Атом электр станцияларида хавфсизлик Қоидалари (АВ томонидан 15.04.2026 й. 3815-сон билан рўйхатга олинган Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг 25.03.2026 й. 37-сон қарори билан тасдиқланган)
Ўзбекистон Республикаси
Адлия вазирлигида
2026 йил 15 апрелда 3815-сон
билан рўйхатга олинган
Ўзбекистон Республикаси
Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги
Саноат, радиация ва ядро
хавфсизлиги қўмитасининг
2026 йил 25 мартдаги
ИЛОВА
Атом электр станцияларида хавфсизлик
ҚОИДАЛАРИ
Мазкур Қоидалар атом электр станцияларида хавфсизлик бўйича талабларни белгилайди.
1. Ушбу Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
авария - атом электр станциясининг нормал эксплуатациясидан оғиш натижасида юзага келадиган ва атом электр станцияси хавфсизлигига таъсир кўрсатадиган, радиоактив моддалар ҳамда ионлаштирувчи нурланишнинг ажралиб чиқишига олиб келган ёки олиб келиши мумкин бўлган ҳодиса;
лойиҳавий авариялар - атом электр станцияси лойиҳасида кўзда тутилган бошланғич ҳодисалар натижасида содир бўладиган ҳамда уларнинг оқибатларини чеклаш учун хавфсизлик тизимлари назарда тутилган авариялар;
лойиҳадан ташқари авариялар - атом электр станцияси лойиҳасида кўзда тутилмаган сабаблар ёки ҳодисалар кетма-кетлиги натижасида юзага келадиган авариялар;
эксплуатация қилувчи ташкилот - Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан ташкил этилган ҳамда ядровий қурилма ва (ёки) сақлаш пункти учун масъул этиб тайинланган ҳамда ўз кучлари билан ёки бошқа юридик шахсларни жалб этган ҳолда ядровий қурилмани ва (ёки) сақлаш пунктини эксплуатация қилишга қодир бўлган юридик шахс;
атом электр станцияси тизимлари (элементлари) - белгиланган функцияларни мустақил равишда ёки хавфсизлик тизимлари таркибида бажаришни таъминлайдиган, шунингдек атом электр станцияси лойиҳасида ишончлилик ва хавфсизлик таҳлилида таркибий қисмлар сифатида кўриб чиқиладиган қурилиш иншоотлари, асбоб-ускуналар, мосламалар, қувурлар, ўлчов воситалари, назорат, бошқарув ва автоматлаштириш воситалари, кабеллар ҳамда бошқа маҳсулотлар;
атом электр станцияси - ядро ёқилғисидан фойдаланиб электр энергиясини ишлаб чиқариш учун мўлжалланган ҳамда ядро ёқилғиси ва радиоактив чиқиндилар сақлаш жойларини ўз ичига олган мажмуа;
атом электр станцияси хавфсизлиги - атом электр станцияси ходимлари, аҳоли ҳамда атроф-муҳитнинг атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидаларга мувофиқ радиациявий таъсирдан ишончли ҳимоялаш;
атом электр станцияси блоки - ядро реактори, буғ генераторлари, турбина ва генераторни ўз ичига олган ҳамда электр энергияси ишлаб чиқаришни таъминлайдиган мустақил технологик мажмуа;
атом электр станцияси ҳолатининг оғирлик даражаси - радиоактив моддалар ва (ёки) ионлаштирувчи нурланишнинг атроф-муҳитга тарқалишига тўсқинлик қилувчи жисмоний тўсиқларнинг шикастланиш даражаси билан тавсифланадиган атом электр станцияси ҳолати;
герметик тўсиқ - ядровий реактор қурилмаси ёки радиоактив моддаларни сақловчи бошқа объектлар атрофидаги фазони ажратиб турувчи, атом электр станцияси лойиҳасида назарда тутилган чегарани ҳосил қилувчи қурилиш ва бошқа конструкция элементлари мажмуи.
2-БОБ. УМУМИЙ ХАВФСИЗЛИК ТАЛАБЛАРИ
2. Атом электр станциясининг нормал эксплуатация шароитида ҳамда нормал эксплуатация бузилганда, шу жумладан лойиҳавий аварияларгача бўлган ҳолатларда, ходимлар, аҳоли ва атроф-муҳитга радиациявий таъсир даражаси, нурланиш дозалари, газсимон ва суюқ радиоактив ташланмалар ҳажми СанҚваМ 0193-06-сон "Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006)" ва "Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидаларида (РХТАСҚ 2006)" белгиланган нормалардан ошмаслиги лозим.
3. Атом электр станцияси хавфсизлиги атом электр станциясини лойиҳалаштириш, конструкциялаш, ускуналарни ишлаб чиқариш, жойлаштириш, қуриш ва эксплуатация қилишнинг барча босқичларида атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидалар талабларига риоя этиш орқали таъминланади.
Бунда хавфсизлик маданияти шакллантирилади, эксплуатация қилиш тажрибаси ўрганилади, шунингдек фан ва техниканинг замонавий ривожланиш даражаси ҳисобга олинади.
4. Атом электр станцияси блокининг жисмоний тўсиқлари тизими қуйидагиларни ўз ичига олади:
реакторнинг совутиш контури чегарасини;
реактор қурилмасининг герметик тўсиғи ва биологик ҳимоясини;
ядровий ёқилғи асоси (матрицаси) ҳамда иссиқлик ажратувчи элементнинг қопламасини.
