Инвентаризация қандай ўтказилади: умумий қоидалар

Тавсияда:

– инвентаризация ўтказиш;
– инвентаризация ўтказишни ташкил этиш;
– инвентаризация ўтказмаганлик учун жавобгарлик.

Молиявий ҳисобот ва ҳисобингиз маълумотларининг ҳақиқийлигига ишонч ҳосил қилиш учун инвентаризация ўтказинг. У корхонанинг мол-мулки мавжудлигини тасдиқлашга, кераксиз ёки «унутилган» активларни аниқлашга, контрагентлар билан ҳисоб-китобларни текширишга ёрдам беради.

Ким, қайси ҳолатларда ва қачон инвентаризацияни ўтказиши керак

Инвентаризацияни барча юридик шахслар амалга оширади . У мажбурий ёки ташаббусли бўлиши мумкин. Мажбурий инвентаризация ўтказиш тартиби 19-сон «Инвентаризацияни ташкил этиш ва ўтказиш» БҲМСда белгиланган.

Мажбурий тартибда инвентаризация қуйидаги ҳолатларда ўтказилади:

Объектлар бўйича мажбурий инвентарлаш даврийлиги қуйидаги жадвалда келтирилган:

Раҳбар буйруқ асосида инвентарлашни тез-тез ўтказилишини белгилаши мумкин. Қўшимча инвентаризация ташаббус билан ўказилган ҳисобланади ва мажбурий ўтказиладиганлар тартибидаги каби ўтказилади.

Инвентаризация ўтказилишининг даврийлигини ҳисоб сиёсатида белгилаб қўйинг. 

Инвентаризацияни натурал (буюм) ёки ҳужжатли текширув орқали ўтказинг. Ҳисоблаш, вазнини ўлчаш ёки тортиш мумкин бўлган активларни инвентаризация қилишда натурал текширувдан фойдаланинг. Моддий-буюм шаклига эга бўлмаган ҳисоб объектларининг мавжудлигини, ҳолатини ва нархини ҳужжатли текширув ёрдамида тасдиқланг. 

Инвентаризация ўтказиш қандай ташкил этилади

Инвентаризация ўтказишни қуйидаги 4 босқичга бўлиш мумкин:

1) инвентаризация ўтказиш тўғрисидаги буйруқларни расмийлаштириш;

2) инвентаризацияга тайёрланиш;

3) инвентаризацияни ўтказиш ва мол-мулклар, ҳисоб-китоблар рўйхатини тузиш;

4) инвентаризация натижаларини расмийлаштириш ва бухгалтерия ҳисобида акс эттириш.

1-босқич. Инвентаризация ўтказиш тўғрисида буйруқларни расмийлаштирамиз 

1. Ҳисоб объекти ва тузиладиган комиссия вазифаларига боғлиқ равишда буйруқлар қуйидагича чиқарилади:

• йил бошида;
• инвентаризация ўтказилишидан илгари.

2. Доимий ишлайдиган комиссияни ташкил этиш тўғрисидаги буйруқни йил бошида расмийлаштирган маъқул. Унинг таркибига қуйидагиларни киритинг:

• раҳбар, унинг ўринбосари (комиссия раиси);
• бухгалтерия ҳисоби хизматининг раҳбари (бош бухгалтер);
• ички аудит хизмати вакили (бундай хизмат мавжудлигида).

Доимий ишлайдиган комиссия :

• қимматликларнинг сақланишини таъминлаш бўйича профилактика ишларини олиб боради, зарурат бўлганда ўз йиғилишларида ушбу масалалар бўйича бўлинмалар раҳбарларини тинглайди;
• инвентаризация ўтказилишини ташкил этади ва ишчи инвентаризация комиссиялари аъзоларига йўл-йўриқ беришни амалга оширади;
• инвентаризация тўғри ўтказилганини назорат тариқасида текширувларни амалга оширади;
• инвентаризациялар орасидаги даврда сақлаш ва қайта ишлаш жойларида ТМҚни (товар-моддий қимматликлар) танлаб, инвентаризациядан ўтказади;
• инвентаризация натижалари тўғри чиқарилганини, бойликларни навларга ажратиш бўйича ҳисобга олишлар асосли эканлигини текширади;
• инвентаризация ўтказиш қоидалари бузилганлиги аниқланганда, такрорий ялпи инвентаризацияларни ўтказади.

