишга ва ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Умуртқа поғонаси таналарининг компрессия синишларида 6 ой ўтгач, тери ости вертебропластикасидан кейин эса 2 ой ўтгач, жарроҳлик даволаш натижалари ижобий бўлганда ва функциялар тўлиқ тикланган тақдирда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

102. Умуртқа поғонасининг ўткир ва кўндаланг ўсимталари синишларида, функциялар тўлиқ тикланган ва оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда, ўқишга ва ишга рухсат берилади.

Умуртқа шаклининг ўзгаришларида, шу жумладан эгрилик ва қийшайишларда, деформациянинг ифодаланиш даражаси ва этиологияси, умуртқа функцияларининг сақланганлик даражаси, шунингдек учувчининг касбий фаолиятни бажариш қобилияти инобатга олинган ҳолда, ўқишга ва ишга яроқлилиги аниқланади.

103. Ламинектомиядан кейин функциялар тўлиқ тикланганда, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Умуртқа рентгенограммасида умуртқалар вентрал қирғоғининг ўткирлашуви, қалинлашуви, якка бигизсимон ўсимталар ҳамда бошқа морфологик ўзгаришлар аниқланиб, клиник белгилар мавжуд бўлмаган ҳолларда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб ҳисобланади.

104. Номзодларда остеохондроз аниқланган ҳолларда, уларга жарроҳ ва неврологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда даволаш-профилактика тадбирлари ўтказилади.

Дюпюитрен контрактурасининг I даражасида номзодларга ўқишга ва ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади, уларга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда консерватив даволаш усуллари қўлланилади.

Касалликнинг II даражасида эса даволашнинг жарроҳлик усуллари тавсия этилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлган ва функциялар сақланган тақдирда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

105. Оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда, қон томирлар ва аъзолар функцияларида бузилишлар аниқланмаганда, ўспиринлик даврига хос I даражали сколиоз мавжуд бўлганда ва жисмоний ривожланиш нормада бўлганда, шунингдек V бел умуртқасининг сакрализацияси, I думғаза умуртқасининг люмбализацияси ҳамда кўрсатилган умуртқалар ёйларининг битмай қолиши аниқланган тақдирда, номзодлар ўқишга ва ишга яроқли деб топилади.

106. Шморл чурралари оғриқ синдроми билан кечган ҳолларда, номзодларга ўқишга ва ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

Тос суякларининг бирлашган (консолидацияланган) синишларида, жароҳатдан кейин 6 ой ўтгач, тўлиқ соғайиш кузатилганда, оғриқ синдроми ва аъзолар функцияларининг бузилишлари аниқланмаганда, ўқишга ва ишга яроқлилик масаласи ҳал этилади.

Тос чаноғи соҳасида алоҳида суякларнинг чегараланган синиб битишида, чаноқ ҳалқасининг шакли деформацияланмаган бўлса, номзодлар ўқишга ва ишга яроқли деб топилади.

Умуртқа поғонаси ва тос суяклари касалликлари ҳамда жароҳатларида яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса жарроҳ томонидан невролог билан биргаликда чиқарилади.

107. Тос чаноғи соҳасида алоҳида суякларнинг чегараланган синиб битишида, чаноқ ҳалқаси шаклининг деформацияси аниқланмаган тақдирда, номзодлар ўқишга ва ишга яроқли деб топилади.

Умуртқа поғонаси ва тос суяклари касалликлари ҳамда жароҳатларида яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса жарроҳ томонидан невролог билан биргаликда чиқарилади.

Инфекцион-аллергик генезли спондилоартритларда, жумладан Бехтерев ва Рейтер касалликларида, яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса терапевт томонидан чиқарилади.

108. Суяклар, тоғайлар, мушаклар, пайлар ва бўғимларда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин ўқишга ва ишга яроқлилик органлар функциялари тикланганидан сўнг аниқланади.

Жарроҳлик амалиётлари ёки жароҳатлар оқибатида қўл ёки оёқнинг 2 см дан кам қисқариши аниқланганда, номзодлар яроқли деб ҳисобланади.

Жарроҳлик амалиётлари ёки жароҳатлар оқибатидаги яққол ифодаланган дефектларда аъзоларнинг функционал ҳолати тренажёр текшируви ўтказилган ҳолда, тренажёр инструктори хулосаси асосида баҳоланади.

109. Жарроҳлик амалиётига тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, номзод мазкур даволанишдан бош тортса, унга ўқишга ёки ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Остеосинтезда турли фиксацияловчи мосламаларни ўрнатиш ёки протезлаш билан боғлиқ жарроҳлик усуллари қўлланилган ҳолларда, операциядан кейинги ҳолат ижобий бўлганда, функциялар сақланганда, рентгенологик ва бошқа текширувлар натижалари ижобий баҳоланганда, травматолог-ортопед хулосаси ҳамда прогнози инобатга олинган ҳолда, номзодларга индивидуал тартибда ўқишга ва ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

110. Бўғимлар касалликларида ва бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликларида, ремиссия турғун бўлганда, аъзолар функциялари сақланган ҳамда бўғимлар ва аъзоларнинг функционал ҳолати қониқарли деб баҳоланганда, ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

111. Турли сабабларга кўра қўл ва оёқ нуқсонлари мавжуд бўлганда, яроқлилик уларнинг функционал сақланганлик даражаси ва касбий мажбуриятларни бажариш қобилиятидан келиб чиқиб аниқланади.

Мунозарали ҳолларда тренажёр текшируви ўтказилади ҳамда тиббий хулоса тренажёр инструктори томонидан берилган хулоса асосида чиқарилади.

Оёқ панжаси мавжуд бўлмаган ҳолларда, шунингдек оёқ панжасининг функционал бузилиш билан кечувчи, юришни ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи ёки бунга тўсқинлик қилувчи туғма ёки орттирилган деформацияларида, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

112. Хавфли ўсмалар аниқланганда, номзодларга ўқишга ва ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Номзодлар ихтисослаштирилган тиббий муассасада жарроҳлик, кимётерапия, нур терапияси ёки уларнинг комбинацияси қўлланилган ҳолда даволангандан кейин ресидив кузатилмаганда, бош мияда метастазлар аниқланмаганда, ўсма жараёнининг организм бўйлаб умумлашуви мавжуд бўлмаганда ҳамда организмнинг функционал ҳолати тўлиқ ва турғун сақланганда (аҳамиятга эга бўлмаган ўзгаришлар бундан мустасно) камида 6 ой ўтгач тиббий хулоса бериш масаласи кўриб чиқилади.

Хавфли ўсмалар сабабли даволанган номзодларга нисбатан тиббий хулоса индивидуал тартибда, заруратга кўра тегишли чекловлар қўлланган ҳолда чиқарилади ҳамда уларга жарроҳ ва онкологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

113. Хавфли ўсмаларда тиббий хулоса чиқаришда даволашнинг касалликнинг илк босқичида ўтказилганлиги, кенг қамровли патоморфологик хулоса (ўсманинг анатомик тури ва морфологик тавсифи, регионар лимфа тугунларининг ҳолати) даволашдан кейинги клиник ҳолат динамикасининг ижобийлиги (тана вазни, лаборатор ва бошқа текширув натижалари, даволаш асоратлари ва ресидивнинг мавжуд эмаслиги, ўсма жараёнининг ривожланиш хусусияти, гематологик кўрсаткичларнинг меъёрийлиги, аъзолар функцияларининг бузилиш даражаси, меҳнат қобилиятининг тикланиш муддати, касбий мажбуриятларни бажариш имконияти ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотиш хавфи каби омиллар инобатга олинади.

114. Рак ин ситу патоморфологик хулосасида, ўсманинг жойлашувидан қатъий назар, ўтказилган даволаш тури (операцияси) хусусиятидан келиб чиқиб, онколог хулосаси ва прогнози асосида чекловлар қўлланилиб ўқишга ва ҲҲБ ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

115. Ёмон сифатли эутиреоид тугунли буқоқда ҳамда тугунли мастопатияда, онколог маслаҳати асосида, комиссиялараро даврда жарроҳлик усули билан даволаш амалга оширилиши лозим.

Хавфсиз ўсмаларда, ўсма тўлиқ бартараф этилганда, унинг хавфсиз хусусияти лаборатор текширувлар билан тасдиқланганда, орган ва тизимлар функциялари сақланганда, шунингдек жисмоний ва руҳий соғлиқ ҳолати нормада бўлган тақдирда, ўқишга ва меҳнат фаолиятини бажаришга яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

116. Хавфсиз ўсмалар жарроҳлик йўли билан олиб ташланганидан кейин, операция ҳажми ҳамда унинг натижалари инобатга олинган ҳолда, ишга ёки ўқишга рухсат бериш муддати жарроҳнинг шахсий кўриги асосида белгиланади.

Махсус либослар, анжомлар ва оёқ кийимлардан фойдаланишга монелик қилмайдиган, кичик ҳажмли, ўсишга мойиллиги бўлмаган хавфсиз ўсмалар, шу жумладан липоматоз, сўгалли ва пигментли невуслар, дермоид кисталар, хондромалар ҳамда бошқа шунга ўхшаш ҳолатлар мавжуд бўлганда, номзодлар учун жарроҳ томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

Жарроҳлик усулида даволанган хавфсиз ўсмаларда ишга ёки ўқишга қабул қилинаётган барча номзодлар жарроҳга ўсманинг гистологик текшируви натижалари тўғрисидаги маълумотни ҳамда ўтказилган операциянинг хусусияти тавсифланган кўчирмани (тиббий маълумотномани) тақдим этиши шарт.

117. Липома ва териости ёғ қатлами бошқа хавфсиз ўсмалари олиб ташлангандан кейин, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, ишга ёки ўқишга рухсат бериш жарроҳнинг шахсий кўриги асосида амалга оширилади.

Буйракнинг кичик ва ўртача ҳажмдаги оддий кисталарида, шунингдек бир томонлама ёки икки томонлама жойлашган синусли кисталарда клиник белгилар, жумладан оғриқ, артериал босимнинг ошиши ҳамда сийдик таҳлилидаги ўзгаришлар аниқланмаган тақдирда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Бунда шахсларга жарроҳ, заруратга кўра эса урологнинг диспансер кузатувига олинади ҳамда йилига бир марта буйракларнинг ультратовуш текширувидан ўтказилади.

Буйракнинг катта ҳажмдаги кисталарида ихтисослаштирилган тиббиёт муассасасида киста пунксияси ўтказилади ва асоратлар кузатилмаган тақдирда, икки-уч ҳафта ўтгач ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

Киста пунксиясини ўтказиш учун кўрсатмалар мавжуд бўлмаган ҳолларда, уролог тавсиясига асосан диспансер кузатуви белгиланади.

118. Қалқонсимон безда 1 см.дан кичик тугунлар аниқланганда, жарроҳ-эндокринолог маслаҳати олиниши, ҳар 6 ойда ультратовуш текшируви ўтказилиши ҳамда диспансер кузатуви йўлга қўйилиши лозим.

Қалқонсимон безда биринчи марта 1 см.дан катта тугунлар аниқланганда, шунингдек уларнинг 6 ой давомида 0,5 sm.ga катталашиши қайд этилганда, пунксион биопсия ўтказилиши шарт.

Рак, аденома ҳамда 3 см.дан катта тугунлар аниқланганда, оператив жарроҳлик усули билан даволаш амалга оширилиши лозим.

Тугунли буқоқ олиб ташлангандан кейин, ишга ёки ўқишга яроқлилик масаласи жарроҳ томонидан терапевт билан биргаликда, эндокринолог маслаҳати ҳамда касаллик прогнози асосида аниқланади.

Ўсманинг яхши сифатли хусусиятга эгалиги тасдиқланганда, оператив даволаш зарурати мавжуд бўлмаганда, ўсма билан боғлиқ анатомик нуқсонлар ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, ўсишга мойиллик кузатилмаганда ҳамда унинг кийим ва оёқ кийим кийишга тўсқинлик қилмайдиган ҳолларда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

119. Простата безининг яхши сифатли гиперплазиясида ўртача даражада ёки яққол ифодаланган симптоматик обструксия мавжуд бўлганда, авиация ходимлари хизмат вазифаларини бажаришдан четлатилади.

Бунда уларда трансабдоминал ва трансректал эхография, қон зардобида простата спесифик антигени миқдорини аниқлаш ҳамда уролог тавсиясига кўра текширувлар ўтказилиши лозим.

Кам ифодаланган ёки енгил симптомлар мавжуд бўлганда, шунингдек оператив даволаш учун кўрсатмалар бўлмаган тақдирда, уролог хулосаси асосида ишларни бажаришга яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

120. Простатанинг трансуретрал резексиясидан кейин 6 ой ўтгач, обструктив симптомлар асоратларсиз бартараф этилганда, органлар фаолияти бузилишлари аниқланмаганда, уролог хулосаси асосида индивидуал тартибда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Ташқи жинсий органларнинг яхши сифатли ўсмаларини жарроҳлик усули билан олиб ташлаш тўғрисидаги қарор гинеколог ёки уролог маслаҳати асосида қабул қилинади.

121. Симптомларсиз кечувчи бачадон миомаси мавжуд бўлган авиация ходимлари диспансер кузатувига олинади.

Миоманинг ўсиши, қўшни жойлашган органлар фаолиятининг бузилиши, бачадондан қон кетиши, оғриқ синдромининг мавжудлиги, шунингдек бошқа тиббий кўрсатмалар аниқланганда, авиация ходимлари оператив даволанишга юборилади.

Операциядан кейинги яроқсизлик муддати 4 ойгача этиб белгиланади.

Ишга ёки ўқишга тиклаш масаласи операция тури, асоратларнинг мавжуд эмаслиги, соғлиқнинг тикланганлиги, органлар функцияларининг сақланганлиги, касбий вазифаларни бажариш жараёнида меҳнат қобилиятининг тўсатдан йўқолишига олиб келувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги, текширув натижаларининг нормада эканлиги ҳамда гинеколог хулосаси инобатга олинган ҳолда ҳал этилади ва шу асосда тиббий хулоса чиқарилади.

122. Номзодларда кўкрак оралиғи, плевра, бронхлар ичидаги, шунингдек бронхлардан ташқарида жойлашган ўпканинг яхши сифатли ўсмалари оператив даволангандан кейин, 6 ой ўтгач, умумий соғлиғи тикланганда, торакотомиядан кейинги кўкрак қафаси деформацияси аниқланмаганда, рентгенологик ва бошқа текширувларда қўпол анатомик нуқсонлар мавжуд бўлмаганда, ташқи нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларида бузилишлар кузатилмаганда, ҲҲБ ишига яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда номзодлар ҳар навбатдаги тиббий кўрикдан ўтказилганда спирография ҳамда кўкрак қафаси органларининг рентгенографияси текширувларидан ўтказилади.

123. Ташқи нафас олиш функциясининг кучли ифодаланган бузилишлари, уйқудаги обструктив апное синдроми мавжуд бўлганда, шунингдек касалликлар, ривожланиш нуқсонлари ва жароҳатлар сабабли кўкрак қафаси органларида йирик жарроҳлик операциялари ўтказилган ҳолларда, шу жумладан пулмонектомиядан кейин номзодларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик усули билан даволанган шахсларда тўлиқ даволаниш ва соғлиқ ҳолати тикланганидан кейин, ташқи нафас олиш функцияси етарли даражада тикланган, бунда Тиффно индекси 60 фоиздан кам бўлмаган, шунингдек текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, жарроҳ терапевт билан биргаликда ишга яроқлилик масаласини аниқлайди.

124. Кўкрак девори ва ўпка тўқимасида йирик томирлар ҳамда юракдан узоқда жойлашган ёт жисмлар мавжуд бўлганда, клиник белгилар аниқланмаганда ва ташқи нафас олиш функцияси кўрсаткичлари яхши бўлган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Спонтан пневмотораксда тиббий хулоса чиқаришда клиник соғайиш билан бир қаторда ресидив хавфи ҳам инобатга олинади.