5. Техник ва ташкилий чора-тадбирлар тизими қуйидаги 5 даражали кўп босқичли ҳимояни (чуқур қатламли ҳимоя) ташкил этади:
а) 1-даража. Атом электр станциясини жойлаштириш шартлари ва нормал эксплуатациянинг бузилишини олдини олиш бўлиб, унга қуйидагилар киради:
атом электр станциясини жойлаштириш учун мос майдончани танлаш ва ўрганиш;
атом электр станцияси ҳудудида санитария-муҳофаза зонаси, кузатув зонаси, хавфсизлик зонасини ташкил этиш;
лойиҳа ҳужжатлари чегаравий таъсирларнинг олдини олиш чораларини ҳамда реактор қурилмасининг ички ўзини-ўзи ҳимоялаш хусусиятларининг ривожланганлик даражасига нисбатан консерватив ёндашувни ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқиш;
атом электр станцияси тизимлари (элементлари) ва бажариладиган ишларнинг сифатини таъминлаш;
атом электр станцияси тизимларидаги нуқсонларни ўз вақтида аниқлаш, профилактика чораларини кўриш, ишлаш ресурслари тугаган ускуналарни алмаштириш, техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашнинг тизимини ташкил этиш, иш ва мониторинг натижаларини расмийлаштириш орқали хавфсизлик учун муҳим тизимлар ва элементларни ишчи ҳолатда сақлаш;
атом электр станциясининг нормал эксплуатация, шу жумладан авариялар ва авариялардан олдинги ҳолатларда ходимларни зарур даражадаги малака билан таъминлаш;
б) 2-даража. Нормал эксплуатация тизимлари билан лойиҳавий аварияларни олдини олиш бўлиб, унга қуйидагилар киради:
нормал эксплуатациядан оғишларни (четга чиқишлар) ўз вақтида аниқлаш ва уларни бартараф этиш;
оғишлар (четга чиқишлар) ҳолатида атом электр станциясини эксплуатация қилишини бошқариш;
в) 3-даража. Хавфсизлик тизимлари билан атом электр станцияси лойиҳасида назарда тутилмаган авариялар бўлиб, унга қуйидагилар киради:
атом электр станциясидан ажралиб чиқаётган радиоактив моддаларни локализация қилиш йўли билан уларнинг тарқалишини чеклаш, бартараф этиш ҳамда авария оқибатларини минималлаштириш;
г) 4-даража. Атом электр станциясининг лойиҳасида назарда тутилмаган аварияларни бошқариш бўлиб, унга қуйидагилар киради:
атом электр станциясининг бошқариладиган ҳолатга қайтариш, бунда парчаланиш занжир реакциясининг тўхташи, ёқилғи совутилишининг доимий ва ўрнатилган чегаралар ичида радиоактив моддаларнинг сақланишини таъминлаш;
атом электр станциясининг лойиҳасидан ташқари аварияларнинг ривожланишини олдини олиш ва уларнинг оқибатларини юмшатиш, шу жумладан, техник воситалар ва мавжуд тизимлар (элементлар) ҳамда нормал эксплуатация ва хавфсизлик тизимларидан фойдаланиш;
атом электр станциясининг лойиҳасида назарда тутилмаган аварияларда реактор қурилмаси герметик тўсиғининг бузилишини олдини олиш ва унинг ишга яроқлилигини сақлаб туриш;
д) 5-даража. Аварияга қарши режалаштириш бўлиб, бунда атом электр станцияси ҳудудида ва ундан ташқарида ходимлар ҳамда аҳолини ҳимоя қилиш бўйича тадбирлар режасини ишлаб чиқиш, тасдиқлаш ва уни амалга ошириш киради.
Кўп босқичли ҳимоя (чуқур қатламли ҳимоя) атом электр станциясининг хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ барча фаолият босқичларида амалга оширилади.
6. Кўп босқичли ҳимоя (чуқур қатламли ҳимоя) даражаларининг бир-биридан мустақил бўлишини таъминлаш учун барча мавжуд ва амалга оширилиши мумкин бўлган чоралар кўрилади, шунингдек ушбу чоралар асосида ҳимоя тизими ташкил этилади.
7. Нормал эксплуатация жараёнида барча жисмоний тўсиқлар ишга яроқли ҳолатда сақланади.
Атом электр станцияси лойиҳасида назарда тутилган жисмоний тўсиқлардан камида биттасининг ишга яроқсизлиги аниқланганда, реактор қурилмаси тўхтатилади ва атом электр станцияси энергия блокини хавфсиз ҳолатга кельтириш бўйича ташкилий ҳамда техник чора-тадбирлар амалга оширилади.
8. Атом электр станциясини лойиҳалашда бошқа тўсиқларнинг шикастланиши натижасида жисмоний тўсиқларнинг кетма-кет ёки бир вақтнинг ўзида шикастланишига йўл қўйилмайди.
9. Атом электр станцияси лойиҳасида хавфсиз эксплуатация чегаралари ва шартлари белгиланади, шунингдек ушбу чегаралар ва шартларнинг бузилишини олдини олишга қаратилган техник воситалар ҳамда ташкилий чоралар назарда тутилади.
10. Атом электр станцияси хавфсизлигини таъминлаш учун амалга оширилган техник ва ташкилий чоралар аввалги тажриба, синовлар, тадқиқотлар ҳамда эксплуатация тажрибаси асосида синовдан ўтказилади.
