Нотижорат ташкилотлари фаолиятининг ҳуқуқий асослари

Тавсияда:

– нотижорат ташкилотлари фаолиятини тартибга солувчи норматив ҳужжатлар;
– нотижорат ташкилотларининг турлари;
– нотижорат ташкилотларининг ўзига хос хусусиятлари.

Нотижорат ташкилотлари фаолиятини тартибга солувчи норматив ҳужжатлар

Нотижорат ташкилотлари фаолиятини тартибга солувчи асосий норматив ҳужжатлар қуйидагилардир: 

• Конституция;
• Фуқаролик кодекси;
• «Нодавлат нотижорат ташкилотлари тўғрисида»ги Қонун;
• «Ўзбекистон Республикасида жамоат бирлашмалари тўғрисида»ги Қонун;
• «Жамоат фондлари тўғрисида»ги Қонун;
• «Нодавлат нотижорат ташкилотлари фаолиятининг кафолатлари тўғрисида»ги Қонун (03.01.2007 й. ЎРҚ-76-сон);
• «Ҳомийлик тўғрисида»ги Қонун (02.05.2007 й. ЎРҚ-96-сон);
• «Ижтимоий шериклик тўғрисида»ги Қонун (25.09.2014 й. ЎРҚ-376-сон);
• «Сиёсий партиялар тўғрисида»ги Қонун;
• «Сиёсий партияларни молиялаштириш тўғрисида»ги Қонун;
• «Касаба уюшмалари тўғрисида»ги Қонун;
• «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги Қонун;
• «Кооперация тўғрисида»ги Қонун;
• «Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари тўғрисида»ги Қонун.

Нотижорат ташкилотларининг қандай турлари бор

Нотижорат ташкилотлари қуйидаги турларга бўлинади:

1) матлубот кооперативи – иштирокчиларнинг моддий (мулкий) эҳтиёжларини қондириш мақсадида фуқароларнинг аъзоликка асосланган бирлашмаси бўлиб, бу бирлашув унинг аъзолари томонидан ўз мулкий (пай) бадалларини қўшиш йўли билан амалга оширилади .

2) жамоат бирлашмаси – ўз ҳуқуқлари, эркинликларини ҳамда сиёсат, иқтисодиёт, ижтимоий ривожланиш, фан, маданият, экология ва ҳаётнинг бошқа соҳаларидаги қонуний манфаатларини биргаликда рўёбга чиқариш учун бирлашган фуқароларнинг хоҳиш-иродаларини эркин билдиришлари натижасида вужудга келган ихтиёрий
тузилма  .

Жамоат бирлашмалари:

• сиёсий партиялар;
• оммавий ҳаракатлар;
• касаба уюшмалари;
• хотин-қизлар, ёшлар ва болалар ташкилотлари;
• фахрийлар ва ногиронлиги бўлган шахслар ташкилотлари;
• илмий, техник, маданий-маърифий, жисмоний тарбия-спорт ва бошқа кўнгилли жамиятлар;
• ижодий уюшмалар;
• ватандошлар уюшмалари;
• ассоциациялар;
• фуқароларнинг бошқа бирлашмалари.

3) жамоат фонди – фуқаролар ва (ёки) юридик шахслар томонидан ихтиёрий мулкий бадаллар қўшиш асосида ташкил этилган, хайрия, ижтимоий, маданий, маърифий ёки бошқа ижтимоий фойдали мақсадларни кўзлайдиган, аъзолиги бўлмаган нодавлат нотижорат ташкилоти  .

Жамоат фондлари халқаро, республика ёки маҳаллий бўлиши мумкин .

4) муассаса – бошқарув, ижтимоий-маданий вазифаларни ёки тижоратчиликдан иборат бўлмаган бошқа вазифаларни амалга ошириш учун мулкдор томонидан ташкил этилган ва тўла ёки қисман молиявий таъминлаб туриладиган ташкилот .

5) юридик шахслар ўзларининг тадбиркорлик фаолиятларини мувофиқлаштириш ва муштарак мулкий манфаатларини ифода этиш ҳамда ҳимоя қилиш мақсадидаги бирлашмаси. Бунда бирлашманинг ўзи нотижорат ташкилоти ҳисобланади .

Юридик шахслар бирлашмалари:

• ассоциациялар;
• иттифоқлар;
• юридик шахсларнинг бошқа бирлашмалари.

6) фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи – шаҳарчалар, қишлоқлар ва овуллар, шунингдек шаҳарлардаги, шаҳарчалардаги, қишлоқлардаги ҳамда овуллардаги маҳаллалар фуқаролар йиғинлари  .

Нотижорат ташкилотларининг хусусиятлари

Бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш ва юритишга таъсир қилувчи нотижорат ташкилотларининг асосий хусусиятлари қуйидагилардир:

1) нотижорат йўналтирилганлик, олинган даромадларни иштирокчилар ўртасида тақсимлашнинг йўқлиги .

Нотижорат ташкилотларида:

• устав фонди шакллантирилмайди, шахсий капитал мақсадли тушумлардан ташкил топади;
• нотижорат фаолияти қисми бўйича молиявий натижа шакллантирилмайди;

2) яратишнинг аниқ ифодаланган мақсади (миссияси)  ;

Бухгалтерга бу нима учун муҳим:

• маблағларни сарфлаш мақсадли хусусиятга эга;
• параллель равишда устав мақсадларига мос келадиган тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиш мумкин ;
• агар тадбиркорлик фаолияти бўлса, ундан олинган фойда фақат эълон қилинган мақсадларга сарфланади

3) нотижорат ташкилотининг маблағлари унинг ташкил этилишида ҳам, бутун фаолияти давомида ҳам қуйидаги манбалардан келиб тушиши мумкин :

• кириш ва аъзолик бадаллари;
• иштирокчилардан (аъзолардан) тушумлар;
• ихтиёрий бадаллар ва эҳсонлар;
• тадбиркорлик фаолиятидан олинган даромадлар;
• бошқа тушумлар.

Бухгалтерга бу нима учун муҳим:

агар тадбиркорлик фаолияти бўлса, алоҳида ҳисоб юритиш керак .