Yillik inventarizatsiya – 2026: tartib va hujjatlar
Soliq organlari nazorat-kassa texnikasi va savdo terminallari qoʻllanilishini yangi qoidalarga asoslanib tekshiradilar. Vuxgalter.uz iltimosiga koʻra Gulnora ERGAShEVA tekshiruv paytida qanday qilib oʻziga ortiqcha e’tiborni tortmaslik va oʻzini toʻgʻri tutish kerakligi haqida gapirib berdi:
Tekshiruv paytida nimani qidiradilar?
– «NKM va toʻlov terminallarining qoʻllanilishi doim tekshiruvchilarning e’tibor markazida boʻlgan. Koʻp hollarda quyidagi dalillar jarimalar yozilishi uchun asos boʻlgan:
- boshqa shaxs nomiga roʻyxatdan oʻtkazilgan terminallar va NKMdan foydalanish;
- toʻlovni terminal orqali qabul qilishdan bosh tortish;
- cheklarni bermaslik;
- narxlarni sun’iy ravishda pasaytirish yoki oshirish;
- terminallar va NKMga qoʻyiladigan talablarni buzish.
Onlayn-texnologiyalarga oʻtilganidan soʻng ushbu roʻyxat kengaydi.
Amaliyotning koʻrsatishicha, tadbirkorlik sub’yektlari onlayn-NKM oʻrnatib olib, fiskal xotirali NKMdan foydalanishda davom etmoqdalar. Oʻzlarini oqlash uchun odatda eski NKMni qachon va qanday qilib qoʻllashni toʻxtatish kerakligini bizga hech kim aytmadi, deydilar.
06.09.2019 yildagi PF-5813-son Farmonda aytilishicha, tadbirkorlik sub’yektlari onlayn-NKM yoki virtual kassadan foydalanishga oʻtgan taqdirda ularga nisbatan amaldagi fiskal xotirali NKMni ishlatish boʻyicha majburiyatlari bekor qilinadi. Bunda Farmon bilan onlayn-NKMdan foydalanishga bosqichma-bosqich oʻtkazish grafigi belgilanganini yoddan chiqarmaslik lozim. Texnik xizmat koʻrsatish markazi tadbirkorga onlayn-kassalar soliq organlarida roʻyxatdan oʻtkazilgani toʻgʻrisida ma’lumotlarni taqdim etganidan keyin u onlayn-NKM yoki virtual kassa bilan ishlay boshlashi kerak.
Terminaldan foydalanib hisob-kitob qilganda kassa chekini bermaslik – boshqa muammo. Qonunga koʻra bu holda sotuvchilar doim kassa chekini berishlari kerak, u NKM yordamida urib beriladi. Amaliyotda esa odatda faqat terminal – plastik kartalar yordamida hisob-kitob qilish uchun jihozning cheki beriladi.
PF-5813-son Farmon e’lon qilinishi bilan aniq norma belgilandi: «toʻlov terminali orqali qabul qilingan toʻlovlar uchun xaridorlarga toʻlov terminali cheki bilan birga onlayn-NKM yoki virtual kassa cheki ham berilishi shart». Biroq amaliyotda hali koʻp narsa oʻzgarmadi. Xaridorlar ham NKM chekini savdo shoxobchasi kassasida beriladigan boshqa qogʻozlardan farqlay olmasalar kerak. Yaqin orada vaziyat oʻzgaradi deb oʻylayman: DSQ yutuqli oʻyin doirasida onlayn-NKM cheki qanday koʻrinishda boʻlishini batafsilroq tushuntira boshladi.
Soliq organlari nazorat-kassa texnikasi yoki toʻlov terminallari qoʻllanilishini tekshira boshlashlari uchun ularga soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari buzilishi holatlari toʻgʻrisida axborot kelib tushishining oʻzi kifoya. Variant sifatida – bunday ariza istalgan xaridordan kelib tushishi mumkin. Kassa chekini bermaslik – juda ob’yektiv va salmoqli asos. Faqat anonim murojaat va shikoyatlar koʻrib chiqilmaydi.
Quyidagi hollarda ham nazorat-kassa texnikasini tekshirishlari mumkin:
- «Tahlika-tahlil» dasturiy mahsuloti natijasiga koʻra aniqlangan, yuqori darajadagi tavakkalchilik toifasiga mansub boʻlmagan soliq toʻlovchilar (soliq agentlari) faoliyatidagi soliqqa oid huquqbuzarliklar toʻgʻrisida ma’lumotlar mavjud boʻlganda;
- OAVda soliqqa oid huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ma’lumotlar e’lon qilinganda;
- kameral soliq tekshiruvi jarayonida aniqlangan tafovut va xatolarni soliq organi joylashgan joydan tashqarida oʻrganish zarurati yuzaga kelganda.
Qanday tekshiradilar?