11. Атом электр станциясининг хавфсизликни асослаш ҳисоботлари атом электр станциясининг ҳақиқий ҳолатига мос бўлиши ва ушбу мослик атом электр станциясининг бутун ишлаш муддати (тўлиқ ҳаётий даври) давомида эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан сақланиши керак.
12. Атом электр станцияси лойиҳасида аварияларнинг олдини олиш ва уларнинг оқибатларини бартараф этишни таъминлайдиган техник воситалар ҳамда ташкилий чора-тадбирлар назарда тутилади. Бунда:
реактор қурилмасининг ички ўзини ўзи ҳимоялаш хусусиятлари ва хавфсизлик тизимлари қўлланилиши натижасида лойиҳавий авариялар учун белгиланган чегаравий қийматлардан ошиб кетилишига йўл қўйилмаслиги;
лойиҳадан ташқари авариялар оқибатлари махсус техник воситалар, мавжуд бошқа техник воситалар ва ташкилий чора-тадбирлар орқали чекланиши;
лойиҳадан ташқари аварияларни бошқариш ҳамда ходимлар ва аҳолининг ҳимоя қилиш режалари бажарилиши таъминланади.
13. Атом электр станциясини лойиҳалашда ҳисобга олинган ҳар қандай бошланғич ҳодиса бўйича лойиҳавий авариялар учун белгиланган чегаралардан ошиб кетилишига йўл қўйилмайди. Бунда бошланғич ҳодисадан мустақил равишда қуйидагилардан биттасининг юз бериши ҳисобга олинади:
фаол элементнинг носозлиги;
механик ҳаракатланувчи қисмларга эга пассив элементнинг носозлиги;
ҳаракатланувчи қисмларсиз пассив элементнинг носозлиги;
хавфсизлик функциясининг ишдан чиқиш эҳтимоли 10?³ ёки ундан ортиқ бўлган ҳолат;
инсон хатоси.
Бошланғич ҳодисадан қатъи назар, элементлардан бирининг ушбу ягона ишдан чиқиш оқибатида юзага келадиган барча иккиламчи ишдан чиқишлар, бошланғич ҳодиса натижасида келиб чиқадиган ишдан чиқишлар, шунингдек атом электр станцияси эксплуатацияси жараёнида аварияларнинг ривожланишига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган аниқланмайдиган (яширин) элемент носозликлари инобатга олинади.
Юқори ишончлилик даражасига эга бўлган элементлар, шу жумладан уларнинг таркибига кирувчи тизимлар, шунингдек техник хизмат кўрсатиш ҳамда таъмирлаш учун белгиланган муддатда фойдаланишдан чиқарилган элементларни (тизимлар) ишдан чиққан деб топиш тартиби атом электр станцияси лойиҳасида белгиланади.
Элементнинг (тизим) ишончлилик кўрсаткичлари ҳаракатланувчи қисмларга эга бўлмаган хавфсизлик тизимларининг энг ишончли пассив элементлари кўрсаткичларидан паст бўлмаганда, у юқори ишончлилик даражасига эга ҳисобланади.
14. Атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидаларда белгиланган талабларига мувофиқ тайёрланган ва эксплуатация қилинадиган ускуналар ҳамда сиғимлар корпусларининг ёрилиши лойиҳавий аварияларнинг дастлабки ҳодисалари қаторига киритилмайди.
15. Атом электр станцияси лойиҳасида битта атом электр станцияси блоки реактори қобиғининг бузилиш эҳтимоли бир йил ҳисобида 10?? дан ошмаслиги асосланган бўлиши лозим.
16. Ҳар бир турдаги реактор бўйича лойиҳавий аварияларни таҳлил қилиш учун бошланғич ҳодисаларнинг якуний рўйхати атом электр станциясининг хавфсизлигини асословчи ҳисоботларда кельтирилади.
17. Атом электр станциясининг хавфсизлигини асословчи ҳисоботларда кўрсатилган лойиҳавий аварияларни таҳлил қилиш учун бошланғич ҳодисалар рўйхатига 1 йил давомида юзага келиш эҳтимоли 10?? ёки ундан кам деб баҳоланган ички ҳодисаларни киритмасликка йўл қўйилади.
18. Атом электр станцияси лойиҳасида назарда тутилмаган аварияларнинг (оғир аварияларнинг) якуний рўйхати атом электр станциясининг хавфсизлигини асословчи ҳисоботларда кўрсатилади.
Мазкур ҳисоботларда бундай аварияларни бошқариш бўйича чоралар ҳам кельтирилади.
19. Атом электр станцияси ҳолатининг оғирлик даражаси, шунингдек лойиҳада назарда тутилмаган аварияларни бошқариш учун мўлжалланган хавфсизлик тизимлари ва махсус техник воситаларнинг ишга яроқлилик ёки яроқсизлик ҳолатини ҳисобга олган ҳолда таъминланади.
20. Атом электр станцияси хавфсизлигини асословчи ҳисоботларда кельтирилган лойиҳада назарда тутилмаган авариялар таҳлили авария ҳолатларида ходимлар ва аҳолини ҳимоя қилиш бўйича чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқиш ҳамда бундай аварияларни бошқариш бўйича кўрсатмаларни тайёрлаш учун асос ҳисобланади.
