Ходимга иш вақтини қандай белгилаш керак

Тавсияда:

– иш вақтига киритиладиган даврлар ва иш вақти турлари:
      иш вақтининг нормал давомийлиги;
      қисқартирилган иш вақти;
      тўлиқсиз иш вақти;
– қисқартирилган ва тўлиқсиз иш вақтида меҳнатга ҳақ тўлаш.

Иш вақтига нима киради ва иш вақтининг қандай турлари мавжуд

Иш вақти – бу ходим ички меҳнат тартиби қоидаларига (кейинги ўринларда – ИМТҚ), сменаларга бўлиниб ишлаш (иш) жадвалларига, бошқа ички ҳужжатларга ёки меҳнат шартномаси шартларига мувофиқ меҳнат мажбуриятларини бажариши керак бўлган вақт . Иш вақти ҳисобга олиниши, уни иш берувчи ташкил этиши лозим.

Ҳақ тўланадиган иш вақтига қуйидагилар киритилади ва ҳисобга олинади:

• ходим томонидан ўзининг меҳнат мажбуриятларини ҳақиқатда бажариш вақти. Бу ИМТҚ, иш (сменаларга бўлиниб ишлаш) жадвалига ёки иш берувчининг махсус кўрсатмасига мувофиқ ишни бажариш жойига келиш пайтидан то ўша куни (сменада) ишдан ҳақиқатда бўшатилиш пайтигача бўлган давр. Ушбу вақт оралиғига қуйидагилар кирмайди:

– яшаш жойидан доимий иш жойига (доимий йиғилиш жойига) бориш ва қайтиш вақти;
– кириш жойидан иш жойигача бўлган йўл;
– иш бошлангунга қадар ва ишдан кейин кийим алмаштириш;
– кетаётганда рўйхатдан ўтиш.

Тегишинча, бу даврлар иш вақтига киритилмайди ва унда қуйидагилар ҳисобга олинмайди;

• ходим ўз меҳнат мажбуриятларини бажармайдиган алоҳида даврлар:

– ходимнинг айбисиз бекор туриб қолиш;
– технология ва ишлаб чиқариш ҳамда меҳнатни ташкил этиш билан боғлиқ танаффуслар. Масалан, 0224-07-сон СанҚваМга кўра компьютер техникасида ишлаганда иш бошланганидан 2 соат ўтгач 15 дақиқа давомийликдаги, тушлик танаффусидан кейин эса – ишнинг ҳар бир соатидан сўнг танаффуслар белгилаш керак;
– болани овқатлантириш учун танаффуслар;
– асосий ва тайёргарлик-якуний операцияларни бажариш вақти: иш, материаллар, асбоб-ускуналар топшириғи олиш, техника, ҳужжатлар билан танишиш, иш жойини тайёрлаш ва йиғиштириш, тайёр маҳсулотни топшириш ва бошқалар;
– МК, бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, жамоа келишувлари, жамоа шартномаларида назарда тутилган бошқа вақт даврлари.

МК иш вақтининг 3 турини назарда тутади:

• иш вақтининг нормал давомийлиги;
• иш вақтининг қисқартирилган давомийлиги;
• тўлиқсиз иш вақти.

Улар давомийлиги ва белгилаш тартиби билан фарқ қилади.

Нормал иш вақтини кимга ва қандай белгилаш керак

Нормал иш вақти – бу МКда умумий қоида сифатида назарда тутилган иш вақтининг стандарт нормаси бўлиб, барча иш берувчилар унга риоя қилишлари керак. Ҳам 5 кунлик, ҳам 6 кунлик иш ҳафтасида иш вақтининг нормал давомийлиги ҳафтасига 40 соатдан ошмаслиги керак .

5 кунлик иш ҳафтасида кунлик ишнинг максимал давомийлиги – 8 соат.

6 кунлик иш ҳафтасида кунлик ишнинг максимал давомийлиги – 7 соат. Бунда, 40 соатдан ошиб кетмаслик учун (6 х 7 = 42), иш соатларини тақсимлашнинг турли вариантларини назарда тутиш мумкин. Масалан:

• ҳафтада 5 кун – 7 соатдан, шанба куни эса 5 соат (35 + 5 = 40);
• ҳафтада 4 кун – 7 соатдан, 2 кун – 6 соатдан (28 + 12 = 40) ва ҳ.к.

Кунлик (иш вақтини кунлик ҳисобга олганда) ёки ҳафталик (иш вақтини ҳафталик ҳисобга олганда) соатлар нормасидан ортиқ ишлаш ишдан ташқари иш деб ҳисобланади ва меҳнатга оширилган ҳақ тўланади. Лекин ходимни ортиқча ишдан ташқар ишга жалб қилишда ҳам ўз нормалари ва чекловлари мавжуд . Ортиқча иш давомийлиги ходим учун кетма-кет 2 кун давомида 4 соатдан (ноқулай меҳнат шароитларидаги ишларда – кунига 2 соатдан) ва йилига 120 соатдан ошмаслиги керак .