Nazorat-kassa texnikasi va hisob-kitob terminallari qoʻllanilishini tekshirish nazorat xaridini amalga oshirish yoʻli bilan va (yoki) savdo, umumiy ovqatlanish yoki xizmat koʻrsatish shoxobchasida bevosita tekshiruv oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Ushbu tekshiruvlarning oʻtkazilishi Sayyor soliq tekshiruvini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom bilan belgilangan. Tekshiruvchilar esa qoidalarga qat’iy amal qilishlari shart, aks holda soliq toʻlovchi tekshiruv huquqbuzarliklarga yoʻl qoʻygan holda oʻtkazilgani sababli uning natijalarini bekor qilish toʻgʻrisidagi da’vo arizasi bilan sudga murojaat qilishga haqli.
Amaldagi qoidalar oldingisidan ancha farqlanishini qayd etib oʻtmoqchiman. Xususan, 2020 yilga qadar nazorat xaridini jismoniy shaxslar soliq organi bilan kelishib, ularning oʻz mablagʻlari hisobiga amalga oshirganlar. Endi esa ushbu xaridni oʻtkazishda foydalanish uchun naqd pul mablagʻlari DSQning Moddiy yordam, ijtimoiy himoya, soliq organlarini rivojlantirish va koʻzda tutilmagan xarajatlar maxsus jamgʻarmasi mablagʻlari, shuningdek qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa mablagʻlar hisobidan ajratilishi kerak.
Tekshirish qoidalari
Tekshiruv soliq organi rahbarining (rahbar oʻrinbosarining) buyrugʻi asosida oʻtkaziladi. Buyruqda quyidagilar koʻrsatiladi: soliq toʻlovchining nomi, tekshiruvchi shaxslarning F.I.O. va lavozimi, tekshiruvni oʻtkazish muddati va maqsadi.
Soliq organlari sayyor tekshiruvlarni Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik sub’yektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil bilan kelishgan holda oʻtkazadilar. Tekshiruvchi tekshiruvni boshlashdan avval Tekshiruvlarni elektron roʻyxatga olish yagona tizimi orqali «Tekshiruvlarni roʻyxatga olish kitobi»ni toʻldirishi kerak. Bunday qilmasa, soliq toʻlovchi uni oʻz hududiga kiritmaslikka haqli boʻladi.
Soliq toʻlovchi qonuniy asoslarga ega boʻlmay turib tekshiruvchining oʻz hududi va binolariga kirishiga toʻsqinlik qilsa, u belgilangan shaklda dalolatnoma tuzadi. Ushbu dalolatnoma asosida soliq organi soliq toʻlovchi toʻgʻrisida oʻzida mavjud boʻlgan (xuddi shunday soliq toʻlovchilar toʻgʻrisidagi) ma’lumotlar asosida toʻlanishi lozim boʻlgan soliq summasini mustaqil tarzda aniqlashga haqli.
Tekshiruv 10 ish kunigacha boʻlgan muddatda oʻtkazilishi mumkin.
Sayyor soliq tekshiruvi natijalari boʻyicha soliqlar va yigʻimlar hisoblanmaydi. Bunda uni oʻtkazish davomida olingan hujjatlar va axborotlardan kameral soliq tekshiruvini oʻtkazishda foydalanilishi mumkin. Shuningdek huquqbuzarlik dalili boʻyicha SK 221-moddasida nazarda tutilgan sanksiyalar qoʻllaniladi. Jarima miqdori huquqbuzarlikka qarab 5 mln soʻmdan 20 mln soʻmgacha boʻlishi mumkin.