21. Атом электр станцияси хавфсизлигининг мақсадли кўрсаткичлари қуйидагилардан иборат:
ҳар бир атом электр станцияси бўйича оғир аварияларнинг умумий эҳтимоли бир йиллик оралиқда 10?? дан ошмаслиги;
ҳар бир атом электр станцияси блоки бўйича катта авариявий радиоактив моддалар чиқарилишининг умумий эҳтимоли бир йиллик оралиқда 10?? дан ошмаслиги;
атом электр станцияси блоки таркибига кирмайдиган ядро ёқилғисини сақлаш жойлари мавжуд бўлган атом электр станцияси бўйича оғир аварияларнинг умумий эҳтимоли бир йиллик оралиқда 10?? дан ошмаслиги.
22. Эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан атом электр станциясининг тўлиқ "ҳаётий" даврининг барча босқичларида Атом энергиясидан фойдаланиш объектининг тўлиқ "ҳаётий" даври мобайнида сифатни таъминлашнинг умумий дастурига қўйиладиган талабларга (рўйхат рақами 3770, 2026 йил 9 феврал) мувофиқ сифатни таъминлаш бўйича дастурларни (сифатни таъминлаш бўйича умумий дастур) ишлаб чиқилиши ва амалга оширилиши таъминланади.
23. Атом электр станциясини жойлаштириш, қуриш, эксплуатация қилиш, эксплуатациядан чиқариш, шунингдек унинг тизимлари ва элементларини лойиҳалаштириш, конструкциялаш ҳамда ишлаб чиқариш билан боғлиқ барча ташкилотлар ва ходимларда хавфсизлик маданияти шакллантирилиши лозим.
24. Эксплуатация қилувчи ташкилот қуйидагиларни таъминлайди:
атом электр станциясининг хавфсизлигини;
аварияларнинг олдини олиш ва уларнинг оқибатларини камайтириш чораларини;
ядровий материаллар, радиоактив моддалар ва радиоактив чиқиндиларни ҳисобга олиш ҳамда назорат қилишни;
ядровий қурилмалар, ядровий материаллар, радиоактив моддалар ва радиоактив чиқиндиларни жисман ҳимоя қилишни;
санитария-муҳофаза зонаси ва кузатув зонасида атроф-муҳит ҳолатининг радиациявий назоратини;
атом электр станциясидан фақат у лойиҳалаштирилган ва қурилган мақсадларда фойдаланилишини.
25. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси хавфсизлиги таҳлили натижалари ва эксплуатация қилиш тажрибасини инобатга олган ҳолда унинг хавфсизлигини ошириш бўйича тадбирларни амалга оширади.
26. Эксплуатация қилувчи ташкилот ходимларни танлаш ва ўқитишни ҳамда атом электр станцияси хавфсизлиги устидан узлуксиз назоратни амалга оширади.
27. Атом электр станцияси ходимларининг малака даражасига қўйиладиган талаблар атом электр станцияси лойиҳасида асослантирилади ва хавфсизликни асословчи ҳисоботларда кўрсатилади.
28. Атом электр станцияси лойиҳасида атом электр станциясининг жисман ҳимоясини, шунингдек ёнғин хавфсизлигини таъминлашга қаратилган техник ва ташкилий чора-тадбирлар назарда тутилади.
29. Атом электр станциясини нормал эксплуатация шароитида, лойиҳавий авариялар ҳамда лойиҳада назарда тутилмаган авария ҳолатларида бошқаришни ташкил этиш учун зарур алоқа, огоҳлантириш ва такрорловчи воситалар билан таъминланади.
30. Эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ядровий ёқилғиларни Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида ядровий ёқилғиларни сақлаш ва ташишда хавфсизлик қоидаларига (рўйхат рақами 3769, 2026 йил 4 феврал) мувофиқ сақланиши ва ташилиши таъминланади.
31. Атом электр станцияларини эксплуатациядан чиқариш Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда хавфсизликни таъминлаш қоидаларига (рўйхат рақами 3771, 2026 йил 9 феврал) асосан амалга оширилади.
3-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИНИНГ ТИЗИМЛАРИ
ВА ЭЛЕМЕНТЛАРИНИНГ ТАСНИФИ
32. Атом электр станциясининг тизимлари ва элементларининг хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимларга қуйидагилар киради:
хавфсизлик тизимлари (элементлари);
нормал эксплуатация тизимлари (элементлари) (агар уларнинг носозлиги нормал эксплуатациянинг бузилишига олиб келса ёки уни бартараф этишга тўсқинлик қилса ҳамда бундай носозликнинг оғир аварияга айланиш эҳтимоли 10?? ва ундан юқори бўлса);
носозлиги радиоактив моддаларнинг рухсат этилган ташланмалари, оқовалари ёки ишчи хоналардаги радиоактив ифлосланиш даражаларининг ошиб кетишига олиб келадиган нормал эксплуатация тизимлари (элементлари);
авариянинг бошланғич ҳолатидан кейинги камида 3 сутка давомида аварияларни бошқариш учун лойиҳада назарда тутилган элементлар;
радиациявий назорат тизимлари.