Биринчи марта спонтан пневмоторакс кузатилганидан кейин клиник соғайиш ҳолати мавжуд бўлса ҳамда тиббий текширувлар натижасида буллез эмфизема ёки нафас олиш органлари функцияларининг бошқа бузилишлари аниқланмаса, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда ишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Спонтан пневмоторакс қайта хуруж қилган ҳолларда, операциядан кейин 3 ой ўтгач, тўлиқ соғайиш ҳолати кузатилганда ва махсус текширувлар натижалари ижобий бўлса, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

125. Ички органлар шикастланмаган ҳолда кўкрак қафасига кириб борган яраланишларда, тўлиқ соғайгандан кейин, тиббий текширувлар натижаларига кўра ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

ЎСОК, ремиссия турғун бўлган ва нафас олиш функцияси сақланган ҳолларда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Нафас олиш функциясининг кам ифодаланган бузилишларида, ОФВ1 ва ЖЕЛ кўрсаткичлари 70 фоиздан кам бўлмаганда, шунингдек нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизимлари бўйича текширув натижалари ижобий бўлган тақдирда, номзодга индивидуал тартибда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда ҳар галги тиббий кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари бўйича текширувлар ўтказилади.

126. Саркоидознинг ўткир фазасида номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Касаллик бошланганидан 6 ой ўтгач, ремиссия турғун бўлганда, нафас олиш функцияси сақланганда, дори воситалари ва бошқа даволаш усуллари тўлиқ тўхтатилган тақдирда, номзодга индивидуал тартибда ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда ҳар навбатдаги тиббий кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари бўйича текширувлар ўтказилади.

Қисилишга мойил бўлган ёки қизилўнгач ва ошқозоннинг функционал бузилишларини кельтириб чиқарувчи, шунингдек рефлюкс-эзофагит асорати билан кечувчи диафрагма чурраларида ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик усулида даволаш ижобий натижа берган тақдирда, 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, тўлиқ соғайиш ҳолати кузатилганда, тиббий текширувлар натижаларига кўра ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

127. Дивертикулни жарроҳлик усули билан даволаш ижобий натижа берган тақдирда, номзоднинг касбий яроқлилиги аниқланади.

Қизилўнгачни эзофагоскопия ва бошқа усуллар билан, шунингдек ташқи нафас олиш органлари ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларини чуқурлаштирилган тиббий текширувлар натижасида органлар функцияларида бузилишлар ва дивертикул ресидиви аниқланмаган ҳолларда, номзодга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оператив даволашни талаб қилмайдиган қизилўнгач дивертикуллари мавжуд бўлганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қизилўнгач веналарининг варикоз кенгайиши мавжуд бўлганда, унинг этиологияси ва клиник кўринишларидан қатъи назар, барча номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва улар ишга ёки ўқишга қайта тикланмайди.

128. Қизилўнгачнинг чандиқли стенози сабабли бажарилган қизилўнгач пластикаси ҳамда функционал касалликлар туфайли ўтказилган пластикали эзофагокардиомиотомия каби жарроҳлик амалиётларидан кейин ҳар томонлама ўтказилган текширувлар натижалари, касбий фаолиятни хавфсиз бажариш имконияти ва бошқа тиббий аҳамиятга эга ҳолатлар инобатга олинган ҳолда, жарроҳ маслаҳати ҳамда прогнози асосида индивидуал тартибда ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Рефлюкс-эзофагит билан кечмайдиган ҳамда диафрагманинг қизилўнгач тешиги чурраси билан боғлиқ бўлмаган қизилўнгач-ошқозон йўлаги етишмовчилиги мавжуд бўлганда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

129. Қорин бўшлиғидаги жарроҳлик операцияларидан кейин номзодлар жарроҳга ташхис, операция ўтказилган сана, операциянинг тўлиқ баёни, операциядан кейинги даврнинг кечиши, операция материалнинг патоморфологик текшируви натижалари ҳамда шунга оид бошқа маълумотлар кўрсатилган касаллик тарихидан кўчирмани тақдим этиши шарт.

130. Жарроҳлик операциялари ижобий натижа берганда, тўлиқ соғайиш кузатилганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганидан кейин касбий мажбуриятларни бажаришда хавф омиллари мавжуд бўлмаганда, органлар функциялари сақланганда, гастроентерологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, тегишли мутахассислар маслаҳати ҳамда прогнози асосида ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Жарроҳлик операцияларидан кейинги асоратлар (пневмония, тромбофлебит ва бошқа шу каби ҳолатлар мавжуд бўлганда), шунингдек спленектомия ўтказилганда ёки қорин бўшлиғидаги бир нечта органларнинг шикастланиши сабабли лапаротомия бажарилганда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқсизлик муддати индивидуал тартибда белгиланади.

Симптомларсиз кечувчи, битта йирик конкремент мавжуд бўлган холесистолитиаз ҳолатларида, комиссиялараро даврда режали тартибда жарроҳлик усули билан даволаниш тавсия этилади.

131. Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичакнинг яра касаллиги ҳамда унинг асоратлари (ресидив, қон кетиши, перфорация ва пенетрация) даволангандан кейин эндоскопик текширув орқали яранинг битгани тасдиқланган ва дори воситаларини қабул қилишга эҳтиёж қолмаган тақдирда, 8 ҳафта ўтгач ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бундай шахсларга ҳар 6 ойда ЭФГДС, гемоглобин миқдорини аниқлаш учун қон таҳлили ҳамда гастроентеролог маслаҳати белгиланади.

Тизимли касаллик сабабли ўтказилган холесистектомия ва спленектомиядан кейин тиббий хулоса жарроҳ томонидан терапевт билан биргаликда чиқарилади.

Бунда касаллик билан боғлиқ асоратлар хавфининг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, белгиланган парҳезга риоя қилинганда симптомларнинг кузатилмаслиги, операциядан кейинги даврнинг кечиши, дори воситалари билан даволашга эҳтиёжнинг йўқлиги, эндоскопик текширувлар натижаларининг ижобийлиги, касбий мажбуриятларни бажаришда парвозлар хавфсизлигига хавф туғдирувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги ҳамда бошқа тиббий аҳамиятга эга ҳолатлар инобатга олинади.

Мазкур ҳолатлар асосида амал қилиш муддатига чекловлар белгиланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Яроқли деб топилган авиация ходимларига 3 йил муддатга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

132. Чов, сон, диафрагма, киндик ва қорин оқ чизиғи чурралари мавжуд бўлганда, оғриқ синдроми ҳамда қисилиш хавфи аниқланса, жарроҳлик усули билан даволаш тавсия этилади.

Жарроҳлик операцияси ижобий натижа берганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганидан кейин ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Чурранинг қисилиш хавфи мавжуд бўлмаганда ва оғриқ синдроми кузатилмаган ҳолларда, тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлса, комиссиялараро даврда режали тартибда жарроҳлик усули билан даволаш тавсия этилади.

Бунда номзодга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик усулида даволанишдан бош тортган номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

133. Катта бўлмаган, физиологик ҳалқа чегарасидаги киндик чурраси, қорин пардаси олди липомаси, шунингдек жисмоний зўриқиш ва кучаниш вақтида чурра чиқиши кузатилмайдиган чов ҳалқасининг кенгайиши мавжуд бўлганда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Сурункали колитларда ремиссия турғун бўлганда, доимий равишда дори воситаларини қабул қилишга эҳтиёж бўлмаганда, асоратлар кузатилмаган ҳамда соғлиқ ҳолати барқарор ижобий бўлган тақдирда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

134. Крон касаллиги ва ярали колитлар мавжуд бўлганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кучли ифодаланган клиник белгилар билан кечувчи қорин парда битишмаларида номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Клиник белгиларсиз кечувчи долихосигма мавжуд бўлганда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

135. Аёлларнинг кичик чаноқ органларида ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейин тиббий хулоса гинеколог маслаҳати асосида жарроҳ томонидан чиқарилади.

Радикал жарроҳлик операцияларидан кейин номзодларга 3 ойдан 6 ойгача муддатга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратларсиз ўтган гистеректомиядан кейин 3 ой ўтгач, жисмоний ва руҳий ҳолат нормада бўлганда, органлар функциялари сақланган тақдирда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқлилиги аниқланади.

Эндоскопик, шу жумладан лапароскопик жарроҳлик операцияларидан кейин бир ярим ойдан икки ойгача муддат ўтгач ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

136. Номзоднинг соғлиғи тўлиқ тикланган, касбий вазифаларни хавфсиз бажаришига монелик қилувчи касаллик асоратлари мавжуд бўлмаганда ҳамда мутахассис хулосасидаги ижобий прогноз инобатга олинган тақдирда, ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда яроқсизлик муддати қисқартирилиши мумкин.

137. Тез-тез хуруж қилувчи, кучли ифодаланган клиник белгилар билан кечувчи тўғри ичак ва параректал бириктирувчи тўқималар касалликлари, анус стенози, органлар функцияларининг бузилишлари, оқма яралар ҳамда бошқа патологик ҳолатлар аниқланганда, терапевтик ёки жарроҳлик усулида даволаш тавсия этилади.

138. Даволаш натижалари ижобий бўлганда, шикоятлар ва клиник белгилар аниқланмаганда, турғун ремиссия ҳолати кузатилганда, жарроҳлик яраси асоратларсиз тўлиқ битганда, тиббий текширувлар натижалари норма доирасида бўлганда, ич келиши меъёрлашган ҳамда орган функциялари тикланганда, номзодларга ишга, ўқишга эса индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур шахсларга 2 йил муддатга, ҳар 6 ойда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда заруратга кўра проктолог маслаҳати ўтказилади.

Касаллик зўрайиши ва функционал бузилишлар кузатилмаганда, тўғри ичак тушишининг бошланғич шакли мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларнинг ишга яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Чотнинг кондиломатозида номзодларнинг ҲҲБ ишига яроқлилиги дерматовенеролог маслаҳати асосида аниқланади.

139. Аортанинг ички диаметри 4,0 см.дан катта, бироқ 5,0 см.дан кичик бўлганда, номзодларга ТМЛ чеклови қўлланган ҳолда 6 ой муддатга тиббий хулоса берилиши мумкин.

Аортанинг ички диаметри 5,0 см.дан катта бўлганда, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик операцияларидан кейин прогноз инобатга олинган ҳолда, оператив даволаш ижобий натижа берганда, хавф даражаси энг кам бўлганда ва коронар артерия касалликлари мавжуд бўлмаганда ишга яроқлилик тўғрисида чекловлар қўлланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Яроқли деб топилган шахсларга доимий муддатга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ва ҳар 3 ойда кузатув ўтказилади.

Тегишли мутахассислар маслаҳати ҳамда бошқа қўшимча текширувлар заруратга кўра ўтказилади.

Аорта аневризми ташхисини аниқлаш мақсадида авиация ходимларида трансторакал эхокардиография, магнит-резонанс томография ёхуд магнит-резонанс ангиография (бундан буён матнда МРА деб юритилади), шунингдек заруратга кўра аортография текширувлари ўтказилади.

140. Периферик томирлар касалликлари аниқланганда, бош мия ҳамда юрак-қон томир тизими бўйича тиббий текширувлар ўтказилади.

Коронар томирлар билан боғлиқ патологияларни аниқлаш мақсадида, заруратга кўра фармакологик юклама остида таллий қўлланилган ҳолда миокард перфузиясини визуализация қилиш тести ўтказилиши мумкин.

Эндартерит ва облитерацияловчи атеросклерозда касалликнинг босқичи, клиник симптомларнинг мавжудлиги ҳамда тиббий текширувлар натижалари инобатга олинган ҳолда номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқлилиги аниқланади.

Артерияларнинг облитерацияловчи касалликларида трофик бузилишлар ва оғриқ синдроми мавжуд бўлганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

141. Чуқур веналар тромбозида антикоагулянт дори воситалари (варфарин, ксарелто ва прадакса) билан даволаш 3 ойдан 6 ойгача давом этиши мумкинлиги инобатга олиниб, мазкур дори воситаларини қабул қилиш тўлиқ тўхтатилганидан кейин бир ҳафта ўтгач ишга яроқлилик аниқланади.

Оёқ ва қўлларнинг магистраль артериялари ҳамда артериовеноз аневризмаларида ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейин операция натижаси ижобий бўлганда, қўл-оёқларда қон айланиши бузилишлари кузатилмаган ва қон айланишининг компенсацияланганлиги функционал текширувлар билан тасдиқланган тақдирда, номзодларга чекловлар қўлланган ҳолда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон айланиши бузилишининг клиник белгилари аниқланмаганда, бироқ функционал текширувлар натижаларига кўра қон айланиши норма даражасида бўлмаган ҳолларда, номзодга даволаниш тавсия этилади.

Даволаниш якунлангандан кейин ангиожарроҳ хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда ишга яроқлилик аниқланади, заруратга кўра эса қўшимча текширувлар ўтказилади.

Магистраль ва периферик томирларда вақтинчалик функционал бузилишлар билан кечган жарроҳлик операцияларидан кейин реабилитация ҳамда иш қобилиятини тиклаш учун 1 ойдан ортиқ муддат талаб этилганда, номзодларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

142. Веналарнинг варикоз кенгайишини компенсацияланган даражаларида ФА таълим ташкилотларида ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон айланишининг декомпенсацияси, трофик бузилишлар, шунингдек тугунлар устидаги терининг юпқалашуви ва томир ёрилиши хавфи мавжуд бўлган веналарнинг варикоз кенгайишида номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оёқ веналарининг варикоз кенгайишини жарроҳлик усулида даволаш ижобий натижа берган ва асоратлар кузатилмаган ҳолларда, 3 ҳафта ўтгач, ангиожарроҳ хулосаси ҳамда прогнози инобатга олинган ҳолда ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади. Заруратга кўра қўшимча текширувлар ўтказилади.

ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга веналарнинг варикоз кенгайишининг компенсацияланган даражаларида яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

143. Сурункали веналар етишмовчилиги билан кечмайдиган териости ёки чуқур веналарнинг ўткир тромбофлебитида, шунингдек Мондор касаллигида, номзодлар вақтинча учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Касалликнинг ўткир белгилари бартараф этилган, вена йўли бўйлаб инфилтрат сўрилган, қоннинг умумий таҳлили ҳамда коагулограмма кўрсаткичлари норма доирасида бўлган тақдирда, ангиожарроҳ хулосаси асосида жарроҳ томонидан учиш ишига рухсат берилади ва диспансер кузатуви белгиланади.

144. Лимфа тугунларининг шикастланишлари аниқланганда, авиация ходимлари тегишли мутахассислар томонидан текширувдан ўтказилиши шарт.

Лимфа тугунлари туберкулёзида, тўлиқ клиник соғайиш ҳолати кузатилганда, силга қарши диспансер назоратидан чиқарилган ёки III гуруҳга ўтказилган тақдирда, авиация ходимларининг касбий фаолиятга қайта тикланиши масаласи фтизиатр билан биргаликда кўриб чиқилади.

Варикоцеле бўйича ўтказилган жарроҳлик операциясидан кейин меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, жарроҳ кўриги асосида ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

145. Оёқ-қўл томирларининг тромбангиити ва аортоартериитида, облитерацияловчи атеросклерознинг ИИИ-ИВ босқичларида, сурункали веноз етишмовчилик билан кечувчи посттромботик ва варикоз касалликларида, фил оёқлиликнинг ИИ-ИВ даражаларида, ангиотрофоневрозларнинг ИИ-ИИИ босқичларида, шунингдек уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг III даражасида барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Уруғ тизимчаси веналари варикозининг (варикоцеле) клиник аҳамиятга эга шаклларида, жумладан оғриқ синдроми, уруғ таҳлилидаги ўзгаришлар ёки мояк ҳажмининг камайиши кузатилганда, номзодларга жарроҳлик усулида даволаниш тавсия этилади.

Даволаш ижобий натижа берган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Уруғ тизимчаси веналари варикозининг I даражасида, варикоз кенгайган веналар моякда фақат Вальсалва синамаси вақтида аниқланганда, номзодларга учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

146. Уруғ тизимчаси веналари варикозининг ИИ-ИИИ даражаларида, варикоз кенгайган веналар мояк соҳасида шахснинг тинч ҳолатида палпация ва визуал текширувда аниқланганда, ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

147. Номзодларда тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи сийдик-таносил тизими касалликлари ва аномалиялари, шунингдек ушбу тизимга оид органик ҳамда функционал бузилишлар ёки шикастланишлар мавжуд бўлмаган тақдирда, уларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Функционал бузилишлар билан кечмайдиган нефроптознинг I ва II даражаларида номзодлар ишга яроқли деб топилади. Бироқ, ҲҲБ диспетчерлигига ўқишга кираётган номзодларга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

148. Бирламчи гидронефроз аниқланганда, барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик усулида муваффақиятли даволанган авиация ходимлари гидронефротик трансформация тўлиқ бартараф этилган ва буйраклар функцияси яхши сақланган тақдирда ишга яроқли деб топилади.