|
Tekshiruv turi |
Maqsadi |
Qoidalar |
|
Nazorat xaridi |
Quyidagilar tekshiriladi:
|
Nazorat xaridini amalga oshirishda quyidagilar jalb qilinishi mumkin:
Nazorat xaridini oʻtkazishda foydalanish uchun naqd pul mablagʻlari DSQning Moddiy yordam, ijtimoiy himoya, soliq organlarini rivojlantirish va koʻzda tutilmagan xarajatlar maxsus jamgʻarmasi mablagʻlari, shuningdek qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa mablagʻlar hisobidan ajratiladi. Tekshiruvchiga soliq organi kassasida rasmiylashtirilgan naqd pul mablagʻlarining qiymati, banknota seriyasi va raqamlari qayd etilgan va chiqim kassa orderiga ilova qilingan varaq nusxasi beriladi. Tekshiruv yakunlangandan soʻng:
Nazorat xaridini oʻtkazish toʻgʻrisidagi bayonnomaning bir nusxasi soliq toʻlovchiga imzo qoʻydirib topshiriladi. Bayonnomani olishdan bosh tortgan hollarda ushbu haqida bayonnomaga tegishli yozuv kiritiladi |
|
Savdo, umumiy ovqatlanish yoki xizmat koʻrsatish shoxobchasida bevosita tekshiruv oʻtkazish |
Quyidagi dalillar aniqlanadi:
|
Tekshirish natijalari sayyor soliq tekshiruvi dalolatnomasida qayd etiladi. Soliq toʻlovchi tomonidan boshqa soliq toʻlovchiga tegishli nazorat-kassa texnikalari va (yoki) hisob-kitob terminallaridan foydalanish holati aniqlangan taqdirda, sayyor soliq tekshiruvi dalolatnomasiga ulardan olingan xarid cheki nusxasi, hisob-kitob terminalining rusumi va zavod raqami toʻgʻrisidagi ma’lumot ham kiritiladi. Texnik talablarga javob bermaydigan, Davlat reyestriga kiritilmagan yoxud boshqa soliq toʻlovchiga tegishli boʻlgan, shuningdek fiskal xotiraga xizmat koʻrsatuvchi dasturiy mahsuloti (versiya) buzilgan nazorat-kassa texnikasi mavjudligi aniqlangan taqdirda, tekshiruvchi bayonnoma tuzadi. Ushbu nazorat-kassa texnikasi vaqtincha olib qoʻyiladi
|
Tekshiruv oʻtkazish davomida soliq toʻlovchilar:
|
Quyidagi huquqlarga ega |
Quyidagi majburiyatlarga ega |
|
1) tekshiruv oʻtkazish toʻgʻrisidagi buyruq nusxasini olish, xodimlarning xizmat guvohnomasi va tekshiruv oʻtkazish huquqini beruvchi maxsus guvohnomasi bilan tanishish; 2) sayyor soliq tekshiruvini oʻtkazish jarayonida vakil orqali yoki shaxsan ishtirok etish; 3) sayyor soliq tekshiruvini oʻtkazuvchi mansabdor shaxsdan «Tekshiruvlarni roʻyxatga olish kitobi»ning elektron yoki qogʻoz shaklini toʻldirishni talab qilish, toʻldirishdan bosh tortgan taqdirda esa – oʻzining hududi va binolariga kirishga yoʻl qoʻymaslik; 4) sayyor soliq tekshiruvi jarayonini foto va videotasvirga olish; 5) sayyor soliq tekshiruvi materiallari bilan tanishish va nusxa olish; 6) sayyor soliq tekshiruvini amalga oshirayotgan soliq organlari mansabdor shaxslarining noqonuniy xatti-harakatlari yuzasidan shikoyat qilish; 7) sayyor soliq tekshiruvi materiallarini koʻrib chiqish jarayonida ishtirok etish; 8) oʻz manfaatlarini shaxsan, soliq maslahatchilari tashkiloti yoki boshqa vakillari orqali himoya qilish. Soliq toʻlovchilar Soliq kodeksi va soliq toʻgʻrisidagi boshqa qonun hujjatlarida belgilangan oʻzga huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin |
1) cayyor soliq tekshiruvini oʻtkazayotgan soliq organlarining mansabdor shaxslariga tekshiruv bilan bogʻliq hujjatlar, shuningdek elektron manbalarda saqlanadigan tegishli axborot bilan tanishish imkoniyatini ta’minlash; 2) soliq organlarining tekshirish bilan bogʻliq qonuniy talablarini bajarish, ular mansabdor shaxslarning qonuniy faoliyatiga toʻsqinlik qilmaslik. Soliq toʻlovchilarning zimmasida qonun hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin
|
Soliq organlarining mansabdor shaxslari:
|
Quyidagi huquqlarga ega |
Quyidagi majburiyatlarga ega |
|