33. Атом электр станцияси элементларининг хавфсизликка таъсири даражасига кўра қуйидаги 4 та хавфсизлик синфига бўлинади:
а) 1-синф. Иссиқлик ажратувчи элементлар ҳамда атом электр станциясининг уларнинг ишдан чиқиши хавфсизлик тизимларининг лойиҳавий ишлаши шароитида иссиқлик ажратувчи элементлар учун белгиланган максимал лойиҳавий чегарадан ошиб кетишга олиб келадиган аварияларнинг дастлабки сабабчиси;
б) 2-синф. 1-синфга киритилмаган қуйидаги атом электр станцияси элементлари киради:
хавфсизлик тизимларининг лойиҳавий ишлаши шароитида, ушбу тизимлар бўйича лойиҳавий авариялар учун носозликлар сони ҳисобга олинган ҳолда, иссиқлик ажратувчи элементларнинг максимал лойиҳавий чегарадан ошмаган даражада шикастланишига олиб келадиган бошланғич ҳодисаларни юзага кельтирувчи элементлар;
алоҳида носозлиги лойиҳавий авария юз берганда, лойиҳавий чегараларнинг бузилишига олиб келадиган хавфсизлик тизимлари элементлари;
в) 3-синф. Хавфсизлик учун муҳим бўлган, бироқ 1 ва 2-синфларга киритилмаган атом электр станцияси элементлари;
г) 4-синф. Хавфсизликка таъсир кўрсатмайдиган ҳамда 1 - 3-синфларга киритилмаган атом электр станциясининг нормал эксплуатация элементлари.
1- 3-хавфсизлик синфларига киритилмаган, бироқ лойиҳадан ташқари аварияларни бошқаришда қўлланиладиган элементлар 4-хавфсизлик синфига киритилади.
Агар бирор элемент бир вақтнинг ўзида турли хавфсизлик синфлари белгиларига эга бўлса, у юқорироқ хавфсизлик синфига киритилади.
34. Турли хавфсизлик синфларига мансуб алоҳида элементларни ажратиб турувчи қурилмалар (қувур арматуралари ва дроссель мосламалари) юқорироқ хавфсизлик синфига киритилади.
35. Атом электр станцияси элементлари учун хавфсизлик синфлари мазкур Қоидаларга мувофиқ атом электр станцияси лойиҳасини ишлаб чиқувчилар томонидан белгиланади.
36. Элементларнинг 1 - 4-синфларга киритилиши атом электр станцияси тизимлари ва элементларини лойиҳалаштириш, қуриш ва фойдаланишга оид ҳужжатларда асослаб берилади ҳамда атом электр станциясининг хавфсизлигини асословчи ҳисоботларда кельтирилади.
Таснифлаш белгиси элементнинг хавфсизликнинг 1 - 4-синфига мансублиги аниқланади ҳамда унинг бажарадиган функциясини ифодаловчи белги билан кўрсатилади.
Бунда қуйидаги белгилар қўлланилади:
Н - нормал эксплуатация бўлиб, нормал ишлаш шароитида фаолият кўрсатадиган элемент;
Ҳ - ҳимояловчи бўлиб, хавфни бартараф этувчи ёки ҳимоя вазифасини бажарадиган элемент;
L - локализацияловчи бўлиб, радиация ёки хавфли моддаларнинг тарқалишини чеклайдиган элемент;
Т - таъминловчи бўлиб, бошқа тизимлар ёки функциялар ишлашини таъминлайдиган элемент;
Б - бошқарув бўлиб, хавфсизлик тизимини бевосита бошқарувчи элемент;
Т2 - лойиҳадан ташқари аварияларни бошқариш учун мўлжалланган махсус техник воситалар элементи.
Элемент бир нечта вазифага эга бўлса, унда уларнинг барчаси белгиланади (таснифлаш белгилари - 2Н, 3Ҳ, 2НҲ, 3Т).
Элемент бир нечта функцияни бажарганда, унинг таснифлаш белгисида (2Н, 3Ҳ, 2НҲ, 3Т) ушбу функцияларнинг барчаси кўрсатилади.
4-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИ ВА УНИНГ
ТИЗИМЛАРИ ЛОЙИҲАСИДА АМАЛГА
ОШИРИЛАДИГАН ХАВФСИЗЛИК
37. Атом электр станцияси қуйидаги хавфсизлик тизимларига эга бўлади:
реакторни авариявий тўхтатиш ва уни субкритик ҳолатда ушлаб туриш тизимига;
авариявий ҳолатларда реактордан ажралиб чиқадиган иссиқликни чиқариб ташлаш тизимига;
радиоактив моддаларни белгиланган чегараларда ушлаб қолиш тизимига.
Бунда хавфсизлик функцияларининг лозим даражада бажарилишига тўсқинлик қилувчи хавфсизлик тизимлари ўртасидаги ўзаро таъсирга йўл қўйилмайди.
Хавфсизлик тизимларининг мустақиллиги жисмоний ажратиш, функционал мустақиллик ва бошқа техник ечимлар орқали таъминланади.
Хавфсизликнинг асосий функцияларига, нормал эксплуатация тизимлари томонидан бажарилишига йўл қўйиладиган, ядро ёқилғисини сақлаш ва ташишда субкритикликни таъминлаш, шунингдек атом электр станцияси майдончаси доирасида сақлаш ва ташиш вақтида ядро ёқилғисидан ажралиб чиқадиган иссиқликни чиқариб юбориш функциялари ҳам киради.
38. Атом электр станцияси лойиҳадан ташқари аварияларни бошқаришни таъминлайдиган қуйидаги махсус техник воситалар билан жиҳозланади:
реактор қурилмаси ва ядро ёқилғисини сақлаш омборларидан ажралиб чиқадиган иссиқликни якуний ютгичга чиқариб юборишни таъминлайдиган нормал эксплуатация тизимлари ҳамда қўшимча пассив хавфсизлик тизимлари;
авариявий мустақил электр таъминоти тизимлари.