Иккиламчи гидронефрозда гидронефротик трансформациянинг сабаблари бартараф этилган, унинг қайта ривожланиши кузатилмаган ҳамда буйраклар функцияларининг ўртача ёки оғир даражадаги бузилишлари аниқланмаган ҳолларда, авиация ходимларига чекловлар қўлланган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

149. Туғма бир буйракни йўқлигида ёки нефректомиядан кейин буйрак функциясини сақланганлик даражасини ҳисобга олиб номзодларга индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Моякни олиб ташлаш бўйича жарроҳлик операциясини (қоринда ушланиб қолиши, эктопия) ўтказганлар ва бошча гипоспадиясида номзодлар ҲҲБ ишига (ўқишга) яроқли деб ҳисобланади.

Крипторхизмда моякни тушириш билан боғлиқ жарроҳлик амалиётидан кейин даволаш натижалари ижобийлигида камида 3 ҳафтадан кейин ҲҲБ ишига (ўқишга) рухсат берилади.

150. Простата безининг хавфсиз гиперплазиясида, жарроҳлик усулида даволашга кўрсатмалар мавжуд бўлмаган ва функционал бузилишлар аниқланмаган тақдирда, номзодларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Простата безининг хавфсиз гиперплазияси симптоматик обструксия билан кечганда, номзодлар вақтинча ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

151. Урологик касалликлар ва улар сабабли ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейин тегишли ҳолат бўйича индивидуал равишда танланган антибактериал терапияга идиосинкратик реакция мавжуд бўлмаганда, фаол даволаш бошланганидан кейин тўлиқ гемодинамик турғунликка эришилганда (аёллардаги оддий систит бундан мустасно), камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал даволаш ўтказилганда, такрорий бактериологик экмалар натижаларида микроорганизмлар аниқланмаганда, инфекция асоратлари кузатилмаганда, урологик текширувлар билан барча анатомик ёки бошқа нуқсонлар тўлиқ аниқланганда ҳамда органлар функциялари сақланганда, уролог хулосаси ва прогнози асосида яроқлилик аниқланади.

152. Ресидив ривожланиш хавфи юқори бўлганда, симптомлари тез суръатда кучаядиган ҳамда сийдик йўллари инфекцияси билан кечувчи урологик касалликларда номзодлар ишдан ёки ўқишдан четлатилади.

Тўлиқ даволанишга эришилиб, даволаш натижалари ижобий деб топилгандан кейин парвозга, ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

Асоратларсиз кечувчи оддий систитда аёллар 5 кун муддатга парвоздан, ишдан ёки ўқишдан четлатилади.

153. Буйраклар ва сийдик-таносил органларидаги сил касаллигини фаол шаклида яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади, тўлиқ даволаниб, соғайгандан кейин органлар фаолияти яхши сақланганлигида яроқлилик аниқланади.

154. Сийдик тутолмасликда унинг тури (доимий, стресс билан боғлиқ, ургент ёки сийдик пуфагининг тўлиб кетиши) билан боғлиқ шакллари бўйича якуний ташхис аниқланади ҳамда тўлиқ даволаниш мақсадида авиация ходимлари ишдан ёки ўқишдан четлатилади.

Соғайгандан кейин, касалликни кельтириб чиқарган сабаблар тўлиқ бартараф этилган тақдирда ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Буйрак ва сийдик йўлларининг сил касаллигида, тўлиқ даволанишга эришилгандан кейин, мутахассис шифокорининг хулосаси ҳамда прогнози асосида ишга яроқлилик аниқланади.

155. Ўткир гломерулонефрит ва пиелонефритларда авиация ходимлари 3 ойдан 6 ойгача муддатга ишдан четлатилади.

Тўлиқ соғайиш ҳолати кузатилгандан кейин касаллик симптомларининг ифодаланиш даражаси, ремиссиянинг турғунлиги, инфекциянинг бартараф этилганлиги ҳамда бошқа тиббий мезонлар инобатга олинган ҳолда ишга яроқлилик аниқланади ва тиббий хулоса чиқаришда тегишли чекловлар қўлланилади.

Мазкур шахсларга ҳар 3 ойда қондаги креатинин миқдори, сийдик таҳлили ҳамда заруратга кўра бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

Касалликларнинг ремиссия даврида артериал қон босими 160/95 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда, протеинурия 2-3 г/л гача ёки ундан ортиқ бўлганда, буйрак етишмовчилигининг клиник белгилари мавжуд бўлганда ёхуд қондаги креатинин миқдори 150-200 мкмол/л.дан юқори бўлганда, номзодларга ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

156. Буйракдан якка тош чиққанида, жарроҳлик йўли билан тош олинганда, конкрементларни кўчиши ёки бошқа сабабларга кўра буйрак санчиғи пайдо бўлганда, даволаниб, тўлиқ соғайгандан сўнг, номзодларга навбатдан ташқари тиббий кўрик ўтказилади.

Тиббий кўрик ва текширувлар натижаларининг меъёрдалигида, пешоб ва сутка давомида йиғилган пешоб таҳлиллари ва бошқа текширув натижалари нормада бўлганда, пешоб экмасида микроорганизмларнинг йўқлигида, конкремент тури маълум эканлигида, оғриқ синдроми бўлмаганда, буйраклар фаолияти яхши сақланганлигида тиббий хулоса чиқарилади. Буйракдаги тош касаллигини ресидивида, чекловлар қўлланиб, номзодларга ҳар 6 ойда уролог диспансер кузатуви доимий муддатга белгиланади.

Буйрак ва пешоб чиқариш йўлларда микролитлар аниқланиши пешоб тош касаллиги ташхисини қўйишга асос бўлмайди.

Буйрак ва пешоб йўлларида морфологик ва функционал ўзгаришлар бўлмаса, номзодлар яроқли деб топиладилар.

Асоратларсиз экстракорпорал литотрипсия ва тери орқали литотомияда, меҳнатга яроқсизлик варақаси ёпилгандан кейин номзодларнинг яроқлилиги аниқланади.

Клиник кўринишлари бўлмаган, иш қобилиятини тўсатдан йўқолишига олиб келмайдиган буйрак косачаси дивертикулида ёки буйрак паренхимаси ёки киста ичида жойлашган тошларда ишга (ўқишга) яроқлилик индивидуал тартибда аниқланади.

5-БОБ. ТЕРИ-ТАНОСИЛ КАСАЛЛИКЛАРИ

157. Номзодларда тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи тери-таносил касалликлари мавжуд бўлмаган тақдирда, уларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сурункали, қайталанувчи экзема мавжуд бўлганда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Экземанинг енгил шаклларида, терининг замбуруғли шикастланишлари, паразитар касалликлари, жумладан лейшманиоз ва қўтир, пиодермиялар ҳамда бошқа тери-таносил касалликларининг ўткир даврида номзодлар даволаниши шарт.

158. Ихтиоз ва тангачали темираткининг жойлашуви чегараланган енгил шаклларида, номзоднинг умумий аҳволи яхши бўлган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тери ва тери ости бириктирувчи тўқима касалликлари баданда кенг тарқалган, даволаш натижалари салбий бўлган ёки касаллик сурункали оғир шаклда кечган ҳолларда, барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ва геморрагик безгак ўтказилгандан кейин, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, органлар функциялари сақланган, текширувлар натижалари меъёр доирасида бўлган, соғлиқ ҳолати тикланган ҳамда тегишли мутахассис шифокор хулосаси ва прогнози ижобий бўлган тақдирда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқлилиги аниқланади.

159. ОИТС касаллиги ташхиси аниқланганда, барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар ҳамда юқумли тери касалликлари аниқланганда ёки улардан гумон қилинганда, номзодлар тери-таносил касалликлари диспансерида текширувдан ўтиши ва даволаниши шарт.

Ташхис тасдиқланган, касаллик тўлиқ даволанганда, текширувлар натижалари норма доирасида бўлган тақдирда, дерматовенеролог хулосаси ҳамда прогнози асосида ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

6-БОБ. ГИНЕКОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР

ВА ҲОМИЛАДОРЛИК

160. Функционал бузилишлар ва оғриқ синдроми билан кечувчи анатомик нуқсонлар ҳамда асоратлар билан намоён бўладиган сурункали гинекологик касалликларда, яллиғланиш жараёни йил давомида уч мартадан ортиқ ресидив қилганда, қин девори ва бачадоннинг III даражали пастга тушишида, сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яралари мавжуд бўлганда, орқа чиқарув йўли сфинктери функциясининг бузилиши билан кечувчи чот йиртилишларида, бачадоннинг нотўғри жойлашуви ёки етилмаганлиги ҳолатларида, шунингдек икки шохли бачадонда бачадондан қон кетиши ва оғриқ каби функционал бузилишлар мавжуд бўлса, барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сурункали гинекологик касалликларнинг ўткир даврида номзодлар даволаниши шарт.

Даволаш натижалари ижобий бўлиб, соғайиш ҳолати тасдиқланганда, ишга рухсат этилади ҳамда ремиссиянинг турғунлигини аниқлаш мақсадида икки ҳайз цикли давомида гинеколог кузатуви белгиланади.

161. Кичик чаноқ соҳасида оғриқ синдромисиз кечувчи чандиқли битишмалар мавжуд бўлганда, шунингдек функционал бузилишларсиз бачадон, тухумдон ва фаллопий найларининг туғма мавжуд эмаслиги, қин атрезияси ҳамда бепуштлик ҳолатларида, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Бачадон бўйни ва қин касалликларида (эндотсервитсит, эрозия, эктропион эрозияси, трихомонад колпити ва трихомониазда) номзодлар уч ҳафтагача муддатга даволаниш учун ишдан ёки ўқишдан четлатилади.

Функционал бузилишларсиз қин девори ва бачадоннинг И-ИИ даражали пастга тушишида авиация ходимлари ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади ҳамда уларга гинекологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яраларида яроқлилик масаласи фақат жарроҳлик усулида даволаш ижобий натижа берган тақдирда кўриб чиқилади.

Аёллар жинсий органларида ўтказилган, асоратларсиз кечган ва органлар функцияларининг бузилиши билан кечмаган жарроҳлик операцияларидан кейин, лапаротомиядан сўнг 2 ой ўтгач, лапароскопик операциялардан кейин 4 ҳафтадан 6 ҳафтагача муддат ўтгач, тотал гистеректомиядан кейин эса 6 ой ўтгач ишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Мазкур ҳолларда постовариектомик, климактерик ва предменструал синдромларнинг, руҳий-эмоционал бузилишлар ҳамда вегетатив дисфунксиянинг мавжудлиги ва уларнинг ифодаланиш даражаси инобатга олинган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Аёллар жинсий органларида 5 см.дан катта кистасимон ўсмалар мавжуд бўлганда, авиация ходимлари жарроҳлик усулида даволаниш учун учиш ишидан четлатилади.

Даволаш натижаси ижобий бўлган тақдирда гинеколог ва жарроҳ хулосаси асосида яроқлилик аниқланади.

162. Симптомларсиз, клиник кўринишлари ва функционал бузилишлар бўлмаган кичик ҳажмдаги бачадон миомасида, эндометриозда, 5 см.дан катта бўлмаган эндометрий ва фолликулляр кисталарда авиация ходимлари ҲҲБ ишига яроқли деб ҳисобланади.

Тухумдонлар дисфунксиясида, авиация ходимлари ишдан четлатилмаган ҳолда текширувлардан ўтишлари ва даволанишлари мумкин, эндокринолог ва гинеколог-эндокринолог маслаҳатлари ва касаллик прогнозини ҳисобга олиб авиация ходимларига тиббий хулоса чиқарилади.

Бачадондан дисфунксионал қон кетишида авиация ходимлари даволаниши шарт.

Бирламчи алгоменорея ва дисменореяда клиник белгиларнинг ифодаланиш даражаси, уларнинг давомийлиги, ўз функционал мажбуриятларини етарли даражада бажара олиши ва бошқаларни ҳисобга олиб, гинеколог маслаҳатига кўра, авиация ходимларига индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Иккиламчи дисменореяда, ҳар томонлама ўтказилган текширув натижалари, мутахассис маслаҳати ва касаллик прогнозини ҳисобга олиб авиация ходимларининг яроқлилиги аниқланади.

Ҳайз кўриш даврида авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтказилмайди.

163. Бачадон миомаси 12 ҳафтадан ортиқ ҳажмга етганда, миома шиллиқ остида жойлашганда, тугуннинг сентрипетал ўсиши ёки қин соҳасида жойлашуви аниқланганда, шунингдек бачадондан қон кетиш, тугунда модда алмашинувининг бузилиши, иккиламчи анемия, ёндош органлар функцияларининг бузилиши, сийдик ажралишининг обструксияси ёки ўткир сийдик тутилиши хавфи мавжуд бўлган ҳолларда, клиник кўринишларидан қатъи назар, авиация ходимлари жарроҳлик усулида оператив даволанишга юборилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, органлар функциялари сақланганда, тегишли текширувлар натижалари қониқарли бўлган тақдирда, гинеколог ва жарроҳ хулосаси ҳамда прогнози асосида тиббий хулоса чиқарилади.

164. Ички эндометриозда клиник белгилар мавжуд бўлганда ҳамда анемия ривожланганда, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оғриқсиз, симптомларсиз ёки кам ифодаланган симптомлар билан кечувчи ташқи генитал эндометриозда ишга ёки ўқишга яроқлилик индивидуал тартибда аниқланади.

Тухумдонларнинг функционал кисталари ресидивга мойил шаклда кечганда, шунингдек фолликуляр ёки лютеин кисталар бир йил давомида 2 мартадан ортиқ пайдо бўлганда, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бачадон бўйнининг туғма эрозияси, эктропиони ёки эктопияси ишдан ёки ўқишдан четлатиш учун асос бўлмайди.

Бачадон бўйнининг ИА даражали интраепителиал раки аниқланганда, органни сақловчи операциядан кейин, онколог хулосаси ва прогнози, шунингдек текширув натижаларининг ижобийлиги инобатга олинган ҳолда, авиация ходимларига ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

165. Хавф-хатарга майл бўлмаган асоратларсиз нормал ҳомиладорликда ҳомиладорликнинг 34 ҳафтасигача авиация ходимлари ҲҲБ ишига яроқли ҳисобланади.

Ҳомиладорлик сабабли ишдан четлатиш ва туғруқдан сўнг ишга рухсат бериш, акушер-гинеколог хулосасига кўра жарроҳ томонидан амалга оширилади.

Асоратлари бўлмаган туғруқдан кейинги даврда ва тўлиқ соғлиги тиклангандан кейин туғруқдан 4-6 ҳафтадан кейин ишга тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Сунъий абортда (ҳомилани вакуум ёрдамида ёки дилатация йўли билан чиқариб ташлаш) ва кюретажда, 2 ҳафтадан сўнг, операция асоратлари бўлмаганда ва умумий соғлиги меъёрдалигида, ҳомиладорлик муддати билан боғлиқ асоратлар (қон кетиши, кичик тос органларини яллиғланиши, перитонит ва септик ҳолатлар) мавжудлигини ёки пайдо бўлиш хавфини ҳисобга олиб, акушер-гинеколог хулосаси ва прогнози асосида, жарроҳ томонидан ишга (ўқишга) рухсат берилади.

Исталган ҳомиладорликда вақтидан илгари болани тушишида, номзоднинг абортдан кейинги руҳий ҳолатини ҳисобга олиб яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

7-БОБ. ОФТАЛЬМОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР

166. Номзодларда гувоҳнома ва малака белгилари билан назарда тутилган ҳуқуқларни амалга оширишга монелик қилувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, аномалиялар, ўткир ёки сурункали касалликлар, кўз ва унинг ёрдамчи аппарати шикастланишлари, шунингдек уларда ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейинги асоратлар ҳамда кўриш функцияси бузилишлари мавжуд бўлмаслиги керак.