3. Буйруқда катта миқдорда бўлмаган мол-мулклар ҳажми учун доимий ишчи комиссия зиммасига йилда битта янги ишчи комиссия тузмасдан, ҳар хил инвентаризация тадбирларини ўтказиш мажбуриятини юкланг.

4. Мол-мулклар кўп бўлса, қуйидаги ҳолатларда ишчи комиссия тузинг:

• омборлар ва ишлаб чиқариш цехлари турли жойларда жойлашган бўлса, ишлар ҳажми катта бўлганда инвентаризацияни бир вақтда ўтказиш учун;
• моддий жавобгар шахс алмашганда;
• режали ёки режадан ташқари солиқ текшируви ўтказилганда;
• ўғирлик ва бошқа фактлар аниқланганда.

Ишчи комиссиянинг таркибини раҳбарнинг буйруғи билан тасдиқланг . Ишчи комиссия таркибига қуйидагиларни киритинг :

• ишчи комиссиялар раисларини. Улар маъмурий-бошқарув штати ходими бўлиши мумкин, масалан, ишлаб чиқариш ёки цех бошлиғи;

• комиссия аъзолари. Улар корхона мутахассислари бўлиши мумкин: ҳисобчи, ички аудитор, товаршунос, муҳандис, технолог, механик, иқтисодчи ва б.

Ишчи комиссия :

• сақлаш ва ишлаб чиқариш жойларида бойликлар ва пул маблағларини инвентарлашни амалга оширади;
• бухгалтерия билан биргаликда инвентаризация натижаларини аниқлайди ва камомадлар ҳамда қайта навларга ажратиш вақтида ортиқча чиқишларни ҳисобга олиш бўйича таклифлар ишлаб чиқади;
• мол-мулкларни қабул қилиш, сақлаш ва беришни тартибга солиш, ҳисобга олишни яхшилаш ва улар сақланишини назорат қилишни тартибга солиш масалалари бўйича таклифлар киритади.

5. Инвентаризацияни комиссиянинг тўлиқ таркиби билан моддий жавобгар шахсларнинг мажбурий иштирокида ўтказинг.

6. Буйруқларни назорат қилиш китобида инвентаризация ўтказиш тўғрисидаги барча буйруқларни рўйхатдан ўтказинг. Ишлар якунлангандан сўнг унда ўтказилган инвентаризация натижаларини қайд этинг.

2-босқич. Инвентаризация ўтказишга тайёрланинг

1. Инвентаризация бошланишидан олдин буйруқни барча комиссия аъзоларига топширинг ва моддий жавобгар шахсларга уларнинг имзоси остида таништиринг.

2. Моддий жавобгар шахслар (кассир, бухгалтер, ҳўжалик ишлари мудири ва бошқалар) билан тузилган меҳнат шартномалари ва тўлиқ ёки қисман моддий жавобгарлик тўғрисидаги шартномаларнинг мавжудлигини текширинг.

3. Ҳар бир моддий жавобгар шахс бўйича инвентарланаётган объектларга активларнинг (асосий воситалар ва ТМҚ) инвентаризация рўйхатларини тайёрланг. «Бухгалтерия ҳисоби маълумотлари бўйича» устунини тўлдирманг. Комиссия аъзоларига «ҳақиқатда мавжудлиги» устунини тўлдиришлари учун рўйхатларни тарқатинг.

4. Инвентаризация бошланишидан олдин:

• моддий жавобгар шахслар барча кирим ва чиқим ҳужжатларини расмийлаштиришади, мол-мулкни кўрик ва қайта ҳисоб-китоб учун тайёрлашади. У уларнинг сонини қайта санаш учун қулай бўлган ҳолда ўрнатилган тартибда гуруҳланган, сараланган ва номи, нави ҳамда миқдори бўйича тўпланган бўлиши керак;
• моддий жавобгар шахслар тилхат тақдим этади. Унда инвентаризация бошланишига қадар қуйидаги ҳолатларни тасдиқлашлари керак:

– мол-мулкка тегишли барча кирим ва чиқим ҳужжатлари бухгалтерияга топширилганлигини;
– уларга ишониб топширилган барча бойликларнинг кирим қилинганлиги ва чиқиб кетганлари – ҳисобдан чиқарилганлигини.

