Yillik inventarizatsiya – 2026: tartib va hujjatlar
Keyingi vaqtlarda QQS boʻyicha imtiyozlarni bekor qilish va uning stavkasini pasaytirish masalalari tez-tez muhokama qilinmoqda. Fikr-mulohazalar koʻp. Ayrimlar soliq stavkasini 6–7% gacha pasaytirishni taklif qilmoqda. Boshqalar – 12% gacha. Uchinchilar foyda soligʻini oshirishni taklif qilishmoqda. JShDS stavkalari boʻyicha ham takliflar oz emas. Tahririyatning iltimosiga koʻra ushbu takliflarni moliya vazirining oʻrinbosari Dilshod SULTONOV sharhlashga rozilik bildirdi. 
– Qoʻshilgan qiymat soligʻi stavkasini pasaytirish yoki imtiyozlarni taqdim etish aholi va biznes uchun foydali degan fikr keng tarqalgan. Bu fikrdan kelib chiqilsa, QQS toʻlashdan ozod etish yoki stavkaning pasaytirilishi quyidagilarga olib kelishi kerak:
1) imtiyoz berilgan tovarlar narxining tushishi, bu daromad darajasi past boʻlgan aholi qatlamlari uchun foydali boʻladi;
2) jamiyat nuqtai nazaridan «foydali» boʻlgan tovar va xizmatlarning iste’moli ragʻbatlantiriladi;
3) tovarlar sotuvi hajmi, ayniqsa koʻp mehnat talab qiladigan tarmoqlarda savdo hajmi oshadi, pirovardida mazkur tovarlarni ishlab chiqaruvchi tarmoqlarda band boʻlganlarning soni oshadi.
Bunday stereotip imtiyozlarni qoʻllash yoki QQS stavkasini pasaytirish ishlab chiqaruvchilar va sotuvchilarni narxlarni tushirishga ilhomlantiradi, degan taxminga asoslanadi. Lekin bu taxmin bozorning asosiy qonunini hisobga olmaydi – tovarning narxi soliqlarning hajmidan emas, balki talab va taklifning nisbatidan kelib chiqib belgilanadi.
Iste’mol narxlari mutlaq QQS stavkasiga bogʻliq emasligini xalqaro tajriba ham koʻrsatmoqda. Xususan, XVJning 2000 yillar boshida Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida oʻtkazgan uch yillik tadqiqoti natijalarini olaylik. Tadqiqot deyarli barcha tarmoqlarni, Fransiya, Shvetsiya va Finlyandiyadagi umumiy ovqatlanish xizmati sohasidan tortib, Portugaliyadagi sport klublarini qamrab oldi. Mazkur tarmoqlarning ayrimlarida QQS 15%lik banddan ham koʻproq tushirildi. Natijada Yevropa komissiyasi QQS stavkasining tushirilishi koʻp hollarda narxlar qisqarishiga hech qanday ta’sir koʻrsatmaganligi borasidagi xulosaga keldi. Biznes, narxlarni toʻlovga qobiliyatli talabdan kelib chiqib shakllantirar ekan, ularni eski darajasida saqlab qoldi va yanada koʻproq foyda keltiruvchi holga keldi.
Narxlarning har holda qisqa muddatli pasayishi kuzatilgan sohalarda ham ular yil davomida yana oʻz darajasiga qaytdi. Ya’ni QQS pasaytirilishidan fuqarolar hech narsa yutmaydi – ular sotib olayotgan tovarlar yoki xizmatlarning narxi ilgarigi darajasiga chiqib oladi.
QQS pasaytirilishidan «QQS zanjiri»ning oxirida turgan va tovarlarni oxirgi iste’molchiga sotadigan biznes yutadi. Yevropa mamlakatlarida olib borilgan tadqiqotlar chakana sotuvchilarning foydasi soliq stavkasining pasayishiga mutanosib oʻsib borganligini koʻrsatadi. Oʻzbekistonda ham biznes oʻzini shu tarzda tutmoqda. Aksariyat riteylerlar hisob-kitoblar bilan shugʻullanmaydi – narxlarni saqlab qolishadi va shunchaki foydani oshirib qoʻyishadi. QQS stavkasi pasaytirilishi hisobidan kam ta’minlanganlarni qoʻllab-quvvatlab boʻlmaydi...
Tadqiqotlar yana bir qiziqarli dalilni aniqladi: QQS boʻyicha imtiyozlardan yuqori daromadga ega boʻlgan shaxslar kamroq daromadga ega boʻlganlarga nisbatan koʻproq yutar ekan. Sababi ular ham koʻproq iste’mol qilishadi, ham ular iste’mol qiladigan mahsulotning qiymati yuqoriroqdir. Tegishli ravishda, bilvosita soliqlar pasaytirilganda aynan yuqori daromadga ega boʻlgan shaxslar eng koʻp iqtisod qiladilar.