Номзодларнинг кўриш майдони, кўз ички босими, бинокуляр кўриш функцияси ва ранг ажратиш қобилияти норма доирасида бўлиши ёки касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлиши шарт.

Номзодлар кўзда ҳар қандай жарроҳлик усулида даволанишдан олдин, операциядан кейинги эҳтимолий асоратлар, ҲҲБ ишига яроқсизликка олиб келиши мумкин бўлган хавф омиллари ҳамда ҲҲБ ишига қайта тикланиш муддатлари тўғрисида офтальмолог билан маслаҳатдан ўтиши лозим.

167. Кўзнинг ҳимоя функциясини ёмонлаштирувчи қовоқлар функцияси бузилишлари, қовоқларнинг ўзаро ёки кўз олмаси билан битишиб қолиши, кўриш майдонининг бузилишига олиб келувчи птоз, қовоқлар ва кўз мускулларининг фалажи (эктропион ва энтропион), қовоқлар функциясини бузувчи катта ҳажмдаги тарқалган ўсмалар, кўриш функциясининг бузилишига сабаб бўлувчи ресидивловчи кератитлар, шох парданинг яралари, дегенератив ўзгаришлари, чандиқлари, яллиғланишлари ва васкуляризацияси, функционал бузилишлар билан кечувчи турли этиологияли кератитлар, кератоконус, кўзнинг рангдор пардаси ёки томир пардасининг колобомаси, асоратлар билан кечувчи увеитлар, кўзнинг доимий ёшланишига сабаб бўлувчи кўз ёши нуқталарининг нотўғри жойлашуви, кўз ёши йўлларининг торайиши ёки обструксияси, кўз ёши безининг яллиғланиши, унинг жароҳатли шикастланишлари, пигментли ретинопатиялар билан бирга кечувчи тўр парданинг барча турдаги тапеторетинал дегенерацияси, тўр парданинг кўчиши ёки ретиношизис, ҳар қандай сабабли сариқ доғ соҳасидаги бузилишлар, ҳар қандай этиологияли ретробулбар неврит, патологик нистагм, кўриш нерви атрофияси, кўз қорачиғининг норматив рефлекслари йўқолиши, кўриш ўткирлиги ёки кўриш майдонига салбий таъсир кўрсатувчи ҳамда кўрликка олиб келувчи катаракта, бир томонлама ёки икки томонлама афакия, кўз гавҳарининг тўлиқ ёки қисман силжиши, кўз ва унинг ёрдамчи аппарати ҳамда кўз косасининг хавфли ўсмалари, кўз олмаси ҳаракатини қийинлаштирувчи ёки кўз косасининг бурун ёндош бўшлиқлари ёхуд бош чаноғи бўшлиғи билан анатомик боғлиқлигини бузувчи кўз косаси синишлари, кўз ичидаги ёт жисмлар, тунги кўрлик (никталопия) ҳамда номзоднинг ўз касбий вазифа ва мажбуриятларини хавфсиз бажаришига монелик қилувчи кўриш тизими бузилишига олиб келувчи бошқа ҳар қандай жароҳатлар ва касалликлар мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кўз касалликлари ва жароҳатлари даволанишининг натижалари ижобий бўлганда, атрофлича ҳамда пухта ўтказилган офтальмологик текширувлар натижалари ижобий деб топилганда, кўриш функцияси етарли даражада сақланганда, кўриш майдони бузилишлари аниқланмаганда ва кўз ёши аппарати функцияси тикланган тақдирда, ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланади.

168. Оддий блефаритлар, кўриш функцияси бузилиши билан кечмайдиган туғма птоз, невролог маслаҳати олинганидан кейин, кичик ҳажмдаги, симптомларсиз ва ривожланишга мойил бўлмаган хавфсиз ўсмалар, қовоқлардаги клиник аҳамиятга эга бўлмаган чандиқли ўзгаришлар, кучли ифодаланмаган конюнктивитлар, шунингдек ресидивлари кузатилмайдиган ва кўриш органлари функцияларини бузмайдиган кўз касалликларида яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Мазкур касалликлар даволаниб, даволаш натижалари ижобий бўлган тақдирда, ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

169. Қовоқлардаги ўсмалар жарроҳлик усулида даволангандан кейин асоратлар, метастазлар ва ўсманинг ресидиви аниқланмаганда, шунингдек онколог хулосаси ҳамда прогнози ижобий бўлган тақдирда, номзодларга ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Увеитлар, узоқ давом этувчи ресидивловчи иридотсиклитлар, кератитлар, хориоретинитлар, невритлар ҳамда кўз олмаси жароҳатларида номзодлар даволаниши шарт.

Тўлиқ клиник соғайишдан кейин ҳар томонлама ўтказилган махсус текширувлар натижалари ижобий бўлганда, кўриш тизими функциялари етарли даражада сақланган тақдирда, мутахассис хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда, ҲҲБ ишига рухсат бериш тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

170. Марказий сероз ретинопатияда ҳамда тўр парданинг ажралиши ёки ёрилиши ҳолатларида номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Касаллик даволангандан кейин кўриш функцияси касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офтальмолог хулосаси ва прогнози ижобий деб топилган тақдирда, ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланади.

Тўр парданинг ажралиши ёки периферик ёрилиши лазер усулида ижобий даволанганда, кўриш функцияси ва периферик кўриш майдони касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офтальмолог хулосаси ва прогнози асосли деб топилган тақдирда, чекловлар қўлланган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланади.

171. Кўриш функцияси етарлича сақланган кучайиб бормайдиган бошланғич қарилик катарактасида, кўз гавҳари хиралашишини чегараланганлигида, макулодистрофияда, кўриш нервининг бошланғич кучайиб бормайдиган атрофиясида, шишасимон тананинг шикастланишида номзодларга индивидуал тартибда ҲҲБ ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Уларга офтальмологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

172. Монофокал интраокуляр линза имплантациясидан кейин даволанишдан 6 ҳафтадан 8 ҳафтагача муддат ўтгач, операция асоратлари аниқланмаганда, кўриш функцияси тикланганда, дори воситалари билан даволаш тўлиқ якунланганда ҳамда ҳар томонлама ўтказилган текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, индивидуал тартибда учиш ишига яроқлилик аниқланади.

Авиация фаолиятида бир ёки икки кўзга фақат монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилган ҳолларда ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланиши мумкин (мултифокал сунъий кўз гавҳари имплантацияси бундан мустасно).

173. Лазер қўлланилган жарроҳлик амалиётларидан кейин (тўр парданинг лазер коагуляциясида) 2 ҳафта ўтгач, лазерли ин ситу кератомилездан кейин эса 4 ҳафтадан 6 ҳафтагача муддат ўтгач, кўриш функциясининг сақланганлик даражаси инобатга олинган ҳолда яроқлилик аниқланади.

174. Рефракция жарроҳлик усуллари билан даволангандан кейин операциядан кейинги асоратлар аниқланмаганда, кўриш функцияси ва кўриш ўткирлиги касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, мугуз парда хиралашуви кузатилмаганда, фотопсия, ореол эффекти, силжиб юрувчи тасвирлар ва бошқа шунга ўхшаш шикоятлар мавжуд бўлмаганда, қоронғиликка адаптация қониқарли бўлган ҳамда текширувлар натижалари ижобий деб топилган тақдирда, офтальмолог-жарроҳ хулосаси ва прогнози асосида индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларда рефракция жарроҳлик усуллари қўлланилган ҳолларда, фақат операциядан олдинги рефракция кўрсаткичлари сфера бўйича +4,0 D дан ва -3,0 D дан, цилиндр бўйича эса ±1,5 D дан ошмаган тақдирдагина ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

175. Рефраксион жарроҳлик усуллари қўлланилганда, қўлланилган усулнинг хусусияти, кўз функцияларининг тикланиш даражаси, ресидив эҳтимоли, прогноз ҳамда бошқа тиббий аҳамиятга эга омиллар инобатга олинган ҳолда, ишга қайта тикланиш муддати индивидуал тартибда 3 ойдан 6 ойгача этиб белгиланади.

Мазкур шахсларга офтальмологнинг ҳар 6 ойда ўтказиладиган диспансер кузатуви белгиланади ва у доимий муддатга амал қилади.

176. Кўз олмасининг яллиғланувчи-дегенератив касалликларида ҳамда кўз томирлари функцияларининг бузилишларида номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кўз гавҳари капсуласидаги майда бир ёки икки пигмент доғлари, шишасимон танадаги артерия қолдиқлари, тўр пардадаги миелин толалари каби туғма хусусиятларда ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодлар яроқли деб топилади.

177. Ҳар навбатдаги тиббий кўрикдан ўтишда номзодларда қоронғиликка адаптация текширилади.

Органик касаллик сабабли қоронғиликка адаптациянинг функционал пасайиши аниқланганда, қайта текширув ўтказилади.

Бунда кўрсаткичлар қўлланилган ускунанинг йўриқномасида белгиланган норматив талабларга мос бўлиши керак.

Кўрсаткичлар норма доирасида бўлмаганда, асосий касаллик аниқланади, даволанади ва даволаш натижалари ижобий бўлган тақдирда яроқлилик аниқланади.

Кўз гавҳари ва кўз рангдор пардасининг колобомалари, поликория, туғма катаракта ҳамда кўриш нерви диски касалликлари мавжуд бўлганда, ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

178. Шикоятлар ҳамда текширув натижалари асосида глаукома гумони юзага келганда, ихтисослаштирилган тиббиёт муассасасида номзоднинг ташхиси ва касаллик прогнози аниқланади.

Импрессион тонометрияда Фриденвалд жадвали бўйича кўз ички босимининг турғун кўрсаткичи 24 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда ёхуд иккала кўз ички босими кўрсаткичлари орасидаги фарқ 5 мм симоб устунига тенг бўлганда, номзодларга гониоскопия, фундоскопия, кўриш майдонини аниқлаш ва бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда даволаш белгиланади.

Кўриш нерви шикастланмаган ва кўриш майдони сақланган кўз ички гипертензиясида кўз ички босимининг яхши сифатли меъёрдан юқори ҳолатида, шунингдек кўз ички босими компенсацияланган бирламчи очиқ бурчакли глаукомада, кўз ички босими норма даражасига кельтирилган пайтдан бошлаб авиация ходимлари яроқли деб топилади ҳамда уларга доимий маҳаллий гипотензив терапия қўлланилади.

Мазкур ташхис биринчи марта аниқланганда, тиббий хулоса ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан чиқарилади.

179. Глаукома ташхиси аниқланганда, унинг тури ва клиник кечишидан келиб чиқиб даволаш белгиланади.

Глаукома асосий касалликнинг иккиламчи кўриниши бўлса, асосий касаллик даволанади.

Дори воситалари ёки лазер усули билан даволаш ижобий натижа берганда, клиник соғайиш ҳолати кузатилганда, кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони норма доирасида бўлганда, парасентрал скотома кўринишидаги нерв толалари тутами нуқсонлари аниқланмаганда ҳамда кўз функцияларини текшириш натижалари ижобий бўлган тақдирда, авиация ходимининг яроқлилиги аниқланади.

Глаукома мавжуд бўлган авиация ходимларида кўз ички босимининг тонометрияси, кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони кўрсаткичлари мунтазам равишда текширилади, шунингдек кўриш нерви дискининг ҳолати ҳамда қабул қилинаётган дори воситаларининг ножўя таъсирлари баҳолаб борилади.

Трабекулектомия ёки дренаж тизимлари қўлланилган антиглаукоматоз жарроҳлик амалиётидан кейин уч ой ўтгач, лазер ёки бошқа усуллар қўлланилган ҳолларда эса кўриш органи функциялари тўлиқ тикланган тақдирда, офтальмолог-жарроҳнинг операция ва ўтказилган текширувлар ҳақидаги тиббий маълумотлари, хулосаси ҳамда прогнози асосида авиация ходимининг яроқлилиги аниқланади.

180. Барча номзодлар ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажаришлари учун рангларни тўғри ажрата олиш қобилиятига эга бўлиши шарт.

Ранг ажратиш бузилишлари мавжуд бўлганда, уларнинг тури, шакли ва даражасига кўра қабул қилинган тасниф асосида ташхис қўйилади.

Ранг ажратиш қобилияти Ишихара рангли тести, Рабкиннинг полихроматик жадваллари, ФАЛАНТ-тести ҳамда аномалоскоп ёрдамидаги компютер текширувлари орқали аниқланади.

Тиббий текширув натижалари қўлланилган усул ёки усккунанинг йўриқномасида назарда тутилган тегишли нормларга мувофиқ махсус бланкаларда баҳоланади.

Дори воситаларини қабул қилиш ёки касаллик асоратлари оқибатида юзага келган орттирилган ранг кўриш бузилишларида, кўриш функцияси сақланганда, кўриш органининг шикастланиш даражаси, даволаш ва текширув натижалари ҳамда касаллик прогнози инобатга олинган тақдирда, индивидуал тартибда чекловлар қўлланган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланади.

Бунда ташхисни аниқлаштириш учун аномалоскоп ёки ФАЛАНТ-тести ёрдамида текширув ўтказиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.

Номзодларда "C" ва "Б" турдаги дейтераномалия, шунингдек "C" ва "Б" турдаги протаномалия каби ранг ажратиш заифликлари мавжудлиги уларга тиббий хулоса беришни рад этиш учун асос бўлмайди.

Номзодларда аномал трихромазиянинг "А" тури (протаномалия, дейтераномалия ва тританомалия), шунингдек дихромазия, протанопия, дейтеранопия ва тританопия, ёхуд монохромазия каби ранг ажратиш бузилишлари мавжуд бўлганда, уларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

181. Номзодлар ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажаришлари учун уларда бинокуляр кўриш функцияси ва кўриш майдони бузилишлари, шунингдек диплопия мавжуд бўлмаслиги керак.

Кўз олмаси мускуллари мувозанатини ҳамда бинокуляр кўришни баҳолашда фория ва тропияни фарқлаш, кўриш марказидан оғиш даражасини, ортофория ва бошқа ҳолатларни аниқлаш мақсадида Меддокс таёқчаси билан текширув, тегишли коррексияловчи кўзойнак ёки контакт линзалари ёрдамида кўзни ёпиш тести, кўзни навбатма-навбат ёпиш, кўзни ёпиб-очиш синамалари, синоптофор ҳамда Уорднинг тўрт нуқтали тести қўлланилади.

Заруратга кўра мутахассис офтальмолог томонидан фузия амплитудаси аниқланади ва ортоптик текширувлар ўтказилади.

182. Нормада манфий фузион захиралар 5 градусдан 8 градусгача, мусбат фузион захиралар эса 15 градусдан 20 градусгача бўлиши керак.

Эзофория 10 призматик диоптрийдан (бундан буён матнда D деб юритилади), экзофория 5 Ддан, гиперфория ёки гипофория 2 Ддан, циклофория эса 1 Ддан юқори бўлган нормадан оғишлар аниқланганда, номзодлар тегишли мутахассис офтальмолог текширувидан ўтказилиши шарт.

183. Номзодларда диплопия аниқланганда, улар учиш ишидан четлатилади ҳамда диплопиянинг сабаблари, жумладан ортиқча зўриқиш, чарчоқ, стресс, седатив дори воситаларини қабул қилиш, касалликлар ва бошқа ҳолатлар аниқланади ҳамда тегишли чора-тадбирлар амалга оширилади.

Монокуляр диплопия аниқланганда, унинг келиб чиқиш сабабидан қатъи назар, барча номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Юқорига ва четга қараганда нигоҳнинг энг чекка зонасида диплопия юзага келганда, чекловлар қўлланган ҳолда касбий яроқлилик аниқланади.