Тегишли хўжалик операцияларини ҳисобда акс эттирилишига жавобгар шахслар инвентаризация комиссиясига қуйидагиларни тақдим этишади:

• бухгалтерия ҳисоби регистрлари;
• хўжалик операциялари расмийлаштирилган бирламчи ҳисоб ҳужжатлари;
• солиштирма далолатномалар;
• инвентаризация учун зарур бўлган бошқа ҳужжатлар.

5. Ишчи комиссия, шунингдек қуйидаги тайёргарлик ишларини олиб боради:

• инвентаризация объектлари жойлашган биноларни муҳрлайди;
• тарозилар ва ўлчов идишларини текширади.

Компаниянинг мол-мулкка ва мажбуриятларга бўлган ҳуқуқини тасдиқловчи бирламчи ҳужжатлар мавжуд бўлмаганда ишчи комиссия аъзолари уларни қайта тиклаш чораларини кучайтиришга ҳаракат қилишлари керак. Битим иштирокчиси билан боғланиш орқали дубликат ёки нусха олиш учун расмий сўров юборинг.

3-босқич. Инвентаризация ўтказамиз, мол-мулклар рўйхатларини тузамиз

1. Ҳақиқатдаги қолдиқларни моддий жавобгар шахсларнинг мажбурий иштирокида текширинг.

2. Мол-мулклар ҳақиқатда мавжудлигининг ашёвий ва ҳужжатли текширилишини инвентарлаш комиссияси билан биргаликда амалга оширинг.

3. Инвентаризацияни уларнинг жойлашган ери ва ушбу бойликлар сақланадиган жавобгар шахс бўйича ўтказинг.

4. Бойликлар мавжудлигини мажбурий санаш, тарозида тортиш ёки қайта ўлчаш орқали аниқланг.

Эътибор беринг

Агар инвентарлаш кейинги кунга кўчирилса, мол-мулк сақланадиган бино муҳрланади .

4-босқич. Инвентаризация натижаларини расмийлаштирамиз ва бухгалтерия ҳисобида акс эттирамиз

1. Инвентарлаш объектлари рўйхатларини, далолатномаларини камида икки нусхада тузинг. Рўйхатлардаги номлар ва миқдорларни ҳисобда қабул қилинган номенклатура ва ўлчов бирликларида кўрсатинг. Инвентаризация рўйхати ва далолатнома инвентарлаш натижаларининг ҳисоби учун бирламчи ҳужжатлар ҳисобланади.

2. Рўйхатларни комиссиянинг барча аъзолари ва моддий жавобгар шахсларига имзолатинг. Агар инвентарлаш моддий жавобгар шахсларнинг ўзгариши муносабати билан ўтказиладиган бўлса, рўйхатни материал қимматликларни топширувчи шахсга ва уларни қабул қиладиган шахсга имзолатинг.

3. Ташкилотга тегишли бўлмаган, лекин бухгалтерия ҳисобида қайд этилган (ижарага олинган, масъул сақлашда бўлган, қайта ишлаш учун олинган ва ҳ.к.) қимматликлар учун алоҳида рўйхатлар тузинг.

4. Агар инвентаризация рўйхатини тўлдиришда хатога йўл қўйилган бўлса, у тузатиш комиссиясининг барча аъзолари томонидан имзоланган бўлиши керак. Нотўғри ёзувни бир қатор чизиқ билан ўчиринг ва устига тўғри ёзувни ёзиб қўйинг.

5. Рўйхатлар ва далолатномаларни бухгалтерияга топширинг. Ҳисоб маълумотлари ва инвентарлаш маълумотларини солиштиринг. Агар бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан тафовутлар аниқланса, баланснинг ушбу моддалари (активлар ва мажбуриятлар) бўйича солиштириш қайдномаларини тузинг  . Ортиқча чиқиш ва камомадлар қийматини уларнинг бухгалтерия ҳисобидаги баҳосига мувофиқлаштиринг.

6. Тафовутлар аниқланган корхонага тегишли бўлмаган қимматликлар учун алоҳида солиштириш қайдномаларини тузинг.

7. Инвентаризация натижаларини Инвентарлашда аниқланган натижалар қайдномасида умумлаштиринг.

8. Моддий жавобгар шахсдан ортиқчалик ёки камомадлар сабаблари тўғрисида тушунтириш хати олинг.