Masalan, pullik sogʻliqni saqlash xizmatlari QQSdan ozod etilgan. Shuning ortidan yolgʻiz pensioner ayol mablagʻini iqtisod qila oladi, deb boʻlarmidi, axir uning xususiy tibbiy markazga borib davolanishi ehtimoldan ancha yiroq-ku. Yoki davlat poliklinikasining bepul tibbiy xizmatlaridan foydalanayotgan koʻp bolali ayolni olaylik. Oxir-oqibatda xususiy tibbiyotning oʻziga toʻq mijozlari mablagʻlarini iqtisod qilish imkoniyatiga ega boʻladilar, chunki ular shundogʻam mazkur xizmatlarga haq toʻlashga tayyor edilar. Imtiyozlar daromadi oʻrtacha darajadan yuqori boʻlganlar uchun koʻproq foydali ekanligi ana shundandir.
QQS stavkasining pasaytirilishi davlat byudjeti daromadlarining keskin kamayishiga olib kelishi ham ahamiyatli masala, sababi mazkur soliq byudjetning uchdan bir qismidan koʻpni tashkil etadi. Aynan shu mablagʻlar hisobidan, xususan, sogʻliqni saqlash, ta’lim va boshqa davlat muassasalari moliyalashtiriladi.
Binobarin, koʻpgina mamlakatlar boshqacha yoʻl tutishadi: QQS stavkasini pasaytirishmaydi, balki byudjet daromadining bir qismini aholining kam ta’minlangan qatlamini maqsadli qoʻllab-quvvatlashga yoʻnaltiradi. Kam ta’minlangan fuqarolarni toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻllab-quvvatlashga yoʻnaltirilgan ijtimoiy nafaqalar yoki boshqa maqsadli toʻlovlar QQS boʻyicha imtiyozlardan koʻra samaraliroq oʻringa ega.
Hozirda biz QQSning biznes uchun neytralligini ta’minlash ustida ish olib bormoqdamiz. Bu esa uni hisobga kiritish, shuningdek, hisobga kiritilgan summaning hisoblangan QQS summasidan oshgan summasini qaytarish imkoniyatiga bogʻliqdir. Bugungi kunda koʻchmas mulk ob’yektlari boʻyicha hisobga kiritish 36 oy mobaynida amalga oshirilishi mumkin. Ya’ni binoni QQS bilan xarid qilar ekan, investor oborotdagi mablagʻlarini uzoq muddatga muzlatib qoʻyadi.
QQS stavkasi pasaytirilganda foyda soligʻini oshirish gʻoyasiga kelsak, bu investorlarga yoqadi deb oʻylamayman. Investorlarni loyiha qachon oʻzini oqlashi va ular foydadan qancha toʻlashlari kerakligi qiziqtiradi. Shuning uchun aksariyat mamlakatlarda investitsiyalarni jalb etish maqsadida foyda soligʻi stavkasini pasaytirishadi.
Muhokama qilinayotgan yana bir taklif – jismoniy shaxslarning daromadidan olinadigan soliq boʻyicha soliq solinmaydigan eng kam miqdorni kiritish. U soliq solishning progressiv shkalasida kiritiladi. Masalan, Fransiyada 2015 yilda soliq solinmaydigan eng kam miqdor soliq solishning progressiv stavkasi 5,5 dan 75% boʻlganda yiliga 6 011 yevroni tashkil etgan. Buyuk Britaniyada – soliq solinmaydigan eng kam miqdor 2015 yil uchun 2 790 funt sterlingni tashkil etgan, soliq stavkalari esa 20, 40 va 45% miqdorida oʻrnatilgan. Soliq solishning bunday tizimi Avstraliya, Avstriya, Albaniya, Ozarbayjon, Belgiya, Germaniya, Gretsiya, Kipr, Finlyandiya, Shveysariya va boshqa koʻp mamlakatlarda qoʻllaniladi.
2019 yilgacha Oʻzbekistonda eng kam ish haqining 1 baravari miqdoridagi soliq solinmaydigan eng kam miqdor bilan JShDSning 4 pogʻonalik shkalasi amalda boʻlgan. Hozirda 12% miqdorida uning yagona (tekis) stavkasi amal qilmoqda. Soliq solinmaydigan eng kam miqdorning kiritilishi tekis shkalaning mohiyatini buzadi, sababi soliqqa progressivlik elementini qoʻshadi. Uning mohiyati esa daromadining darajasidan qat’i nazar, aynan barcha soliq toʻlovchilar, daromad summasidan bir xil foiz toʻlashi lozimligidadir. Shunda soliq yuki barchaga bir xil tushadi.