Агар ишлаб чиқариш (иш) шароитлари иш вақтининг кунлик ёки ҳафталик нормасига риоя қилиш имконини бермаса, иш вақтини жамлаб ҳисобга олишни жорий этишга йўл қўйилади, бунда ҳисобга олиш даври сифатида 1 ҳафтадан кўпроқ, лекин 12 ойдан ошмаган давр (ой, чорак, ярим йил ва ҳ.к.) олинади. Асосий шарт – ушбу ҳисобга олиш даври учун иш соатлари нормасидан ошмаслик . Бунда алоҳида даврларда соатлар нормасидан кам ишлаш бошқа даврларда кўп ишлаш билан қопланади ва аксинча.

Юқорида кўрсатилган талаблар фақат давлат ташкилотларига тегишли эмас. Иш вақти нормаларига мулкчилик шакли ва идоравий мансублигидан қатъи назар, барча иш берувчилар, шу жумладан хорижий корхоналар ҳам истисносиз риоя қилишлари шарт .

Қисқартирилган иш вақтини кимга ва қандай белгилаш керак

Қонунчиликда қуйидагиларни ҳисобга олган ҳолда ходимларнинг айрим тоифалари учун қисқартирилган иш вақти назарда тутилган:

• уларнинг ёши, соғлиғи ҳолати;
• меҳнат шароитлари;
• меҳнат функцияларининг ўзига хослиги;
• бошқа ҳолатлар.

Иш берувчи меҳнатга ҳақ тўлашни камайтирмасдан қуйидаги ходимларга қисқартирилган иш вақтини белгилаши
шарт :

1) 18 ёшга тўлмаган шахслар ;

2) I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар ;

3) ноқулай меҳнат шароитларидаги ишларда банд бўлган шахслар . Бундай иш ўринлари ва уларнинг иш вақтининг йўл қўйиладиган давомийлиги меҳнат шароитлари ва жиҳозларнинг жароҳат етказиш хавфи бўйича иш ўринларини аттестациядан ўтказиш орқали аниқланади . Аттестация натижалари бўйича белгиланган иш вақтининг чекланган давомийлигини кўрсатган ҳолда иш ўринларининг рўйхати жамоа шартномасига киритилади, агар у бўлмаса – ходимларнинг вакиллик органи билан келишган ҳолда иш берувчи томонидан тасдиқланади;

4) юқори ҳиссий, ақлий ва асаб зўриқиши билан боғлиқ ишларда банд бўлган ходимлар – тиббиёт ходимлари, педагоглар ва бошқалар ;

5) 3 ёшгача боласи бор ота-онадан бири (васий), агар у бюджетдан молиялаштириладиган ташкилотда ишласа . Нодавлат ташкилотлар учун бу мажбурий эмас, лекин улар бундай кафолатни маҳаллий тартибда назарда тутишлари мумкин.

Эътибор беринг

Қисқартирилган иш вақти боланинг онасига белгиланади. Боланинг отаси бу кафолатдан фойдаланиши учун, у боланинг онаси ёки оиланинг бошқа аъзоси ундан иш жойи бўйича фойдаланмаётганлигини тасдиқловчи ҳужжатни тақдим этиши керак. Агар боланинг онаси ишламаса ҳамда бола парвариши ва тарбияси билан банд бўлса, отага қисқартирилган иш вақти
белгиланмайди .