9. Инвентаризация комиссияси йиғилишининг баённомасини эркин шаклда тузинг. Унга комиссия аъзоларининг қуйидагилар бўйича таклифларини киритинг:

• аниқланган ҳисобга олинмаган активлар ва мажбуриятларни баҳолаш;
• ҳужжат билан тасдиқланмаган активлар ва мажбуриятларни ҳисобдан чиқариш;
• айбдор шахсларни моддий жавобгарликка тортиш.

10. Ўтказилган инвентаризация натижалари бўйича ташкилот буйруғини чиқаринг, унинг асосида қуйидаги ҳаракатлар амалга оширилади:

• аниқланган ортиқча чиқишларни кирим қилиш;
• камомадни ташкилот маблағлари ҳисобидан ҳисобдан чиқариш;
• камомадни моддий жавобгар шахсдан ушлаб қолиш.

Айбдор шахсдан камомадни (зарарни) ундириш тўғрисидаги қарорни камомад аниқланган кундан бир ойдан кечиктирмасдан қабул қилинг. Ходим етказилган зарар учун тўлиқ ёки қисман моддий жавобгарликни ўз зиммасига олади.

Қисман моддий жавобгарлик ходимнинг ўртача ойлик иш ҳақи доирасида амалга оширилади . Етказилган зарарнинг бутун миқдори учун тўлиқ моддий жавобгарлик ходимнинг тўлиқ моддий жавобгарлиги тўғрисидаги шартнома мавжудлигида ёки суд қарори асосида амалга оширилади .

11. Инвентаризацияда аниқланган тафовутларни бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттиринг:

• ортиқча активлар ташкилотнинг молиявий натижаларига олиб бориш билан кирим қилинади ;
• ТМҚнинг белгиланган меъёр доирасидаги йўқотилишини ишлаб чиқариш харажатлари ёки давр харажатлари сифатида ҳисобдан чиқаринг;

• инвентаризация пайтида аниқланган камомад ва ортиқча чиқишларни 21-сон БҲМС ва инвентаризация қилинадиган активларни ҳисобга олиш бўйича БҲМСда белгиланган тартибда бухгалтерия ҳисобида акс эттиринг;
• инвентарлашда белгиланган камомадлар (зарарни ундиришда) ва ортиқча чиқишларнинг жорий (бозор) ҳамда ҳақиқий қийматини аниқлаш учун қуйидагилардан фойдаланиш мумкин .

а) тайёрловчи ташкилотлар ва уларнинг расмий дилерлари, товар-хом ашё биржалари, кўчмас мулк биржаларидан ёзма шаклда олинган худди шундай маҳсулотга доир нархлар тўғрисидаги маълумотлар;
б) камомад (ортиқча чиқиш) аниқланган ва тегишли мол-мулкларни харид қилиш санасига Марказий банк курсларининг нисбати сифатида белгиланадиган ҳисоб-китоб коэффициентини қўллаган ҳолда, харид қилиш санасига хорижий валютада (эркин конвертацияланадиган валюта) мол-мулкларнинг қиймати тўғрисидаги (тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлганида) маълумотлар;
в) тегишли давлат идораларида мавжуд бўлган нархлар даражаси тўғрисидаги маълумотлар;
г) инвентаризацияни ўтказиш даврида оммавий ахборот воситаларида эълон қилинган нархлар даражаси тўғрисидаги маълумотлар;
д) баҳоловчининг тегишли мулк қиймати бўйича эксперт хулосалари.
е) оммавий равишда сотиладиган айнан бир хил ёки шунга ўхшаш активнинг нархи тўғрисидаги маълумотлар.

12. Инвентаризация натижаларини бухгалтерия ҳисобида у якунланган ойда акс
эттиринг .

13. Агар инвентаризация якуни бўйича ҳисобдаги тузатишлар ўтган даврлардаги солиқ ҳисоб-китобларига таъсир қиладиган бўлса, солиқ органларига аниқлаштирилган солиқ ҳисоботларини тақдим этинг.

Инвентаризация ўтказмаганлик учун қандай жавобгарлик назарда тутилган

Активлар ва мажбуриятларнинг инвентаризациясини ўтказмаганлик мансабдор шахсларга нисбатан БҲМнинг 3 бараваридан 7 бараваригача маъмурий жарима қўлланишига сабаб бўлади (ушбу ҳуқуқбузарлик такроран содир этилганда – БҲМнинг 7 бараваридан
10 бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади) .