Кўз мушаклари мувозанатини ва бинокуляр кўришни текширишда кам ифодаланган ўзгаришлар аниқланган ҳолларда, номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

Кўз соққаси фалажи ёки турғун парезида, қовоқ мускулларини фалажида, паралитик ва биргаликдаги ғилайликда, 10 градусдан ошган ҳамкор ғилайликда, кўз соққаларининг яққол ифодаланган ихтиёрсиз тебранувчи ҳаракатлари борлигида, кўз косасини жароҳатида кўз мускулларини шикастланиши сабабли юзага келган турғун диплопияда, фузион захиралари пасайган гетерофорияда, гетеротропияда, нотурғун (ўзгарувчанлик) фиксация синдромида, бинокуляр кўришни бузилишида номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

6 метр масофада - вертикал бўйича 2,0 призматик D (1 градус), эзофорияда 10 призматик D (5 градус), экзофорияда 8,0 призматик D (4 градус) ва 33 см. масофада - вертикал бўйича 1,0 призматик D (0 градус), эзофорияда 8 призматик D (4 градус), экзофорияда 12 призматик D (6 градус)дан юқори кўрсаткичларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ғилайлик жарроҳлик усули билан даволанганда, операциядан 3 ойдан кейин, бинокуляр кўриш функциясини ва кўриш майдонининг бузилишлари бўлмаганда, диплопия мавжуд эмаслигида, офтальмологик текширувлар натижалари ижобийлигида офтальмолог-жарроҳ хулосаси ва прогнози асосида касбига яроқлилиги аниқланади.

Кўзни четга буришда нистагм бор бўлганда, невролог ва оториноларинголог маслаҳати олинади, бинокуляр кўриш бузилмаганда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Номзодлардаги ғилайликни (гетерофория) аниқлаш учун, даврий тиббий кўрикларда синоптофор ёрдамида кўзларнинг биргаликдаги ҳаракатларини текширувлари ўтказилади. Гетерофорияни тури, даражаси ва фузион захиралар аниқланади, фузион захираларни камайишида даволаш машқлари ўтказилади.

184. Кўз соққаси фалажи ёки турғун парезида, қовоқ мускуллари фалажида, паралитик ёки биргаликдаги ғилайликда, 10 градусдан ортиқ ҳамкор ғилайликда, кўз соққаларининг яққол ифодаланган ихтиёрсиз тебранувчи ҳаракатлари мавжуд бўлганда, кўз косаси жароҳати оқибатида кўз мускулларининг шикастланиши сабабли юзага келган турғун диплопияда, фузион захиралари пасайган гетерофорияда, гетеротропияда, нотурғун фиксация синдромида ҳамда бинокуляр кўриш бузилишларида номзодларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Олти метр масофада вертикал бўйича 2,0 призматик Ддан, 1 градусдан, эзофорияда 10 призматик Ддан, яъни 5 градусдан, экзофорияда 8,0 призматик Ддан, яъни 4 градусдан, шунингдек 33 см масофада вертикал бўйича 1,0 призматик Ддан, эзофорияда 8 призматик Ддан ва экзофорияда 12 призматик Ддан юқори кўрсаткичлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ғилайлик жарроҳлик усулида даволанганда, операциядан кейин уч ой ўтгач, бинокуляр кўриш функцияси ва кўриш майдони бузилишлари аниқланмаган, диплопия мавжуд бўлмаганда ҳамда офтальмологик текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, офтальмолог-жарроҳ хулосаси ва прогнози асосида касбий яроқлилик аниқланади.

Кўзни четга буришда нистагм аниқланганда, невролог ва оториноларинголог маслаҳати олинади.

Бинокуляр кўриш бузилмаган ҳолларда, тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Номзодлардаги ғилайликни, шу жумладан гетерофорияни аниқлаш мақсадида, даврий тиббий кўрикларда синоптофор ёрдамида кўзларнинг биргаликдаги ҳаракатлари текширилади.

Бунда гетерофориянинг тури ва даражаси, шунингдек фузион захиралар аниқланади. Фузион захиралар пасайганда, даволовчи машқлар белгиланади.

185. Кўриш ўткирлиги ёритилиш даражаси белгиланган талабларга жавоб берадиган хонада 5-6 метр масофадан туриб, коррексиясиз ва коррексия билан текширилади ҳамда ҳақиқий кўриш ўткирлиги кўрсатилади.

3-класс номзодларида коррексиясиз кўриш ўткирлигига нисбатан чекловлар қўйилмайди.

Ҳар бир кўзда коррексия билан кўриш ўткирлиги 0,8 ва ундан юқори бўлган ҳамда кўриш майдони норма доирасида сақланган тақдирда, уларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларда, абитуриентларда, коррексиясиз кўриш ўткирлиги 0,1 дан кам бўлмаслиги керак.

Бунда коррексияловчи контакт линзалари ёки кўзойнаклар ёрдамида кўриш ўткирлиги 0,8 ва ундан юқори даражага етказилиши ҳамда кўриш майдони норма доирасида бўлиши шарт.

Бинокуляр кўриш ўткирлиги коррексиясиз, шу жумладан қоронғиликка адаптация шароитида ҳам, 0,7 ва ундан юқори бўлганда, узоқ масофага кўришни коррексиялаш учун кўзойнак ёки контакт линзалари талаб этилмайди.

Рефракция хатолари туфайли коррексиясиз кўриш ўткирлиги икки кўзда 0,7 дан паст бўлганда ёки астенопия симптомлари пайдо бўлганда, рефракция коррексия қилинади.

186. Номзод 5 рақамли ёки унга эквивалент жадвални 30-50 см масофадан, бу кўриш ўткирлиги 0,6 га тўғри келади, шунингдек 14 рақамли, 8 рақамли ёки уларга эквивалент жадвални 100 см масофадан, бу кўриш ўткирлиги 0,3 га тўғри келиши ҳамда номзодлар ўқий олиши керак.

Заруратга кўра кўриш коррексияси қўлланилади.

Номзодларда ҳар бир кўзнинг коррексиясиз кўриш ўткирлиги 0,7 ва ундан юқори бўлганда, шунингдек бир кўзда коррексиясиз кўриш ўткирлиги 0,7 дан паст бўлсада, бинокуляр кўриш ўткирлиги, шу жумладан қоронғиликка адаптация шароитида ҳам коррексиясиз 1,0 га етганда, узоқ масофага кўришни коррексиялаш талаб этилмайди.

Номзодларда турғун бинокуляр кўриш мавжуд бўлиши шарт.

Номзодларда оптимал кўриш функциясини таъминлайдиган, қулай, авиация фаолиятига мос ҳамда умумий фойдаланиш учун яроқли захира кўзойнак бўлиши шарт.

Улар узоқ масофага кўришни таъминловчи, монофокал, рангсиз ва қулай контакт линзалардан фойдаланиши лозим.

Рефракция даражаси етарли бўлмаган номзодлар синдириш коэффициенти юқори бўлган контакт линзалари ёки кўзойнак линзаларидан фойдаланиши керак.

Кўришни таъминлаш зарур бўлган ҳолларда фақат битта кўзойнакдан фойдаланилади.

Кўриш қобилияти пасайган ва пресбиопия мавжуд бўлган номзодлар коррексияловчи бифокал кўзойнаклар ёки контакт линзалари билан учиш ишларини бажариши ҳамда ёнида захира кўзойнак тўпламини олиб юриши шарт.

Бунда ВДЛ, ВМЛ, ВНЛ ва CCL чекловлари қўлланилади.

Номзодларда кўзойнаклар ёки линзаларнинг мавжудлиги ҳамда уларнинг сифати ҳар навбатдаги тиббий кўрикларда назорат қилинади.

187. Яқин масофага кўришни таъминловчи унифокал коррексия, ўқиш учун қўлланиладиган бир хил оптик кучга эга яхлит линзали кўзойнаклардан фойдаланиш катта масофага кўриш ўткирлигини сезиларли даражада пасайтириши сабабли, улардан фойдаланишга рухсат этилмайди.

Номзодларда бир кўзда кўришнинг патологик пасайиши, шу жумладан марказий кўришнинг пасайиши мавжуд бўлганда, бинокуляр кўриш сақланганда, иккинчи кўзнинг узоқ масофага кўриш ўткирлиги коррексия билан ёки коррексиясиз 1,0 бўлган, яқин ва ўрта масофадаги кўриш ўткирлиги етарли даражада таъминланганда, асосий касаллик офтальмологик текширув натижаларига кўра ижобий баҳоланганда, рефракция аномалияси мавжуд шахсларда эса иккинчи кўзнинг кўриш ўткирлиги коррексия билан ёки коррексиясиз 0,6 дан паст бўлмаганда ҳамда иккинчи кўзда клиник аҳамиятга эга касалликлар аниқланмаган тақдирда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Миопия 0,5 D даражасида, гиперметропия 1,0 D даражасида, астигматизм 0,5 D даражасида бўлиб, кўриш ўткирлиги коррексиясиз 1,0 ни ташкил этган ҳолларда, тиббий ҳужжатларда ташхис "соғлом" деб кўрсатилади ва "рефракция" қаторида тегишли қайд ВНЛ чеклови билан ёзилади.

Рефракция кўрсаткичлари +5,0 D дан юқори бўлмаган гиперметропия, -6,0 D дан юқори бўлмаган миопия, 2,0 D дан юқори бўлмаган астигматизм ҳамда 2,0 D дан юқори бўлмаган анизометропия доирасида бўлиб, оптимал коррексияга эришилган тақдирда, номзодларга ташхисда рефракция тури ва хатолик даражаси кўрсатилган ҳолда ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Анизометропия 2,0 D дан 3,0 D гача бўлган ҳолларда контакт линзалар тақилиши шарт.

Рефракциянинг клиник текшируви ретиноскоп, автоматик рефрактометр ёки циклоплегик дори воситалари ёрдамида ўтказилади.

ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларда, абитуриентларда, рефракция тури ва даражасини аниқлаш мақсадида циклоплегия шароитида, шу жумладан 1 фоизли циклопентолат ёки 1 фоизли атропин қўлланилган ҳолда текширув ўтказилади.

188. Пресбиопия даражаси ҳамда аккомодация бузилишлари профессионал фаолиятни амалга ошириш учун зарур бўлган ишлаш масофаси, 60-80 см, инобатга олинган ҳолда сферик линза кучи асосида аниқланади.

Аккомодация бузилишлари мавжуд бўлганда, шунингдек пресбиопия даражаси 3,5 D дан юқори бўлса, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Пресбиопияси мавжуд бўлганда ва контакт линзалардан фойдаланувчи номзодларга, заруратга кўра, линзалар устидан ўқиш учун мўлжалланган кўзойнаклардан фойдаланишга рухсат этилади.

8-БОБ. ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ

189. Номзодларда гувоҳномасига мувофиқ касбий вазифалар ва мажбуриятларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи қулоқ, томоқ, бурун, оғиз бўшлиғи, тишлар ҳамда улар билан боғлиқ аъзоларнинг аномалиялари, касалликлари, обструксиялари, шикастланишлари, жароҳатлари, дисфунксиялари, жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлари ва органлар функцияларининг бузилишлари мавжуд бўлмаслиги лозим.

190. Радиоалмашувни амалга оширишга тўсқинлик қилувчи яққол ифодаланган нутқ бузилишлари ҳамда дудуқланиш мавжуд бўлганда, номзодлар яроқсиз деб топилади.

Аниқ ва тушунарли нутққа эга бўлган, айрим товушлар талаффузида нуқсонлари мавжуд номзодлар яроқли деб топилади.

Ечиб қўйиладиган тиш протезлари мавжуд бўлганда, нутқ функцияси протезлар ечилган ҳолда баҳоланади.

Кўп сонли тишларнинг йўқлиги сабабли чайнаш функциясининг кам аҳамиятли бузилишлари мавжуд бўлганда, комиссиялараро даврда протезлаш тавсия этилади.

Аллергени маълум бўлган ва уни бартараф этиш осон бўлган поллиноз, риноконюнктивал синдром каби аллергик ҳолатларда, аллерголог хулосаси ва прогнози асосида номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

ЛОР аъзолари функцияларининг клиник аҳамиятга эга бузилишлари, жумладан нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишлари билан кечувчи юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг туғма ёки орттирилган турғун нуқсонлари, касалликлари, жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлари, жароҳатлари, кўп сонли тишларнинг йўқлиги ҳамда юқори нафас йўлларининг дистрофик ўзгаришлари мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

191. Бурундан нафас олишни қийинлаштирувчи ёки тўлиқ бузувчи бурун тўсиғи қийшайишида, юқори нафас йўллари шиллиқ қаватининг дистрофик ўзгаришларида, нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишига олиб келувчи бурун чиғаноқлари гипертрофияси, аденоидлар ҳамда бошқа шунга ўхшаш касалликларда, жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари қўлланилиб, даволаш натижалари ижобий бўлган ва органлар функциялари тикланган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

192. Бурундан нафас олишни қийинлаштирувчи ёки бурун орқали нафас олишнинг тўлиқ бузилишига олиб келувчи бурун тўсиғи қийшайиши, шунингдек нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишига сабаб бўлувчи касалликлар мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

193. Гаймор бўшлиқлари шиллиқ қаватининг қалинлашиши аниқланганда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

194. Бурун бўшлиғи ва ёндош бўшлиқларда ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейин бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланган тақдирда, номзодларнинг яроқлилиги аниқланади.

Шамоллаш белгилари, жумладан йўтал, бурун битиши, бурун ёки томоқдан йирингли ажралма келиши мавжуд бўлганда, шунингдек нафас олиш функциясининг бузилиши билан кечувчи бурун патологияларида номзодлар даволаниши шарт.

Жарроҳлик усулида даволанган сурункали декомпенсацияланган тонзиллитда, асоратлар мавжуд бўлмаган тақдирда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Сурункали компенсацияланган тонзиллитда номзодларга даволаш-профилактика тадбирлари ўтказилади.

195. Яхши сифатли ўсмаларда (фиброма, полип ва гемангиома), жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари ижобий натижа берганда, нафас олиш ва сўзлаш функциялари тикланганда, шикоятлар, оғриқ ҳамда бош айланиши кузатилмаган ва тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Ринопластикадан кейин 2 ҳафта ўтгач, бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланган ҳолларда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Органлар функцияларининг яққол бузилишлари билан кечувчи хавфли ёки хавфсиз ўсмалар мавжуд бўлганда, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Хавфли ўсмалар муносабати билан даволанишдан кейин тўлиқ соғайиш ҳолати кузатилганда, органлар функциялари тикланганда, текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда онколог хулосаси ва прогнози ижобий деб топилган тақдирда, учиш ишига яроқлилик аниқланади.

196. Қулоқ ноғора пардасининг оддий пунксияси ва оддий мастоидектомиядан кейин бош айланиши кузатилмаган ҳамда эшитиш ўткирлиги сақланган тақдирда, номзодлар ҲҲБ ишига яроқли деб топилади.

Радикал мастоидектомиядан кейин монаурал эшитиш функциясининг йўқолиши, инфекция, бош айланиши ҳамда бош чаноғи ичида юзага келиши мумкин бўлган асоратлар инобатга олинган ҳолда, тўлиқ отологик текширувдан сўнг номзоднинг ҲҲБ ишига яроқлилиги аниқланади.

Ўрта қулоқ узангичасида ўтказилган жарроҳлик операциясидан кейин уч ой ўтгач, текширувлар натижалари ижобий бўлган, евстахий найининг ўтказувчанлиги сақланган ва бош айланиши кузатилмаган тақдирда, номзодга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур номзодга оториноларингологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда ўрта қулоқ вентиляциясининг бузилишига олиб келувчи юқори нафас йўллари инфекцияларининг профилактикаси олиб борилади.

197. Менер касаллигида, консерватив ёки жарроҳлик усуллари билан даволашга қийин бўйсунувчи вестибуляр функциянинг туғма ёки орттирилган аномалияларида, сурункали вестибуляр бузилишларда ҳамда статокинетик таъсирчанликнинг юқори даражасида номзодларга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

198. Полиплар, грануляциялар, ноғора бўшлиғи деворлари кариеси билан кечувчи сурункали йирингли эпитимпанит ва мезотимпанитларда, шунингдек операцион бўшлиқ эпидермизацияси тугалланмаган (йиринг, полип, грануляция ёки холестеатома мавжудлиги) бўлган жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратларда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Грануляцияларсиз, полипларсиз, ноғора бўшлиғи деворлари кариесисиз кечувчи, лабиринтда яллиғланиш белгилари кузатилмайдиган, сурункали хавфсиз бир томонлама эпитимпанит ва мезотимпанитларда, даволаш натижалари ҳамда эшитиш қобилияти ижобий бўлган тақдирда, номзодларга ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бироқ диспетчерликка ўқишга кираётган номзодлар яроқсиз деб топилади.

