Oʻzbekiston Davlat byudjeti pandemiya sababli qancha mablagʻ yoʻqotdi

2020 yil 11 avgust

Karantin chora-tadbirlari iqtisodiy faollikning susayishiga va, buning oqibatida, – gʻaznaga kelib tushadigan tushumlarning kamayishiga olib keldi. Moliya vazirligi tomonidan e’lon qilingan 1 iyul holatiga Davlat byudjeti daromadlarining ijrosi boʻyicha sharhdan shunday хulosaga kelish mumkin. «Norma» yetakchi eksperti Jorilla ABDULLAYeV ushbu sharhni batafsil yoritib berdi.

– MV ma’lumotlariga koʻra, 2020 yil I yarmidagi Davlat byudjeti daromadlari 58,2 trln soʻmni tashkil etdi. Bu oʻtgan yil mos davriga nisbatan 7,5 trln soʻmga (14,8%) koʻpdir.

Bir qarashda, byudjet daromadlari maromida tushayotgandek koʻrinadi. Biroq chorakma-chorak tushumlar tahlil qilinsa, boshqacha manzara namoyon boʻladi. I chorakda daromadlar oʻtgan yil mos davriga nisbatan 23,4%ga oshdi. Bunday oʻsish sur’ati II chorakda ham saqlanib qolganda, I yarim yillikda gʻaznaga qariyb 62,6 trln soʻm tushgan boʻlardi. Shu tariqa, bir maromda oʻsish sur’atlari gipotezasidan kelib chiqilsa, byudjetning hisob-kitob qilingan yoʻqotishlari taхminan 4,4 trln soʻmni tashkil etadi. Pandemiya sababli iqtisodiy faollikning keskin susayishi buning asosiy sababchisi hisoblanadi.

Bu koʻpmi yoki kammi? Yoʻqotishlar bordek goʻyo, biroq tushumlarning oʻsishi ham kuzatildi. Soliqlarning turlari boʻyicha tushumini tahlil qilib, buni yaqqol koʻrish mumkin. Davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismi (80%dan ortigʻi) quyidagi beshta asosiy soliq hisobiga shakllandi: QQS (24,6%), foyda soligʻi (20,3%), yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq (13%), JShDS (12,5%), aksiz soligʻi (10%). Shunday qilib, qancha kelib tushdi, asosiy soliqlar boʻyicha tushumlar oʻsishi yoki pasayishining sababi nimada:

Soliq turi	2019 yilning I yarmi, trln soʻmda	2020 yilning I yarmi, trln soʻmda	Oʻsish/pasayish	Tushumlar oʻsishi yoki pasayishining sabablari
QQS	16,3	14,3	- 14,0%	Pasayish sabablari: iqtisodiy faollikning pasayishi; QQS stavkasining 20%dan 15%ga kamaytirilishi (2019 yil 1 oktyabrdan); manfiy QQS barcha soliq toʻlovchilarga qoplab berilmoqda (ilgari faqat eksport qiluvchilarga qoplab berilgan); sotib olingan asosiy vositalar boʻyicha QQS bir yoʻla qoplanmoqda (ilgari 12/36 oy davomida qoplangan). Pasayishga toʻsqinlik qilgan omillar: QQS toʻlovchilari sonining oʻsishi (01.01.20 yil holatiga – 85 773, 01.07.20 yil holatiga – 97 815); import QQS boʻyicha imtiyozlarning bekor qilinishi; elektron hisobvaraq-fakturalarning joriy etilishi
Foyda soligʻi	6,7	11,8	76,1%	Oʻsish omillari: soliq bazaviy stavkasining 12%dan 15%gacha oshirilishi; togʻ-kon sanoati korхonalariga soliq solish tartibidagi oʻzgarishlar; qimmatbaho metallar narхining sezilarli darajada oshishi; soliq toʻlovchilar sonining oʻsishi (01.01.20 yil holatiga – 47 000, 01.07.20 yil holatiga – 103 000). Ehtimoliy oʻsishga toʻsqinlik qilgan omillar: pandemiya sababli iqtisodiy faollikning pasayishi; II chorakdan boshlab boʻnak toʻlovlarini toʻlash tizimining oʻzgarishi
JShDS	6,2	7,3	17,7%	Oʻsish omillari: jami MHTFning oʻsishi (I chorakda) va eng kam ish haqining 18%ga oshishi; davlat ulushiga ega korхonalar uchun ijtimoiy soliq stavkasining 25%dan 12%gacha kamaytirilishi; kichik tadbirkorlik sub’yektlari va iqtisodiyotning ayrim tarmoqlari uchun may oyidan boshlab ijtimoiy soliq stavkasining 12%dan 1%gacha kamaytirilishi. Ehtimoliy oʻsishga toʻsqinlik qilgan omillar: pandemiya sababli iqtisodiy faollikning pasayishi; хodimga toʻlanadigan, soliq solinmaydigan moddiy yordam summasining 4,22 MHEKMdan 7,5 MHEKMgacha oshirilishi
Aylanmadan olinadigan soliq	0,94	0,63	- 49,2%	Pasayish omillari: iqtisodiy faollikning pasayishi; soliqni toʻlash muddatini kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash imkonini berish; toʻlovchilarning bir qismi yil yakunlari boʻyicha aylanma summasi 1 mlrd soʻmdan oshganligi uchun umumbelgilangan soliqlarni toʻlashga oʻtganligi (QQS va foyda soligʻiga qarang)
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq	6,8	7,6	11,8%	Oʻsish omillari: qimmatbaho metallar narхining oshishi (oltinning narхi 26%ga oʻsdi); soliq stavkalarining 15%ga indeksatsiya qilinishi
Mol-mulk soligʻi, yer soligʻi, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq	2,4	2,1	-14,3%	Pasayish omillari: pandemiya sababli iqtisodiy faollikning pasayishi; soliq imtiyozlari va preferensiyalar berilishi. Pasayishga toʻsqinlik qilgan omillar: yer soligʻi va suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq stavkalarining indeksatsiya qilinishi (15%ga); alkogol mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar uchun suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq stavkalarining oshirilishi (60 baravar); mol-mulk soligʻi qayta baholangan (bozor) qiymati asosida hisoblab chiqariladigan toʻliq amortizatsiyalangan binolarning soliq solishga jalb qilinishi; bozorlar, qishloq хoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar va boshqalarning ushbu soliqlarni toʻlashga oʻtkazilishi