Бунда атом электр станцияси лойиҳасида махсус техник воситаларни ташқи таъсирлардан, шунингдек лойиҳадан ташқари авариялар оқибатида юзага келадиган таъсирлардан ҳимоя қилиш бўйича чора-тадбирлар, шу жумладан хавфсиз жойларда сақланадиган мобил воситалардан фойдаланилади.
39. Атом электр станцияси лойиҳасида авария ва оғир авария ҳолатларида реактор қурилмаси ҳамда атом электр станцияси ҳолатини назорат қилиш учун техник воситалар, шунингдек авариядан кейинги мониторинг воситалари назарда тутилади.
40. Атом электр станцияси лойиҳасида қурилмалар ва мосламаларни назорат қилиш бўйича қуйидаги вазифалар белгиланади:
тизимлар ва элементларнинг (реактор ичидаги қурилмалар) ишга яроқлилигини текшириш ва хизмат муддати тугаган ускуналарни алмаштириш;
тизимларнинг лойиҳавий кўрсаткичларга мувофиқлигини аниқлаш ҳамда синовларни ўтказиш;
ускуналарнинг ишга тушириш, огоҳлантирувчи ва авария сигнализацияси кетма-кетлигини текшириш;
ускуналар ва қувурлар металли (пайвандланган бирикмалар) ҳолатини текшириш.
41. Атом электр станцияси лойиҳасида атом электр станциясини ёнғиндан ҳимоя қилиш учун зарур ва етарли воситалар, шунингдек ёнғин тўғрисида хабар бериш, одамларни огоҳлантириш ва эвакуация қилиш, тутунга қарши шамоллатиш, автоматик ёнғин ўчириш ҳамда бошқа ёнғинга қарши ҳимоя тизимлари назарда тутилади.
42. Хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимлар ва элементлар атом электр станцияси лойиҳасида ташқи табиий таъсирлар (зилзилалар, бўронлар, қуюнлар, тошқинлар ва бошқа ҳодисалар), шунингдек авариялар оқибатида юзага келадиган гидравлик, механик, иссиқлик, кимёвий таъсирларни ҳисобга олган ҳолда ўз вазифаларини белгиланган даражада бажаришни таъминлаши лозим.
43. Атом электр станциясини лойиҳалашда хавфсизлик тизимлари ва элементларини, шунингдек аварияларни бошқариш учун мўлжалланган махсус техник воситалар тизимлари ва элементларини захиралаш ҳамда мустақиллигини таъминлаш чоралари кўриб чиқилади.
44. Хавфсизлик тизимларининг ишга тушиши автоматлаштирилган бўлиши зарур.
45. Атом электр станцияси лойиҳасида ходимлар хатоларининг олдини олишга ёки уларнинг оқибатларини, шу жумладан техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш жараёнида камайтиришга имкон берадиган воситалар назарда тутилади.
46. Хавфсизлик тизимлари ва уларнинг элементларидан кўп мақсадли фойдаланиш асослантирилиши, нормал эксплуатация функциялари ҳамда хавфсизлик талабларининг бузилишига олиб келмаслиги, шунингдек хавфсизлик функцияларининг талаб этиладиган ишончлилигини пасайтирмаслиги шарт.
47. Кўп блокли атом электр станциясида ҳар бир блокнинг хавфсизлик тизимлари бошқа блокларнинг хавфсизлик тизимларидан мустақил бўлиши зарур.
48. Кўп блокли атом электр станциясининг барча блокларида фавқулодда вазиятлар содир бўлганда, лойиҳадан ташқари аварияларни бошқариш учун махсус техник воситаларнинг етарли бўлиши лозим.
49. Хавфсизлик учун муҳим бўлган атом электр станцияси тизимлари ва элементлари эксплуатацияга киритишда, шунингдек таъмирдан кейинги даврий баҳолаш жараёнида лойиҳавий тавсифларга мувофиқлиги бўйича текширувдан ўтказилади.
50. Атом электр станцияси лойиҳасида хавфсизлик тизимларининг ҳолатини техник диагностика қилиш (текшириш), лойиҳада назарда тутилмаган аварияларни бошқариш учун мўлжалланган махсус техник воситаларни, шунингдек хавфсизликнинг 1 ва 2-синфларига киритилган, нормал эксплуатация хавфсизлиги учун муҳим бўлган элементларни синовдан ўтказиш тартиби белгиланади.
51. Хавфсизлик тизимлари ўз функцияларини тўлиқ ҳажмда бажариши ва ишга туширилганидан сўнг уларнинг ҳаракати узлуксиз давом этиши лозим.
52. Хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимлар дастурланадиган рақамли қурилмалар асосида амалга оширилганда, уларнинг бутун ҳаётий даври давомида дастурий таъминотни рухсатсиз аралашувдан ҳимоя қилиш воситалари назарда тутилиши шарт.
53. Атом электр станциясининг хавфсизлигини асословчи ҳисоботларда хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимлар томонидан функцияларни бажариш ишончлилиги таҳлили, шунингдек хавфсизлик учун муҳим бўлган элементларнинг ишончлилик кўрсаткичлари кельтирилади.
Ишончлилик таҳлили умумий носозликлар ҳамда ходимларнинг хатолари оқибатида юзага келадиган ишдан чиқишлар ҳисобга олинган ҳолда амалга оширилади.