Ноғора парданинг ҳаракатчанлиги яхши бўлганда, эшитиш функциясининг меъёрийлиги аудиограмма билан тасдиқланганда ва барофунксия сақланган тақдирда, перфорация жойида юпқалашмаган кичик чандиқларнинг мавжудлиги, қуруқ перфорация ҳамда ноғора пардадаги калсификатлар мустақил ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

Ташқи эшитиш йўлининг экзостозларида, қулоқ атрофи соҳасидаги остеомаларда, шунингдек радикал операциядан кейин қулоқ функцияси тўлиқ тикланган ва текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бироқ, диспетчерликка ўқишга кираётган номзодлар яроқсиз деб топилади.

199. Номзодлар ўз гувоҳномалари ва малака белгиларида назарда тутилган мажбурият ҳамда вазифаларни хавфсиз бажаришлари учун эшитиш қобилияти етарли даражада сақланган бўлиши шарт.

Эшитиш қобилияти камида 6 метр масофадан бас ва дискант гуруҳларга мансуб сўзларни шивирлаб айтиш усули (акуметрия) ҳамда калибрланган тиниқ тонал аудиометрия ёрдамида аниқланади.

Эшитиш функциясини баҳолашда, бас ёки дискант гуруҳдаги сўзларга мансублигидан қатъи назар, эшитиш қобилиятининг энг ноқулай кўрсаткичлари асос қилиб олинади.

200. Нутқ аудиометриясида номзоднинг сўзларни тўғри эшитиши ва такрорлаши 95-100 фоизни ташкил этганда, эшитиш қобилияти меъёрида деб ҳисобланади.

Мазкур кўрсаткич 80 фоиздан кам бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлади.

201. Аудиометрияда шовқинни қабул қилиш интенсивлиги минус 20 дБдан плус 100 дБгача ҳамда 125 Гсдан 8000 Гсгача бўлган диапазонда қайд этилади.

Номзодларда калибрланган (тиниқ тонал) аудиометрияда, ҳар бир қулоқ алоҳида текширилганда, 500, 1000 ёки 2000 Гс частоталардан камида бирида эшитиш чегараси 35 дБдан, 3000 Гс частотада эса 50 дБдан ошмаслиги керак.

Тинч хонада 2 метр масофада номзод текширув ўтказаётган шифокорга тескари турган ҳолда ўртача баландликдаги сўзлашув нутқини иккала қулоқ билан эшита олмаса, унга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

202. Эшитиш қобилиятини тиклаш мақсадида ўтказилган радикал жарроҳлик амалиётларидан, жумладан тимпанопластика ва стапедопластикадан кейин оператсия бўшлиқнинг тўлиқ ва турғун эпидермизацияси таъминланганда, эшитиш функцияси тикланганда ҳамда махсус мосламани тақиш қониқарли бўлганда, унда эшитиш қобилияти етарли даражада сақланганда, ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бироқ диспетчерликка ўқишга кираётган номзодлар яроқсиз деб топилади.

203. ҲҲБ диспетчерларида эшитиш қобилияти юқорида белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ иш жойидаги одатий шовқин фонида, жумладан имитация қилинган ёки қайта тикланган шовқин шароитида, эшитиш қобилияти норма доирасида бўлган тақдирда, улар ҲҲБ ишига яроқли деб топилади.

Шовқинли шароитда ўтказиладиган текширувларда қўлланиладиган нутқ материаллари авиация фаолиятига оид сўзлашувга мос ва фонетик жиҳатдан мувофиқлаштирилган бўлиши лозим.

Заруратга кўра бундай текширувлар тренажёрда ўтказилади.

         

            

Авиация қоидаларга

4-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги

Фуқаро авиацияси агентлиги

Тиббий хулоса олиш учун ариза

      

(кўрикдан ўтишдан аввал номзод томонидан тўлдирилади)

        

Конфиденсиал тиббий маълумот

         

30. Касаллик тарихи ва умумий маълумотлар: ("Ҳа" ёки "Йўқ" сўзлари графасида "х" белгисини қўйиб саволларга жавоб беринг. "Ҳа" бўлганда батафсил изоҳ беринг ва Тиббий-учиш комиссияси аъзоси билан муҳокама қилинг).

       

                Ҳа Йўқ                                                        Ҳа Йўқ                                                                       Ҳа Йўқ

        

       

Оилавий анамнез:

            

                    Ҳа Йўқ                                           Ҳа Йўқ                              Ҳа Йўқ

            

Изоҳ. Агар юқорида кельтирилган маълумотлар аввал маълум қилинган бўлса ва ўзгаришсиз қолган бўлса, кўрсатинг.

73. Тиббий маълумотларни тақдим этиш учун розилиги: аризада баён этилган барча маълумотлар ва жавобларнинг тўлиқлиги ҳамда ишончлилигини тасдиқлайман. Маълумотларни яшириш, нотўғри ёки ёлғон маълумот тақдим этиш тиббий хулоса чиқаришда хатоликларга сабаб бўлиши мумкинлиги менга маълум. Тиббий кўрикдан ўтиш учун зарур бўлган маълумотларни яширганлик ёки ёлғон маълумот берганлик ҳолатларида тиббий хулоса берилмаслиги ва Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига мувофиқ жавобгарлик юзага келиши ҳақида огоҳлантирилганман.

Шу билан бирга Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг тиббий учиш комиссияси аъзоларига ва экспертларига менинг тиббий кўрикдан ўтишимга тегишли бўлган барча маълумотларни тақдим этилишига розилик билдираман.

Номзоднинг ариза тўлдирган санаси_____________ имзоси ____________

Тиббий учиш комиссияси раисининг Ф.И.О., имзоси_____________________

Изоҳ:

тиббий маълумотларнинг конфиденсиаллигини сақлашга қатъий риоя қилинади;

номзод турли лаборатор ва бошқа текширувларни рад этиш ва Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигига мурожаат қилиш ҳуқуқига эга, бироқ Тиббий учиш комиссияси томонидан тиббий хулоса бериш вақтинча тўхтатиб турилади.

        

            

Авиация қоидаларга

5-ИЛОВА

______- сонли КАСАЛЛИК ҲАҚИДА ГУВОҲНОMА

             

20___й. "___" ______________________тиббий учиш комиссияси томонидан

          

Тиббий-учиш комиссиясининг тўлиқ номи

            

         

           

                            

            

            

            

            

                            

            

            

            

             

            

            

                 

Комиссия оралиги даврида меҳнатга лаёқатсизлик варақасида бўлган

           

                 

Объектив текширув маълумотлари (барча аъзолар ва тизимлар бўйича)

           

                 

Таҳлилий, ускунавий, рентгенологик ва бошқа текширувлар натижалари

          

          

          

            

Тиббий учиш комиссиянинг хулосаси:

          

"Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидалари асосида

            

                 

Тиббий-учиш комиссиясининг даволаш-профилактика ва бошқа тавсиялари

          

          

          

          

             

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг манзили ___________________

            

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг тиббий экспертлари хулосаси ва тавсиялари:

          

          

          

      

           

Авиация қоидаларга

6-ИЛОВА

орқа томони

        

           

Авиация қоидаларга

7-ИЛОВА

Эксплуататсия чеклов кодлари

ва уларнинг тавсифлари

          

1. Эксплуататсия чеклов кодлари:

TXCh/TML - тиббий хулоса амал қилиш муддатининг чекланиши/рестриcтион оф тҳе период оф валидитй оф тҳе медиcал cертифиcате;

UMK/VDL - узоқдан кўриш қобилияти бузилишини коррексиялаш/cорреcтион фор дефеcтиве дистант висион;

UO`YaK/VML - узоқ, ўрта ва яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррексиялаш/cорреcтион фор дефеcтиве дистант, интермедиате анд неар висион;

UO‘YaK/VML - яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррексиялаш/cорреcтион фор дефеcтиве неар висион;

IUK/VXL - иш шароитидан келиб чиққан ҳолда узоқни кўриш қобилияти бузилишини коррексиялаш (фақат 3-класс тиббий хулосаси учун, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатувчи диспетчерлар учун) /cорреcтион фор дефеcтиве дистант висион депендинг он тҳе wоркинг энвиронмент (фор 3 cласс онлй, ATCOs);

KFKK/CCL - фақат контакт линзаларидан фойдаланган ҳолда кўриш қобилиятини коррексиялаш /cорреcтион бй меанс оф cонтаcт ленсес онлй;

KU/VCL - фақат кундузги вақтдаги парвозлар (кундузги парвозлар) учун ҳақиқий/ валид бй дай онлй;

IMU/OML - фақат иккинчи учувчи сифатида ёки малакали иккинчи учувчи билан ҳақиқий/валид онлй ас ор wитҳ қуалифиед cо пилот;

IUYa/OCL - фақат иккинчи учувчи сифатида ҳақиқий/валид онлй ас cо пилот;

YU/OPL - фақат йўловчиларсиз учиш учун ҳақиқий/валид онлй wитҳ оут пассенгерс;

YaIX/OSL - фақат хавфсиз учувчи билан биргаликда ва кабина экипажи ягона бўлмаган, икки томонлама бошқарувга эга бўлган ҳаво кемаси учун ҳақиқий/валид онлй wитҳ сафетй пилот анд ин аирcрафт wитҳ дуал cонтролс, нот фор соло cабин cреw;

KHK/OAL - кўрсатилган турдаги ҳаво кемаси учун яроқли/рестриcтед то демонстратед аирcрафт тйпе;

TQB/AHL - фақат тасдиқланган қўлда бошқарув учун ҳақиқий/валид онлй wитҳ аппровед ҳанд cонтролс;

SIA/ODL - сменада иккинчи авиадиспетчер бўлганда ҳақиқий/валид онлй wитҳ сеcонд ATCOs.

2. Эксплуатация чеклов кодларининг тавсифлари:

TML - тиббий хулоса амал қилиш муддатининг чекланиши (тиббий хулосанинг амал қилиш муддати хулосада кўрсатилган муддат билан чекланади, мазкур муддат тиббий кўрикдан ўтилган кундан эътиборан ҳисобланади, илгари берилган тиббий хулосанинг амал қилиш муддатидан қолган қисми ҳақиқий эмас деб топилади, тиббий хулоса эгаси белгиланган тартибда навбатдаги тиббий кўрикдан ўтиши ҳамда барча тиббий тавсияларга риоя қилиши шарт);

VDL - коррексияловчи линзалар тақиш ва захира жуфт кўзойнакнинг мавжуд бўлиши;

а) узоқдан кўриш қобилияти бузилишини коррексиялаш:

гувоҳнома эгаси гувоҳнома орқали берилган ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга оширишда тиббий кўрик натижалари билан тасдиқланган ва Тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда TUK деб юритилади) офтальмологи томонидан фойдаланиш учун рухсат берилган узоқдан кўришни коррексияловчи кўзойнаклар ёки контакт линзалар тақади;

контакт линзаларидан фойдаланишга TUK офтальмологи томонидан рухсат берилади;

контакт линзаларидан фойдаланганда TUK офтальмологи томонидан тавсия этилган захира жуфт кўзойнак мавжуд бўлиши керак;

VML - мултифокал кўзойнак тақиш ва захира жуфт кўзойнакнинг мавжуд бўлиши;

б) узоқ, ўрта ва яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррексиялаш:

гувоҳнома эгаси гувоҳнома орқали берилган ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга оширишда тиббий кўрик натижалари билан тасдиқланган ва TUK офтальмологи томонидан фойдаланиш учун рухсат берилган узоқдан, ўрта ва яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррексияловчи кўзойнаклар ёки контакт линзалар тақади;

фақат яқиндан кўришни коррексияловчи контакт линзалари ва тўлиқ гардишли кўзойнаклардан фойдаланилишига йўл қўйилмайди;

VNL - ёнида кўриш қобилиятини коррексияловчи кўзойнак ва захира жуфт кўзойнаклар мавжуд бўлиши;

в) яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррексиялаш:

гувоҳнома эгаси гувоҳнома орқали берилган ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга оширишда тиббий кўрик натижалари билан тасдиқланган ва TUK офтальмологи томонидан фойдаланиш учун рухсат берилган яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррексияловчи кўзойнаклардан бевосита фойдаланиш имкониятига эга бўлиши керак;

фақат яқиндан кўришни коррексияловчи контакт линзалари ва тўлиқ гардишли кўзойнаклардан фойдаланилишига йўл қўйилмайди;

VXL - иш шароити билан боғлиқ заруриятга кўра узоқни кўриш қобилияти бузилишини коррексиялаш (агар ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатувчи диспетчернинг иш майдони 100 см гача бўлган масофада бўлса, узоқ масофани кўриш қобилияти бузилишини коррексияловчи линзалардан фойдаланилмайди, узоқ масофага коррексиясиз кўриш ўткирлиги белгиланган талабларга мувофиқ бўлмаганда, бироқ ўрта ва яқин масофага коррексиясиз кўриш ўткирлиги белгиланган талабларга жавоб берадиган талабгорлар, агар уларнинг иш фаолияти соҳаси кўриш майдони доирасида ўрта ва яқин масофада (100 см гача) жойлашган бўлса, коррексияловчи линзаларсиз ишлаши мумкин, мазкур чеклов фақат 3-класс тиббий хулосага эга бўлган ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш диспетчерларига нисбатан қўлланилади);

CCL - фақат контакт линзаларидан фойдаланган ҳолда кўриш қобилиятини коррексиялаш (тиббий кўрик натижалари билан тасдиқланган ва ТУК офтальмологи билан келишилган кўриш қобилияти бузилишини барча масофалар учун коррексиялаш, бунда TUK офтальмологи томонидан тайинланган захира жуфт кўзойнаклари мавжуд бўлади, чеклов фақат кабина экипажининг тиббий хулосалари учун қўлланилади);

VCL - фақат кундузги вақтдаги парвозлар учун ҳақиқий (чеклов турли даражадаги рангларни идрок этиш қобилияти бузилган хусусий учувчиларга, уларнинг гувоҳномаси орқали берилган ҳуқуқ ва мажбуриятларни фақат кундузги вақтда амалга оширишга рухсат беради);

OML - фақат иккинчи учувчи сифатида ёки малакали иккинчи учувчи билан ҳақиқий (бир экипажли ҳаво кемаларини бошқарувчи учувчилар учун белгиланган талабларга жавоб бермайдиган, бироқ кўп экипажли ҳаво кемаларини бошқарувчи учувчилар учун белгиланган талабларга жавоб берадиган учиш экипажи аъзоларига нисбатан қўлланилади);

OCL - фақат иккинчи учувчи сифатида ҳақиқий.

          

            

Авиация қоидаларга

8-ИЛОВА

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотига ўқишга

кирувчи номзоднинг тиббий кўрикдан ўтказиш

ВАРАҚАСИ

        

Фотосурат 3х4

       

          

Авиация қоидаларга

9-ИЛОВА

НЕВРОЛОГИК ТЕКШИРУВ ҲИСОБОТИ

(конфидентсиал тиббий маълумот)

            

Неврологик текширув натижалари:

1. Шикоятлар (бош оғриғи, бош айланиши, асабийлашиш, терлаш, ҳушидан кетиш, талвасалар, тиришиш, уйқу бузилиши ва бошқалар - тагини чизиш, тавсифлаш), санаси ва кўрикдан ўтувчининг имзоси

             

        

        

        

         

3. Неврологик анамнез (болаликдаги невротик ҳодисалар, конвулсиялар травмалар ва психотравмалар) нерв тизимининг ўтмишдаги касалликлари

          

        

        

         

        

         

        

             

         

             

         

         

         

         

         

        

         

        

             

             

             

         

             

             

         

        

         

         

        

         

        

         

        

         

        

         

27. Невролог шифокорнинг баёноти:

Мен ушбу экспертиза ҳисоботида исми кўрсатилган аризачини шахсан неврологик кўрикдан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман.

            

         

         

            

         

         

        

             

Авиация қоидаларга

10-ИЛОВА

ЖАРРОҲ ТЕКШИРУВИНИНГ ҲИСОБОТИ

(конфиденсиал тиббий маълумот)

         

Жарроҳлик ва жисмоний текширув натижалари:

       

        

        

                 

                 

         

        

        

         

        

8. Суяк тизими нуқсонлари, мускуллар, томирларнинг варикоз кенгайиши, чурралар мавжудлиги, қомати, юриш-туриш ва бошқалар

           

        

        

         

        

         

         

         

13. Текширув натижаларини таҳлил қилиш (рентгенография, спирометрия ва бошқалар)

         

        

        

        

        

        

        

         

        

        

        

        

15. Тавсиялар:

          

        

        

        

        

16. Жарроҳ шифокорнинг баёноти:

Мен ушбу экспертиза ҳисоботида исми кўрсатилган аризачини шахсан жарроҳлик кўригидан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман.