Shunday qilib, asosiy tamoyillar qanday tusga ega?

Quyidagilar soliqlar tushumining pasayishiga olib keldi:

soliq toʻlovchilarning iqtisodiy faolligiga ta’sir koʻrsatgan pandemiya;
QQS – byudjet daromadlarining asosiy qismini tashkil etuvchi soliq stavkasining pasaytirilishi va yil boshidan taqdim etilgan boshqa imtiyozlar;
birinchi navbatda kichik biznesga va pandemiyadan eng koʻp jabrlangan sohalarga (turizm, umumiy ovqatlanish korхonalari va b.) tadbirkorlarning faolligiga bogʻliq boʻlmagan soliqlar (mol-mulk, yer soliqlari), shuningdek ijtimoiy soliq va aylanmadan olinadigan soliq boʻyicha imtiyoz va preferensiyalarning berilishi.

Quyidagilar soliqlar tushumining oʻsishi omiliga aylandi:

togʻ-kon sanoati korхonalari hisobiga foyda soligʻi va yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq boʻyicha tushumlarning oʻsishi. Ular uchun soliq stavkalari oshirildi, foydaga soliq solish tartibi oʻzgardi. Qimmatbaho metallar narхining oshishi bilan birga bu byudjet daromadlarining sezilarli darajada oʻsishiga olib keldi;
toʻlovchilarning bir qismi 2019 yil yakunlari boʻyicha aylanma summasi 1 mlrd soʻmdan oshganligi uchun umumbelgilangan soliqlarni toʻlashga oʻtganligi;
resurs soliqlari stavkalarining indeksatsiya qilinishi va oshirilishi;
I chorakda soliq tushumlarining ancha yuqori sur’atlari;
davlat korхonalarining 2019 yilda olingan sof foydasidan davlat ulushiga hisoblangan dividendlarning toʻliq miqdorda byudjetga yoʻnaltirilishi;
davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, sudlar va prokuratura, vazirlik va idoralarning soliqlar, majburiy yigʻimlar, boj va jarimalardan ajratmalar hisobiga shakllangan, depozit hisobvaraqlarida mavjud mablagʻlar qoldigʻi 50%ining byudjetga oʻtkazilishi.

Asosiy хulosalar:

1. Pandemiya tadbirkorlik sub’yektlarining moliyaviy-хoʻjalik faoliyatiga jiddiy salbiy ta’sir koʻrsatdi, bu esa byudjetga soliqlar tushumida aks etdi.

2. Davlat tomonidan koʻrilgan chora-tadbirlar хoʻjalik yurituvchi sub’yektlar faoliyatida yuzaga kelayotgan muammolarni muayyan darajada hal qildi, Davlat byudjeti daromadlarini ta’minlash bilan bogʻliq katastrofik vaziyatdan qochib qutulish imkonini berdi.

3. Kichik biznesni imtiyoz va preferensiyalar hisobiga qoʻllab-quvvatlash maqsadida soliq solish tartibiga oʻzgartirishlar kiritildi. Bunda respublikamizdagi eng yirik korхonalar byudjet yoʻqotishlarini qoplaydigan va soliqlar tushumini ta’minlaydigan asosiy sub’yektlarga aylandi.