Қисқартирилган иш вақти кимларга белгиланади

Ходимлар тоифаси	Ҳафтасига	Кунига (сменада)
Вояга етмаганлар учун :
16 ёшдан 18 ёшгача, шу жумладан умумий ўрта, ўрта махсус ва профессионал таълим муассасалари ўқувчиларининг таътил даврида	кўпи билан 36 соат	6 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 6 соат; 5 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 7 соат 30 дақиқа
6 ёшдан 18 ёшгача бўлган, умумий ўрта, ўрта махсус ва профессионал таълим муассасаларининг ўқувчилари, ўқув йили давомида ўқишни иш билан бирга олиб борадиганлар	кўпи билан 18 соат	6 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 3 соат; 5 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 4 соат
15 ёшдан 16 ёшгача	кўпи билан 24 соат	6 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 4 соат; 5 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 5 соат
15 ёшдан 16 ёшгача бўлган, умумий ўрта, ўрта махсус ва профессионал таълим муассасаларининг ўқувчилари, ўқув йили давомида ўқишни иш билан бирга олиб борадиганлар	кўпи билан 12 соат	6 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 2 соат; 5 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 2 соат 30 дақиқа
Ногиронлиги бўлган ходимлар учун :
* I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлганлар	кўпи билан 36 соат	6 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 6 соат; 5 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 7 соат 30 дақиқа
Ноқулай меҳнат шароитларидаги ишларда банд бўлганлар учун :
зарарли ва хавфли ишлаб чиқариш омиллари таъсирида	кўпи билан 36 соат	6 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 6 соат; 5 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 7 соат 30 дақиқа; 30 соатлик 6 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 5 соат; 30 соатлик 5 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 6 соат; 24 соатлик 6 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 4 соат; 24 соатлик 5 кунлик иш ҳафтасида кўпи билан 5 соат
ўта зарарли ва ўта хавфли меҳнат шароитларида	Бундай ишлар рўйхати ва уларни бажаришда иш вақтининг чекланган давомийлиги 14.11.2024 й. 758-сон ВМҚга 8-иловада белгиланган
Алоҳида хусусиятга эга бўлган ишларда банд бўлганлар учун :
тиббиёт ходимлари, педагоглар ва бошқалар	кўпи билан 36 соат	Бундай касблар (лавозимлар) рўйхати ва уларнинг иш куни (смена)нинг чекланган давомийлиги 14.11.2024 й. 758-сон ВМҚга  4-иловада белгиланган
Эътибор беринг Юқорида кўрсатилган ходимларнинг алоҳида тоифалари учун қисқартирилган иш вақтини белгилашга оид талаблар барча ташкилотлар учун, уларнинг ташкилий-ҳуқуқий шакли, мулкчилик шакли ва идоравий мансублигидан қатъи назар, мажбурийдир. Содда қилиб айтганда, ҳам давлат, ҳам хусусий ташкилотлар, шу жумладан чет эл ташкилотлари ҳам юқорида санаб ўтилган ва МКнинг 183-моддасида кўрсатилган ходимларга қисқартирилган иш вақтини белгилашлари шарт. Ушбу тартибни бузганлик учун иш берувчининг айбдор мансабдор шахсини МЖТКнинг 49-моддасига мувофиқ маъмурий жавобгарликка тортиш мумкин.
3 ёшгача боласи борлар учун :
бюджетдан молиялаштириладиган ташкилотларда ишлайдиган, 3 ёшгача боласи бор ота-онадан бири (васий) учун	кўпи билан 35 соат

Тўлиқсиз иш вақтини кимга ва қандай белгилаш керак

Тўлиқсиз иш вақти, умумий қоидага кўра, ишга қабул қилиш пайтида ҳам, кейинчалик ҳам ходим ва иш берувчи ўртасидаги келишув асосида белгиланиши мумкин . Бу тўлиқсиз иш вақтининг қисқартирилган иш вақтидан фарқларидан биридир. Қисқартирилган иш вақтини иш берувчи МК 183-моддасида кўрсатилган тоифалар рўйхатига кирадиган ходимга ўрнатиши шарт. Тўлиқсиз иш вақти ҳолатида эса иш берувчи мажбур эмас, балки ходим билан келишувга асосан бундай иш тартибини ўрнатиш ҳуқуқига эга (яъни иш берувчи ходимнинг илтимосини рад этиши мумкин). Бу ишнинг хусусияти (масалан, унинг кичик ҳажми), ходимнинг оилавий шароити ва бошқалар билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Бу умумий қоидадан истисно ҳолат бор, қачонки иш берувчи айрим ходимларга рад этишга ҳаққи йўқ ва уларнинг илтимосига кўра тўлиқсиз иш вақтини ўрнатиши шарт. Бундай тоифадаги ходимлар МКнинг 186-моддасида кўрсатилган. Булар:

• ҳомиладор аёл;
• 14 ёшгача боласи (16 ёшгача бўлган ногиронлиги бўлган бола) бор ота-онадан бири (ота-она ўрнини босувчи шахс). Бунда агар боланинг отаси тўлиқсиз иш вақти ҳақида сўраса, у иш берувчига боланинг онаси бу кафолатдан фойдаланмаётганини тасдиқловчи ҳужжатни тақдим этиши керак (иш жойидан маълумотнома, ўлим гувоҳномаси, онани муомалага лаёқатсиз деб топиш ёки ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги қонуний кучга кирган суд қарори ва б.). Агар боланинг онаси ишламаётган бўлса ҳамда бола парвариши ва тарбияси билан банд бўлса, отага бундай кафолат берилмайди;
• оиланинг бемор аъзосини парваришлаётган ходим – тегишли тиббий хулоса мавжуд бўлганда ;
• ногиронлиги бўлган ходим, агар у учун тўлиқсиз иш вақтини ўрнатиш тиббий-ижтимоий экспертиза комиссиясининг тавсияларида назарда тутилган бўлса ;
• бола парвариши таътилида тўлиқсиз иш вақти шартларида ишлашни хоҳлаган аёл ;
• МК, жамоа келишувлари ёки жамоа шартномаларида назарда тутилган бошқа ҳолатлардаги ходимлар. Масалан, ташкилотнинг жамоа шартномасида юқорида кўрсатилганларга қўшимча равишда, иш берувчи ходимнинг илтимосига биноан тўлиқсиз иш вақтини ўрнатиши шарт бўлган ходимлар тоифалари рўйхатини кўрсатиши мумкин (масалан, кўп болали оналар ва ҳ.к).