54. Эксплуатация жараёнида хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимлар ва элементларнинг ишончлилик кўрсаткичлари атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган даврийликка ҳамда атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидаларга мувофиқ техник хизмат кўрсатиш, таъмирлаш, шунингдек металларнинг ва пайвандланган бирикмаларнинг ҳолатини назорат қилиш йўли билан сақлаб турилиши шарт.
55. Атом электр станциясининг барча эксплуатация ҳолатлари учун реакторнинг қувват билан ишлаши, тўхтатилган ҳолати ва ёқилғини юклаш жараёнида амал қилинадиган хавфсиз эксплуатация чегаралари ҳамда шартлари атом электр станцияси лойиҳасида белгиланади ва асослантирилади, шунингдек хавфсизликни асословчи ҳисоботларда кельтирилади.
5-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИ ФАОЛ
ЗОНАСИНИНГ КОНСТРУКЦИЯСИ
ВА ТАВСИФЛАРИ
56. Атом электр станцияси лойиҳасида атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидаларга мувофиқ иссиқлик ажратувчи элементларнинг шикастланиш чегаралари, шу жумладан уларнинг йўл қўйиладиган шикастланиш даражаси ва миқдори, шунингдек мазкур кўрсаткичлар билан боғлиқ реактор совутиш тизими ҳамда репер изотоплар бўйича биринчи контурнинг бошқа технологик муҳитидаги радиоактивлик даражалари белгиланади.
57. Ҳимоя тизимлари таъсирини ҳисобга олган ҳолда қуйидаги нормал эксплуатация бузилишлари содир бўлганда иссиқлик ажратувчи элементлар шикастланишининг хавфсиз эксплуатация чегараларидан ошишига йўл қўйилмайди:
реактор қурилмасини бошқариш тизимларидаги ишдан чиқишлар;
асосий совутиш контури насосларининг электр таъминоти узилиши;
турбогенераторлар ҳамда иссиқликни қабул қилувчи истеъмолчиларнинг узилиши;
нормал эксплуатация учун мўлжалланган электр таъминоти манбаларининг йўқолиши;
реактор совутиш контуридаги сизиб чиқишларнинг нормал эксплуатацияни таъминлаш тизимлари ҳисобидан қопланиши;
буғ генератори ва турбоқурилмага буғ узатувчи буғ қувурлари тизимидаги клапанларнинг ёпилмай қолиши.
58. Атом электр станцияси лойиҳасида фаол зонада нормал эксплуатация даврида ҳамда лойиҳавий авариягача бўлган бузилишлар шароитида реактор реактивлигини бошқариш ва авариявий тўхтатиш воситаларининг нормал ишлашини бузадиган, шунингдек иссиқлик ажратувчи элементларнинг совутилишига тўсқинлик қиладиган, уларнинг белгиланган лойиҳавий чегаралардан ортиқ шикастланишига сабаб бўладиган фаол зона компонентларининг деформациясига йўл қўйилмаслиги лозим.
59. Эксплуатация ҳолатларида тартибга солиш органлари ҳамда реактивликка таъсир этувчи бошқа омиллар туфайли юзага келадиган реактивлик ўзгаришлари, шунингдек лойиҳавий авариялар шароитида, фаол зонада иссиқлик ажратувчи элементларнинг белгиланган лойиҳавий чегаралардан ортиқ шикастланишига олиб келадиган энергия ажралишининг бошқариб бўлмайдиган ортишига йўл қўйилмайди.
60. Фаол зонанинг тавсифи, реактор конструкцияси ҳамда биринчи контурнинг бошқа ускуналари бошқа тизимларнинг ишлаши ҳисобига оғир авариялар шароитида, шу жумладан ёқилғи эриши ҳолатларида, иккиламчи критик массаларнинг ҳосил бўлишига йўл қўйилмайди.
6-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИ РЭАКТОРИНИНГ
ИССИҚЛИК ТАШУВЧИ КОНТУРИ
61. Реакторнинг иссиқлик ташувчи контури схемаси таркибига кирувчи ускуналар ва қувурларнинг унинг ҳар қандай қисмида юзага келадиган статик ва динамик юкламалар ҳамда ҳарорат таъсирига, ҳимоя хавфсизлик тизимларининг ишлаши ва уларнинг эҳтимолий носозликлари инобатга олинган ҳолда, лойиҳавий авариягача бўлган нормал эксплуатация бузилишлари шароитида, шу жумладан совутиш суюқлигига энергиянинг бехосдан ажралиб чиқиши ҳолатларида, бузилишсиз бардош бериши лозим.
Мазкур ускуналар ва қувурлар қуйидаги ҳолларда ҳам мустаҳкамлиги ҳамда иш қобилиятини сақлаши шарт:
реактивликка таъсир қилувчи органнинг максимал самарадорлик билан максимал тезликда ҳаракатланиши натижасида, агар бундай таъсир оқибатлари конструкция билан олдиндан бартараф этилмаган бўлса, ижобий реактивликнинг тасодифий миқдорда фаол зонага киритилганда;
фаол зонага "совуқ" иссиқлик ташувчини киритиш оқибатида, иссиқлик ташувчи ҳароратига нисбатан реактивликнинг манфий коэффициенти мавжуд бўлганда, шунингдек иссиқлик ташувчи билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай ижобий реактивлик миқдори юзага келганда.