           

         

         

            

         

         

шахсий муҳри:

        

           

Авиация қоидаларга

11-ИЛОВА

ОФТАЛЬМОЛОГИК ТЕКШИРУВ ҲИСОБОТИ

(конфиденсиал тиббий маълумот)

            

1. Ариза топширилган давлат: ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ

2. Мурожаат қилинган тиббий хулоса класси: 1; 2; 3.

          

         

4. Бирламчи ариза • Узайтириш учун • Қайтадан тиклаш • Тиббий кўрик

         

         

6. Жинси: Эркак • Аёл •

          

         

         

         

         

11. Тиббий маълумотларнинг берилишига розилик: Мен ушбу ҳисоботда мавжуд бўлган барча маълумотлар, шунингдек ҳар қандай ёки барча илова қилинган ҳужжатлар ваколатли органнинг тиббий эксперти, авиация инспекторига тақдим этилишини тасдиқлайман. Ушбу ҳужжатлар ва электрон шаклда сақланадиган тиббий кўрикдан ўтказиш учун фойдаланиладиган маълумотлар Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг авиация инспектори ва тиббий экспертининг эгалик мулки бўлиб қолади, мен шунингдек уларга менинг шахсий маълумотларимни, шу жумладан соғлиғимга тегишли маълумотларни жамлашга ва таҳлил қилишга розилик бераман.

           

           

         

12. Текширув тоифаси: бирламчи; кенгайтирилган; қайта тиклаш учун; узайтириш учун; ихтисослаштирилган текширув.

           

         

          

          

14. Клиник текширув: кўриш ўткирлиги ҳар бир кўз учун белгиланг: нормал; бузилишлар:

         

          

          

15. Узоқ масофадан кўриш 5м/6м кўзойнак контактли линзалар ўнг кўз коррэксия билан.

Чап кўз коррексия билан. Иккала кўз корр.

          

         

          

         

         

         

19. Ўрта масофада кўриш - 1 м Ўнг кўз коррексия билан. Чап кўз коррексия билан. Иккала кўз коррексия билан

         

          

         

         

         

         

         

25. Кўз мушакларининг мувозанати (призматик Д):

Узоқ масофа 5 - 6 м Орто Ички Ташқи Гипер Цикло Тропия Ҳа Йўқ;

30 - 50 см масофада Орто Ички Ташқи Гипер Цикло Фория Ҳа Йўқ.

26. Қисқа масофани кўриш 30 - 50 см Ўнг кўз корр. билан. Чап кўз корр билан. Иккала кўз корр. билан.

        

          

27. Фузион захираси синовдан ўтказилмаган ўнг кўз_________ чап кўз _____________

28. Рефракция: Сфералар Силинд Ўқи Яқин cҳап кўз_______________ўнг кўз _________

              

         

29. Рангни кўриш Рабкиннинг псевдоизохроматик жадвали Жадваллар сони:

         

          

________________ Хатолар сони_____________ Ранг кўриш қобилиятининг кучайиши

           

         

         

30. Кўзойнак_____________________ 31. Контакт линзалар ________________________

32. Кўз ички босими (mm.rt.st.) Услуб_____________ ўнг кўз ______ cҳап кўз _________

         

         

          

34. Офтальмолог шифокорнинг баёноти:

Мен ушбу офтальмологик экспертиза ҳисоботида исми-шарифи кўрсатилган аризачини шахсан офтальмологик кўрикдан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман.

         

         

         

            

         

         

шахсий муҳри:

       

        

Авиация қоидаларга

12-ИЛОВА

ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИК ТЕКШИРУВ ҲИСОБОТИ

(конфиденсиал тиббий маълумот)

          

1. Ариза топширилган давлат: ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ

2. Мурожаат қилинган тиббий хулоса класси: 1; 2; 3.

          

         

          

4. Бирламчи ариза • Узайтириш учун • Қайтадан тиклаш • Тиббий кўрик

          

         

6. Жинси: Эркак • Аёл •

             

         

         

         

         

11. Тиббий маълумотларнинг берилишига розилик: Мен ушбу ҳисоботда мавжуд бўлган барча маълумотлар, шунингдек ҳар қандай ёки барча илова қилинган ҳужжатлар Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг тиббий эксперти, авиация инспекторига тақдим этилишини тасдиқлайман. Ушбу ҳужжатлар ва электрон шаклда сақланадиган тиббий кўрикдан ўтказиш учун фойдаланиладиган маълумотлар Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг авиация инспекторини ва тиббий экспертининг эгалик мулки бўлиб қолади, мен шунингдек уларга менинг шахсий маълумотларимни, шу жумладан соғлиғимга тегишли маълумотларни жамлашга ва таҳлил қилишга розилик бераман.

Сана______________Аризачининг имзоси: __________________

Оториноларинголог шифокорнинг имзоси _________________

12. Текширув тоифаси: бирламчи; кенгайтирилган; қайта тиклаш учун; узайтириш учун; ихтисослаштирилган текширув.

           

         

          

          

14. Клиник текширув, ҳар бир аъзо текширилади:

          

            

         

          

          

33. Оториноларинголог шифокорнинг баёноти:

Мен ушбу оториноларингологик экспертиза ҳисоботида исми кўрсатилган аризачини шахсан оториноларингологик кўрикдан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман.

         

         

         

            

         

         

Оториноларинголог шифокорнинг муҳри:

       

           

Авиация қоидаларга

13-ИЛОВА

ТЕРАПЕВТИК ТЕКШИРУВ ҲИСОБОТИ

(конфиденсиал тиббий маълумот)

            

           

        

2. Текширув тоифаси: бирламчи; кенгайтирилган; қайта тиклаш учун; узайтириш учун; ихтисослаштирилган йўналиш

           

        

3. Бўйи (см) ________________ 4. Тана вазни (кг) ________________________________

5. Кўз ранги ________________________ 6. Соч ранги ____________________________

7. Қон босими (мм. сим.уст.) систолик ______________ диастолик _________________

8. Тин ҳолда пульс _________ Частотаси (дақиқада) ________ Ритм ________________

          

           

          

17. Бузилишлар ва нормадан оғишларни тавсифлаш, ҳар бир изоҳ олдидан тегишли рақам кўрсатилади.

          

        

        

        

           

        

        

           

        

        

20. Терапевт шифокорнинг баёноти:

Мен ушбу терапевтик экспертиза ҳисоботида исми кўрсатилган аризачини шахсан терапевтик кўрикдан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман.

          

           

           

            

         

         

Терапевт шифокорнинг муҳри

         

           

Авиация қоидаларга

14-ИЛОВА

АВИАЦИЯ ТИББИЙ ЭКСПЕРТИНИНГ

ТИББИЙ КЎРИК ҲАҚИДА ҲИСОБОТИ

(конфиденсиал тиббий маълумот)

              

          

           

2. Текширув тоифаси: бирламчи; кенгайтирилган; қайта тиклаш учун; узайтириш учун; ихтисослаштирилган йўналиш

         

           

3. Бўйи (см) ________________ 4. Тана вазни (кг) _____________________________________

5. Кўз ранги ________________________ 6. Соч ранги _________________________________

7. Қон босими (мм. сим.уст.) систолик ________________ диастолик ____________________

8. Тин ҳолда пульс ___________ Частотаси (дақиқада) __________ Ритм _________________

           

          

           

21. Бузилишлар ва нормадан оғишларни тавсифлаш, ҳар бир изоҳ олдидан тегишли рақам кўрсатилади.

          

           

           

           

          

           

           

          

           

         

          

         

         

Яроқли • класс

Қуйида имзо чекувчи тиббий хулосани берди (нусхаси илова қилинади)

Яроқсиз • класс

         

         

          

Қўшимча текширувлар белгиланган Ҳа • Йўқ • Агар ҳа бўлса текширувни асослантиринг, ким томонидан ва қачон ўтказилади.

         

          

          

         

          

      

         

Авиация қоидаларга

15-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги

ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги

         

____________________________

(фуқаро авиацияси ташкилоти номи)

ходимлар бўлимига

"Тиббий хулоса" бериш рад этилганлиги тўғрисида

ХАБАРНОМА _______-сонли

        

          

           

топилгани сабабли тиббий хулоса (сертификат) бериш рад этилди.

Тавсиялар:

                

          

           

20 __ й. "____" _______________.

          

         

       

М.Ў.

        

           

Авиация қоидаларга

16-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги

Фуқаро авиацияси агентлигининг

Авиация тиббиёти бўлимига

тақдим этиш учун

Авиатсийа ходимлари орасида ўлим ёки

тўсатдан иш қобилиятини йўқотиш

ҳолатларини таҳлил қилиш учун

СЎРОВНОМА

              

         

2. Туғилган санаси__________________3. Оилавий ҳолати: оилали; ажрашган; ёлғиз.

          

4. Мансаби: командир; 2-учувчи; штурман; бортмуҳандис; учувчи-инструктор; бортрадист; бортмеханик; диспетчер, бортоператор; борткузатувчи; планерчи.

5. Ҳаво кемаси тури ________________________ 6. Меҳнат стажи______________________

7. Учувчининг класси __________________ 8. Умумий учиш соати _____________________

          

         

         

11. Касаллик (касалланиш)нинг илк белгилари пайдо бўлган жой: аэропортда; аэропортдан ташқарида; учиш (парвоз, иш) вақтида; учиш (парвоз, иш)дан кейин, ноаниқ.

12. Ҳолат бўйича кимга, қачон, қайэрда ва ким орқали маълумот берилган

          

           

13. Ҳолат бўйича ҳудудий тиббий муассасага мурожаат қилинганми

          

           

14. Ҳолат якуни: қисқа муддатли иш қобилиятини йўқотиш (1 суткагача); узоқ муддатли иш қобилиятини йўқотиш (1 суткадан кўп); ўлим.

15. Ҳолат якуни содир бўлган жой: ҳаво кемасида, тиббий пунктда; бошқа жой (кўрсатинг)

         

           

16. Ҳолатнинг ҳаво хавфсизлигига таъсири: таъсири йўқ; аэродромга мажбурий қўниш; аэродромдан ташқарига мажбурий қўниш; авария; катастрофа.

17. Охирги йил давомида тиббий муассаса шифокори қабулида бўлгани

         

           

18. Анамнезига оид ўтказган касалликлари, операция, жароҳатлар ва ҳоказо:

        

           

           

           

         

           

20. Иш қобилияти йўқолишининг ёки ўлимнинг бевосита сабаблари (тахмин қилинаётганлари + белгиси билан белгиланади, бошқа сабаблар бўлса бўш устунда кўрсатилади).

         

       

21. Охирги 3 йил давомида тиббий кўрикдан ўтиш натижалари ҳақида маълумотлар:

         

        

22. Касалликнинг (касалланишнинг) хуруж давридаги клиник белгилари (тиббий ходимлар, экипаж аъзолари, касбдошлар ёки ўзининг маълумотлари асосида) ( + белгиси билан белгиланади, бошқа сабаблар бўш устунларда кўрсатилади):

         

            

23. Тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келган касалликнинг (касалланишнинг) текширувидан ёки даволашдан кейинги якуний ташхис:

            

           

           

           

           

24. Паталогоанатом ёки суд-тиббиёт экспертизаси хулосаси (ўликни ёриб кўришга доир маълумотлар билан бирга):

           

           

           

           

           

           

            

25. Ўлим ёки тўсатдан иш қобилиятини йўқотиш ҳолатининг таҳлили бўйича тиббий учиш комиссияси баённомаси:

             

           

           

           

           

           

        

           

           

М.Ў. Сана______________ тиббий учиш комиссияси раиси (Ф.И.О., имзо)

           

           

      

         

Авиация қоидаларга

17-ИЛОВА

20_______йилда Фуқаро авиацияси ходимларига

комиссия оралиғи даврида ўтказилган тиббий

кузатув натижалари бўйича

ҲИСОБОТ

            

         

        

          

Ҳисоботга илова қилинади:

1) 30 кундан ортиқ бўлган вақтинча меҳнат лаёқатини йўқотган шахслар рўйхати (Ф.И.О., туғилган санаси, ташхис, меҳнатга лаёқатсиз бўлган кунларининг умумий сони);

2) 55 ёшдан катта бўлган шахслар рўйхати;

3) оътказилган даволаш-соғломлаштириш тадбирлари тўғрисидаги маълумотлар (соғломлаштириш тури, ҳар бир тур бўйича шахслар сони);

4) ҳисобот даврида ишга яроқсиз деб топилган шахслар рўйхати (Ф.И.О., лавозим, "яроқсиз" деб топилган ташхис кўрсатилсин);

5) ҳисобот йилида ўлган шахслар рўйхати (Ф.И.О., туғилган санаси, лавозими, ўлим санаси, тиббий -суд экспертизаси хулосаси, ўлим сабаби.

         

           

Авиация қоидаларга

18-ИЛОВА

Фуқаро авиацияси ташкилоти номи

20____й. "__"___________________

20_____й. учун фуқаро авиацияси ҳаво кемалари

экипаж аъзоларини учишдан олдин ўтказилган

тиббий кўрик натижалари тўғрисида

МАЪЛУМОТЛАР

            

         

Фуқаро авиацияси ташкилоти шифокори (Ф.И.О., имзо)

     

         

Авиация қоидаларга

19-ИЛОВА

Тиббий учиш комиссияси аъзолари

(шифокор - мутахассислар)нинг хоналарини

жиҳозлаш учун керакли тиббий техника

ва тиббий буюмлар

1. Терапевт хонаси учун: сфигмоманометр (тонометр), стетофонендоскоп, шпателлар (бир марталик), термометрлар, тиббий кушетка.

2. Жарроҳ хонаси учун: бўй ўлчагич, тиббий тарози, қўл ва оёқ кучини ўлчовчи динамометрлар, сантиметрли ўлчов тасмаси, бурчак ўлчагич, стетофонендоскоп, негатаскоп, спирометр, жарроҳлик қўлқоплари, тиббий кушетка, сфигмоманометр.

3. Невролог хонаси учун: сфигмоманометр (тонометр), стетофонендоскоп, секундомер, неврологик текширув учун болғача, тиббий кушетка.

4. Оториноларинголог хонаси учун: эгилувчан штативли стол чироғи, вестибуляр анализаторни текшириш учун айланадиган кресло (Барани креслоси), аудиометр бланклари билан, пешона рефлектори, тил учун шпателлар (бир марталик), қулоқ воронкалари, бурун ойналари, отоскоплар, қовурғасимон эгик қулоқ пинсетлари, буйраксимон лотоклар, катта йиғилувчи лупа, камертонлар йиғмаси, тиббий кушетка.

5. Офтальмолог хонаси учун: жадвални ёритиш учун ускуна (Рота), Головин - Сивсев жадваллари, Рабкиннинг полихроматик жадвали (8, 9-нашрлар), оптик ойналар тўплами, рефрактометр, скиаскопик чизғич, офтальмоскоп (ойнали), электрик офтальмоскоп, шарли периметр (стол периметри ёритгичи билан), бинокуляр кўришни аниқлаш учун асбоб (светотест ПБИ-1, синоптофер каби), тунги кўриш ўткирлиги ва қоронғиликка мослашувчанликни аниқлаш учун ускуна, эгилувчан штативли стол лампаси, тирқишли чироқ трансформатор билан, Маклаков тонометри, гониоскоп, Меддокс шкаласи, экзофталмометр, аккомодограф, кўз ёш йўлларини ювиш учун тўплам, кампиметр, тиббий кушетка, аномалоскоп.

6. Психолог хонаси учун: секундомер, "Абитуриент" аппарати, тестлар (бланклар) тўплами, компютерлар ва психологик текширув учун автоматлаштирилган дастурлар тўплами.

7. Замонавий талабларга жавоб бермайдиган, эскирган, яроқсиз ҳолга келган тиббий техника ва тиббий буюмлар мукаммаллаштирилган, замонавийларига алмаштирилади.