1) soliq toʻlovchining sayyor soliq tekshiruviga taalluqli ma’lumotlari va hujjatlarini oʻrganish hamda ushbu hujjatlardan soliq organi hisobidan nusxa olish; 2) soliq toʻlovchi tomonidan buxgalteriya, tovarlar (xizmatlar) harakati hisobini yuritishda foydalanilayotgan dasturiy ta’minotlardagi ma’lumotlar bilan tanishish va soliqqa oid huquqbuzarliklar aniqlangan hollarda ulardan soliq organi hisobidan nusxa olish; 3) soliq toʻlovchining hududini, ishlab chiqarish, omborxona, savdo binolarini va boshqa binolarini, shu jumladan, soliq toʻlovchi daromad olish uchun foydalanadigan yoki soliq solish ob’yektlarini saqlash bilan bogʻliq joylarni koʻzdan kechirish hamda foto va videotasvirga tushirish; 4) mol-mulklarni xatlovdan oʻtkazish; 5) tekshiruvga mutaxassislar, ekspertlar, tarjimon, xolislarni jalb etish hamda ulardan tegishli xulosalar, tarjimalar va koʻrsatmalar olish; 6) ishlab chiqarilayotgan hamda realizatsiya qilinayotgan tovarlarning (xizmatlarning) haqiqiy hajmlarini aniqlash; 7) hisob-kitoblarni amalga oshirishda savdo va xizmat koʻrsatish qoidalariga rioya etilishini, shuningdek nazorat-kassa texnikasi va hisob-kitob terminallarining qoʻllanilishini tekshirish; 8) soliq organlarining mansabdor shaxslarini tekshiruv oʻtkazilayotgan hudud va (yoki) binoga (bundan turar joylar mustasno) kirishiga toʻsqinlik qilinganda, soliq toʻlovchining banklardagi hisobvaraqlar boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish choralarini koʻrish; 9) soliq toʻlovchining faoliyatiga taalluqli hujjatlarga (axborotga) ega boʻlgan kontragentdan yoki boshqa shaxslardan ushbu hujjatlarni (axborotni) talab qilib olish
|
1) soliq tekshiruvi boshlanguniga qadar (nazorat kassa texnikasi va hisob-kitob terminallari qoʻllanilishini tekshirishda – tekshiruv jarayonida) soliq toʻlovchini yoki uning vakilini sayyor soliq tekshiruvini oʻtkazish toʻgʻrisidagi buyruq bilan tanishtirish va buyruq nusxasini uni olganligini tasdiqlovchi imzo qoʻydirgan holda taqdim etish; 2) soliq toʻlovchini yoki uning vakilini tekshiruv maqsadi bilan tanishtirish, unga oʻz xizmat guvohnomasi va tekshiruv oʻtkazish huquqini beruvchi maxsus guvohnomasini koʻrsatish; 3) tadbirkorlik sub’yektida «Tekshiruvlarni roʻyxatga olish kitobi» mavjud boʻlgan hollarda, uning elektron yoki qogʻoz shaklini toʻldirish; 4) sayyor soliq tekshiruvini oʻtkazish vaqtida soliq toʻlovchilarga ularning huquq va majburiyatlarini, shu jumladan, tekshiruv ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi yoki tadbirkorlik sub’yektlarining boshqa tegishli birlashmalarini jalb qilishga haqli ekanligini tushuntirish; 5) oʻtkazilgan tekshiruv natijalari bilan soliq toʻlovchini tanishtirish; 6) tekshiruvlarning natijalari u tamomlangandan keyin 3 kun ichida Tekshiruvlarni elektron roʻyxatga olish yagona tizimiga kiritilishini ta’minlash; 7) oʻz vakolatlari va tekshiruv buyrugʻida belgilangan tekshiruv maqsadlari doirasidan chiqmaslik. Soliq organlarining zimmasida qonun hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin |
Bundan tashqari, quyidagilarni nazarda tutish lozim:
1. Tekshiruvchilar asosiy vositalar, TMQ, pul mablagʻlari va hisob-kitoblarni inventarlashni talab qilishlari mumkin. Soliq toʻlovchi 19-son BHMSga muvofiq ushbu talabni bajarishi shart.
2. Hujjatlarni olib qoʻyish qaror asosida – albatta xolislar ishtirokida va videotasvirga tushirgan holda faqat quyidagi hollarda amalga oshiriladi:
- sayyor soliq tekshiruvini oʻtkazishda talab qilingan hujjatlar soliq toʻlovchi tomonidan taqdim etilishi rad etilganda yoki belgilangan muddatlarda taqdim etilmaganda;
- hujjatlarning koʻchirma nusxalari yetarli boʻlmasa hamda soliq organlarida hujjatlarning asl nusxalari yoʻq qilinishi, yashirilishi, oʻzgartirilishi yoki almashtirib qoʻyilishi mumkinligi toʻgʻrisida taxmin qilish uchun yetarlicha asoslar mavjud boʻlsa.
Soliq toʻlovchi ularni oʻz ixtiyori bilan topshirishni rad etgan taqdirdagina olib qoʻyish majburiy tarzda amalga oshiriladi. Olib qoʻyish dalili boʻyicha belgilangan shaklda bayonnoma rasmiylashtiriladi.
3. Tekshiruvchi tekshiruv natijalari boʻyicha belgilangan shaklda 2 nusxada dalolatnoma tuzadi, uni oʻzi va soliq toʻlovchi imzolaydi. Bir nusxasi soliq toʻlovchiga imzo qoʻydirib topshiriladi.
Dalolatnomaga quyidagilar ilova qilinadi:
- sayyor soliq tekshiruvini oʻtkazish uchun asos boʻlgan hujjatlarning nusxalari;
- tekshiruv davomida rasmiylashtirilgan hujjatlar;
- ekspert va mutaxassislar xulosalari;
- sayyor soliq tekshiruvi davomida olingan materiallar;
- sayyor soliq tekshiruvi doirasidagi harakatlarning bajarilishini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar».
Oleg GAYeVOY tayyorladi.