Тўлиқсиз иш вақтида қандай иш тартиби бўлиши мумкин

Тўлиқсиз иш вақтидаги аниқ иш тартиби ходим ва иш берувчи ўртасида келишилади. Бу тўлиқсиз иш куни, шу жумладан қисмларга бўлинган ҳолда (масалан, 5 кунлик иш ҳафтасида 4 соатлик) ёки тўлиқсиз иш ҳафтаси (масалан, тўлиқ 8 соатлик иш куни, лекин ҳафтасига 2-3 кун) бўлиши мумкин.

Тўлиқсиз иш вақтини ўрнатиш тўғрисидаги таърифларга мисоллар

• «Ходим ҳафтасига тўлиқ уч иш куни ишлайди. Қолган кунлар – ишланмайдиган кунлар».
• «Ходимга беш соатлик иш куни билан беш кунлик иш ҳафтаси белгиланмоқда».
• «Ходим ҳафтанинг биринчи уч кунида тўлиқ иш вақтида, қолган икки кунда – 4 соатдан ишлайди».
• «Ходимга ҳар куни 9.00 дан 13.00 гача бўлган иш тартиби ўрнатилмоқда».
• «Ходим душанба ва сешанба кунлари – 9.00 дан 13.00 гача, чоршанбадан жумагача - 15.00 дан 19.00 гача ишга чиқади».
• «Ходим душанба, сешанба ва чоршанба кунлари – 8 соатдан, пайшанба ва жума кунлари – 2 соатдан ишлайди».

Тўлиқсиз иш вақтини қандай расмийлаштириш керак

Доимий асосда тўлиқсиз иш вақти ўрнатилганда:

• янги қабул қилинаётган ходим учун – у билан тўлиқсиз иш вақти шарти ва аниқ иш тартибини кўрсатган ҳолда меҳнат шартномаси тузинг;
• амалдаги ходим учун – у билан аниқ иш тартибини кўрсатган ҳолда қўшимча келишув тузинг. Қўшимча келишув асосида ходимнинг иш вақти тартибини ўзгартириш тўғрисида буйруқ чиқаринг ва уни my.mehnat.uz сайтидаги Ягона миллий меҳнат тизимида (ЯММТ) рўйхатдан ўтказинг.

Агар ҳолат иш берувчи тўлиқсиз иш вақтини ўрнатиши шарт бўлган ҳолатларга тегишли бўлса, ходимдан ариза ва унинг МК 186-моддасининг 2-қисмида кўрсатилган ходимлар тоифасига тегишли эканлигини тасдиқловчи ҳужжатларни олинг. Масалан, агар ҳомиладор аёл тўлиқсиз иш вақти ҳақида сўраса, у ўз аҳволи ҳақида тиббий ҳужжат тақдим этиши керак, оиланинг бемор аъзосини парваришлаётган ходим – тиббий хулоса ва ҳоказо.

Агар ходим тўлиқсиз иш вақти ўрнатишни талаб қилса, лекин бунга бўлган ҳуқуқини ҳужжат билан тасдиқлай олмаса, иш берувчи унинг талабини рад этишга ҳақли.

Қисқартирилган ва тўлиқсиз иш вақтида меҳнатга ҳақ тўлаш

Қисқартирилган иш вақти давомийлиги нормал давомийликдаги иш вақти каби иш вақти нормаси ҳисобланади ва тўлиқ миқдорда тўланади. Яъни, нормал иш вақти давомийлигида тегишли лавозим (касб) бўйича ишлайдиганларга тўланадиган миқдорда.

Ўқув йили давомида ўқишдан бўш вақтда ишлайдиган вояга етмаган шахсларнинг меҳнатига ҳақ тўлаш истисно ҳолатларни ташкил қилади. Уларга иш ҳақи ишлаб берилган вақтга мутаносиб равишда ёки ишлаб чиқарилган маҳсулот миқдорига қараб тўланади .

Тўлиқсиз иш вақти лавозим маошидан келиб чиқиб, ишлаб берилган вақтга мутаносиб равишда тўланади, ишбай ҳақ тўлашда эса – ишлаб чиқарилган маҳсулот миқдорига қараб тўланади .