     

           

Авиация қоидаларга

20-ИЛОВА

Тиббий кўрик ўтказиш учун текширувлар ҳажми

1. Терапевт текширувида: оғиз бўшлиғи, ҳалқум, тери қопламлари, кўринарли шиллиқ қаватлар, лимфа тугунлари ва қалқонсимон без, шахснинг ёшига мос умумий кўриниши ҳамда нафас олиш, қон айланиш, овқат ҳазм қилиш ва сийдик ажратиш органлари текширувлари ўтказилади ва уларнинг функционал имкониятлари (қобилияти) аниқланади ва баҳоланади.

2. Жарроҳ текширувида: тана тузилиши, мушаклар ва тери ости ёғ қатламларини ривожланиши, қомати, юриши текширилади.

Тери, лимфа тугунлари, периферик томирлар, суяклар, қалқонсимон без, сут бези, бўғимлар, қорин бўшлиғи органлари, ташқи жинсий аъзолар ва орқа чиқарув тешиги соҳаларининг ҳолатлари синчиклаб текшириб, баҳоланади.

Тўғри ичак ва простата безларининг бармоқ ёрдамида текшируви шикоятлари мавжуд бўлган эркакларда ва 50 ёшдан бошлаб ҳамма эркакларда ўтказилади.

Антропометрия (бўйи, тана вазни, кўкрак айланаси, қўл динамометрияси, спирометрия) кўрсаткичлари аниқланади.

3. Невролог текширувида: ташқи кўрикда тери чандиқлари, атрофия, фибрилляр ва фассикуляр титрашлар текширилади.

Чаноқ, мия нервлари, ҳаракатлантирувчи, рефлектор ва сезувчанлик соҳалари, статика ва координация, вегетатив-нерв тизими (дермографизм, акротсианоз, гипергидроз, тремор, ортоклиностатик синов), эмоционал-руҳий ҳолатлари текширувлари ўтказилади ва баҳоланади.

4. Оториноларинголог текширувида: ташқи кўрик, эндоскопия, олдинги ва ортки риноскопия, отоскопия, фарингоскопия, ларингоскопия, қулоқ барофунксияси текширувлари ўтказилади, бурун орқали нафас олиш ва ҳид сезиш аниқланади.

Вестибулометрия (статокинетик чидамлиликни аниқлаш) Кориолис тезланишининг узлуксиз кумуляцияси услубида 3 дақиқа давомида ёки Кориолис тезланишининг узлукли кумуляцияси услубида 2 дақиқа давомида ўтказилади.

Вестибулометрия фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кираётган барча номзодларга ўтказилади (диспетчерликка ўқишга номзодлар бундан мустасно), учувчилар таркиби ва кабина экипажи аъзоларига тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ўтказилади.

Соф тонал аудиометрияда 125 - 8000 Гс диапазондаги частоталар қўлланилади, тиббий ҳужжатга фақат 500, 1000, 2000 и 3000 Гс частота натижаларига тегишли маълумотлар киритилади.

Тонал аудиометрия: фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кираётган барча номзодларда; фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг учувчилар таркибига кирувчи битирувчиларида, 1-класс номзодларида - ҳар 5 йилда, 40 ёшга тўлганда ҳар 2 йилда, эшитиш қобилиятини бузилиши билан ташхис қўйилганда, йилда 1 марта ўтказилади, 2-класс номзодлар - 50 ёшга тўлганда ҳар 2 йилда, 3-класс номзодларга ҳар 4 йилда, 40 ёшга тўлганда ҳар 2 йилда ўтказилади.

Шивирлаш ва сўзлашув нутқи ёрдамида ўтказиладиган текширув хонасида ташқи шовқин 35 дБ (А) дан паст бўлиши лозим.

Эшитишни текшириш мақсадида ўтказиладиган ўртача сўзлашувда, сўзлаётганнинг пастки лабидан 1 м оралиқда овоз интенсивлиги 60 дБ(А), шивирлашда - 45 дБ(А)ни ташкил қилади, 2 м оралиқда овоз интенсивлиги 6 дБ(А)га паст.

5. Офтальмолог текширувида: кўриш ўткирлиги, рангли кўриш, бинокуляр кўриш, тунда кўриш, конвергенциянинг энг яқин нуқтаси, аниқ кўришнинг энг яқин нуқтаси, кўриш аъзосининг анатомик ҳолати ҳамда скиоскопия ёки рефрактометрия натижалари аниқланади.

Кўриш ўткирлиги текшириладиган хона ёруғлиги 30-60 кд/м2 бўлиши лозим.

Кўзининг ички босими, 1 ва 3-класс номзодлари 40 ёшга тўлганда ҳар 3 йилда 1 марта, 50 ёшга тўлганда 2 йилда 1 марта, 2-класс номзодлари эса 40 ёшда ва 50 ёшда 1 марта, ҳамда тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ўлчанади.

Кўз ички босими текшируви ўтказилган номзодлар бир кун мобайнида ишдан ва бошқа текширувлардан озод қилинади.

6. Психологик текширувлар:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган барча номзодларда;

учувчи таркибидагилар 50 ёшда, 1-класс тиббий хулосасига номзодлар 55 ёшдан кейин ҳар 2 йилда 1 марта, 60 ёшдан кейин ҳар йили;

3-класс тиббий хулосасига номзодлар 50 ёшда, 55 ёшда, кейинчалик ҳар 2 йилда;

бош ҳаводаги ҳаракатни бошқариш диспетчери (бундан буён матнда ҲҲБ диспетчери деб юритилади) ва парвозлар раҳбари лавозимларига тавсия этилганда ҳамда ҲҲБ диспетчерига "инструктор", учувчиларга "инструктор" ёки "ҳаво кемаси командири" малака белгилари берилишидан олдин;

1 ва 3-класс тиббий хулосасига номзодларнинг касбий фаолиятидаги узилиш 4 ойдан ортиқлигида;

биринчи марта йўналиш бўйича учувчиликка гувоҳнома олишдан аввал (самолёт, вертолёт);

тиббий экспертлар ёки тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК диспетчери деб юритилади) неврологининг асослантирилган тиббий кўрсатмаси мавжудлигида ўтказилади.

Психологик текширув, кўз қорачиғини кенгайтирувчи препаратлар томизилгандан кейин 3 кун ўтгандан сўнг ўтказилади.

7. Стоматологик текширувда: тиббий кўрикда тишлар, милклар ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қаватининг ҳолати, тишлар жипслиги, тиш формуласи, қоплама тишлар, ясама тишлар ёки сунъий милклар мавжудлиги текширилади.

8. Дерматовенеролог кўриги: фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида кабина экипажи аъзолигига ўқишга қабул қилинаётган номзодларда, кабина экипажи аъзоларида йилда 2 марта ўтказилади.

9. Гинеколог кўриги - йилда 1 марта ўтказилади.

10. Лаборатор-функсионал текширувлар:

барча номзодларда кенгайтирилган умумий қон таҳлили, умумий пешоб таҳлили, қондаги қанд миқдори;

заҳарли химикатлар билан авиация кимёвий ишларини бажараётган учувчилар таркиби учун: билирубин ва унинг фракциялари, аспартатаминотрансфераза (АСТ), аланинаминотрансфераза (АЛЬТ), гаммаглутамилтранспептидаза (ГГТП), иммуноферментлар таҳлили;

аёлларда йилда 1 марта мазок (суртма)нинг ситологик текшируви;

барча номзодларда тиббий кўрикдан ўтишидан аввал қоннинг орттирилган иммун танқислиги текшируви;

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга ва кабина экипажи аъзоларида қоннинг РW (Вассерман реакцияси) таҳлили, нажаснинг ичак инфекциялари ва гелминтларга текшируви йилда 1 марта ўтказилади.

11. Рентгенологик текширувлар:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган барча номзодларда кўкрак қафасининг рентгенографияси;

авиация ходимларида 4 йилда 1 марта, кабина экипажи аъзоларида йилда 1 марта йирик кадрли флюрография;

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, кабина экипажи аъзолигига ўқишга қабул қилинаётган номзодларда бурун ёндош бўшлиқларининг рентгенографияси ўтказилади.

12. Электроенсефалография: фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодларда ўтказилади. 1-класс ва 3-класс тиббий хулосасига номзодларда 50 ёшга тўлганда ва 55 ёшдан кейин ҳар 3 йилда 1 марта ўтказилади.

13. Бош ва бўйин артерияларнинг ультратовуш диагностикаси, эхокардиография, ректороманоскопия асослантирилган тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ўтказилади.

14. Электрокардиография:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодларда;

1-класс тиббий хулосасига номзодларда йилда 1 марта;

ҲҲБ диспетчерларига навбатдаги тиббий кўрикдан ўтишда;

фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, борткузатувчилар, бортоператорлар, эркин аэростат учувчилари, ҳаваскор-учувчилар, учувчи-планеристлар, ўта енгил учиш аппаратларининг учувчиларида 4 йилда 1 марта ўтказилади.

15. Тредмилтест:

аввал яроқсиз деб топилган 1-класс тиббий хулосасига номзодларга (самолёт, вертолёт) учувчилик ишига қайта тикланишида;

1-класс тиббий хулосасига номзодларга 40, 50, 55 ва 60 ёшда;

тиббий экспертлар ёки ТУК терапевтининг асослантирилган тиббий кўрсатмалари мавжуд бўлганда ўтказилади.

Брюс стандарт югуриш йўлакчасидан фойдаланиш жадвали

         

           

Тест натижаларини тўғри талқин қилиш муҳим ҳисобланади. Секундига 60 мм тезликда ёзилган ЭКГда Ж нуқтасидан кейин С тишчаси билан СТ сегменти туташган соҳада ўлчанадиган СТ сегментининг пасайиши ёки кўтарилишига алоҳида эътибор қаратилиши лозим.

СТ сегменти тинч ҳолатда, жисмоний зўриқишнинг дастлабки босқичида, ёзув жараёнида, айниқса тикланишнинг илк босқичида синчиклаб ўрганилади, ЭКГнинг тикланиш босқичи эса 10 дақиқа давомида қайд этиб борилади. СТ сегментининг 2 мм горизонталь пасайиши ҳар доим ҳам "мусбат натижа", яъни коронар артериялар касаллиги мавжудлигини англатмайди. Бунда ўзгаришлар коронар артериялар касаллиги бўлмаган ҳолларда ҳам кузатилиши мумкин.

Ёзувни талқин қилишда юкламанинг давомийлиги, мавжуд бўлса клиник симптомлар ҳамда қайд этилган ўзгаришларнинг хусусияти инобатга олинади.

16. Глюкозотолерантли тест: юрак қон-томир касалликларида, семизликда, қондаги қанд миқдорининг кўтарилишида ва бошқа тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ўтказилади.

17. Ортостатик синов: юрак қон-томир ва асаб тизимлари ҳолатининг диагностикасида ўтказилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжудлигида (гавда ҳолатининг кескин ўзгариши ёки қон босимининг пасайиб кетиши туфайли физиологик бузилишларда, бош айланиши ва ҳушдан кетиш ҳолатлари мавжудлигида) ўтказилади.

18. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодларга, учувчи таркибига (самолёт, вертолёт) 45 ёшга тўлганда ва кейинчалик 3 йилда 1 марта; бортоператор, борткузатувчи, ҲҲБ диспетчери, учувчи-планеристлар 50 ёшга тўлганда қуйидаги текширувлар ўтказилади:

умумий оқсил ва билирубин фракциялари билан холестерин, альфа-холестерин, триглитсеридлар, С-реактив оқсил, АСТ, АЛЬТ ферментлар;

эзофагогастродуоденоскопияси (ЭФГДС) ёки ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак рентгеноскопияси;

жигар, ўт пуфаги, ошқозон ости бези, қора талоқ, буйракларнинг ультратовуш текширувлари.

19. Маммография аёлларга 40 ёшда ва тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ўтказилади.

20. Номзодларда гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ҳамда уларнинг метаболитлари мавжудлигини аниқлаш мақсадида тиббий кўрик ва скрининг-тест (биокимёвий таҳлил) тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ёки асосли гумон туғилган ҳолларда, шунингдек ишга қабул қилиш чоғида танлов асосида ўтказилади. Шунингдек авиация ходимлари соғлиғи билан боғлиқ авиация ҳодисаси ёки инсиденти содир бўлган ҳолларда, мазкур текширув авиация ҳодисасини текширув бўйича комиссия раисининг кўрсатмасига мувофиқ амалга оширилади.

21. Тиббий экспертлар ёки ТУК мутахассисларининг асослантирилган тиббий кўрсатмалари мавжудлигида номзодларга қўшимча текширувлар ўтказилади.

22. Кичик авиация ходимлари ва ташқи учувчиларга тиббий кўрик ўтказиш учун текширувлар ҳажми:

а) лаборатор-функсионал текширувлар:

барча номзодларга кенгайтирилган умумий қон таҳлили, умумий пешоб таҳлили, қондаги қанд миқдори;

барча номзодларга тиббий кўрик ўтишдан аввал қоннинг орттирилган иммун танқислиги текшируви;

рэнтгенологик текширувлар авиация ходимларига 4 йилда 1 марта;

б) электроенсефалография:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодларга;

барча номзодларга тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ўтказилади.

Бош ва бўйин артерияларнинг ультратовуш диагностикаси, эхокардиография, ректороманоскопия асослантирилган тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ўтказилади.

Электрокардиография фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодлар ва барча номзодлар тиббий кўрикдан ўтишидан аввал ўтказилади.

Ортостатик синов юрак-қон томир ва асаб тизимлари ҳолатини диагностика қилиш мақсадида ўтказилади.

Мазкур синов тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, жумладан гавда ҳолати кескин ўзгарганда ёки артериал қон босими пасайиши билан боғлиқ физиологик бузилишлар, бош айланиши ҳамда ҳушдан кетиш ҳолатлари кузатилганда ўтказилади.

          

           

Авиация қоидаларга

21-ИЛОВА

Журналнинг устки томони:

Аэропорт:________________________________________

Ташкилот:________________________________________

Тузилмавий бўлинма:______________________________

         

          

Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоларининг учишдан

олдинги (кейинги) тиббий кўрикдан ўтказиш

ЖУРНАЛИ

          

Журнал юритиш бошланган сана__________ Журнал юритиш тугаган сана___________

Журналнинг ички томони:

           

Мазкур журнал рақамланган _______варақ, тиббиёт ташкилоти раҳбарининг Ф.И.О., имзоси, муҳри.

20 _____йил "__"_____________ М.Ў.

      

          

Авиация қоидаларга

22-ИЛОВА

Журналнинг устки томони:

Аэропорт:________________________________________

Ташкилот:________________________________________

Тузилмавий бўлинма:______________________________

      

       

Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзосини

парвозлардан четлатиш

ЖУРНАЛИ

         

Журнал юритиш бошланган сана__________ Журнал юритиш тугаган сана___________

Журналнинг ички томони:

        

Мазкур журнал рақамланган _______варақ, тиббиёт ташкилоти раҳбарининг Ф.И.О., имзоси, муҳри.

       

20 _____йил "__"_____________ М.Ў.

       

           

Авиация қоидаларга

23-ИЛОВА

Учиш ишидан четлатилгани ҳақида

МАЪЛУМОТНОМА

             

____________________________________________________________________

(Ф.И.О., лавозими, иш жойи)

             

20____йил "__"___________ соат__________дақиқада учиш ишидан/ навбатчиликдан (керагини тагига чизинг) олдинги тиббий кўрикда, учиш ишидан/ навбатчиликдан четлатилди.

          

          

         

         

         

          

         

         

         

         

         

         

Бириктирилган шифокорига учрашиш санаси 20____йил "____"_________

          

         

            

20____йил "___"__________

                      М.Ў.

        

         

Авиация қоидаларга

24-ИЛОВА

20_____й. учун Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари

экипаж аъзоларининг учишидан олдин ўтказилган

тиббий кўрик натижалари тўғрисида

МАЪЛУМОТЛАР

Фуқаро авиацияси ташкилотининг тиббиёт бўлинмаси                                                                      20____й. "__"___________________

            

       

          

      

         

Авиация қоидаларга

25-ИЛОВА

Бўғимлардаги ҳаракатлар ҳажмини ўлчаш жадвали

             

          

             

Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси (www.lex.uz),

2026 йил 30 март