62. Реакторнинг иссиқлик ташувчи контурини ортиқча босимдан ҳимоя қилувчи босимни пасайтириш қурилмаларининг ишлаши натижасида биринчи контур иссиқлик ташувчисининг реактор қурилмасининг герметик тўсиғи чегарасидан ташқарига чиқарилишига йўл қўйилмайди.
63. Атом электр станцияси лойиҳасида реакторнинг иссиқлик ташувчи контури учун "бузилишдан олдинги сизиб чиқиш" концепцияси назарда тутилади.
Бунда реакторнинг иссиқлик ташувчи контури қувурларида юзага келадиган ёриқларни ўз вақтида аниқлашни ҳамда улар критик ўлчамларга етгунга қадар реактор қурилмасини хавфсиз ҳолатга ўтказишни таъминлайдиган техник воситалар ва ташкилий чора-тадбирлар белгиланади.
64. Ускуналарнинг жойлашуви ва биринчи контур геометрияси мажбурий циркуляция йўқолганда, лойиҳавий авариялар шароитида биринчи контур бўйлаб иссиқлик ташувчининг табиий циркуляцияси юзага келиши ва ривожланиши учун зарур шароитларни таъминлаши зарур.
65. Реакторнинг иссиқлик ташувчи тизимини радиоактив ифлосликлардан тозалаш қурилмаси атом электр станциясининг реактор иссиқлик ташувчи контури активлигининг паст даражасида эксплуатация қилинишини таъминлаш мақсадида иссиқлик ажратувчи элементларнинг шикастланиши бўйича белгиланган хавфсиз эксплуатация чегарасига эришилгунга қадар ишлаши лозим.
66. Атом электр станцияси лойиҳасида қуйидагилар назарда тутилади:
биринчи контур ускуналари ва қувурларида газларнинг портловчи концентратсияларда тўпланишининг олдини олишга қаратилган чора-тадбирлар;
биринчи контурга бегона жисмларнинг тушишининг олдини олишга қаратилган чора-тадбирлар;
биринчи контур иссиқлик ташувчисидаги нейтрон ютгичлар таркибидаги, шунингдек биринчи контурга юбориладиган муҳитлардаги нуклидларнинг таркиби ва миқдорини назорат қилишга мўлжалланган техник воситалар;
биринчи контур иссиқлик ташувчиси ҳамда биринчи контурнинг бошқа технологик муҳитлари активлигини назорат қилишга мўлжалланган техник воситалар;
реактордаги иссиқлик ташувчи сатҳини назорат қилишга мўлжалланган техник воситалар;
биринчи контурнинг иссиқлик ташувчисидаги сизиб чиқишлар сарфини чеклашга мўлжалланган техник воситалар;
ҳарорат ўзгариши таъсирида биринчи контур ускуналари ва қувурларининг силжишини назорат қилишга мўлжалланган техник воситалар;
биринчи контур иссиқлик изоляциясининг хавфсизлик тизимлари ишига салбий таъсирини бартараф этишга қаратилган чора-тадбирлар.
7-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИДА
ТЭХНОЛОГИК ЖАРАЁНЛАРНИ БОШҚАРИШ
67. Атом электр станцияси блокида қуйидаги технологик жараёнларни бошқариш учун нормал эксплуатация ва хавфсизлик тизимлари назарда тутилади:
бошқарув пункти;
захира бошқарув пункти;
нормал эксплуатацияни бошқариш тизимлари;
хавфсизликни бошқариш тизимлари;
тезкор алоқа ва ахборот билан таъминлаш тизимлари;
маълумотларни қайд этиш ва сақлашнинг мустақил воситалари.
68. Атом электр станцияси ва реактор қурилмаси лойиҳалари, шунингдек атом электр станциясининг хавфсизлигини асословчи ҳисоботлар қуйидагиларни ўз ичига олади:
бошқарув тизимларида юз бериши мумкин бўлган носозликларга ушбу тизимларнинг реакцияси таҳлилини;
бошқарув тизимлари ишлашининг ишончлилик таҳлилини;
автоматик бошқариш контурларининг барқарорлик таҳлилини.
8-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИНИНГ БЛОКЛИ
ВА ЗАХИРА БОШҚАРУВ ПУНКТЛАРИ
69. Бошқарув пункти атом электр станциясининг ходимларига нормал эксплуатация тизимлари ва элементларини эксплуатация чегаралари ҳамда шартларига риоя этилиши устидан назорат қилган ҳолда тўлиқ ҳажмда бошқариш, шунингдек нормал эксплуатация бузилишлари, эксплуатация чегараларидан четга чиқиш ҳолатлари, лойиҳавий ва лойиҳадан ташқари авариялар шароитида хавфсизлик тизимлари ва элементларини ҳамда махсус техник воситаларни бошқаришни таъминлайдиган воситалар билан жиҳозланган бўлиши лозим.
70. Атом электр станцияси лойиҳасида барча нормал эксплуатация режимларида, шунингдек нормал эксплуатация бузилишлари, лойиҳавий ва лойиҳадан ташқари авариялар шароитида бошқарув пунктининг ишлашга лаёқатлилиги, мослашувчанлиги ҳамда нормал эксплуатацияни таъминлашга қаратилган чора-тадбирларнинг етарлилиги асослаб берилади.
71. Бошқарув пунктида назорат қилинадиган атом электр станцияси параметрларининг кўрсатилиши ходимларни атом электр станциясининг хавфсиз эксплуатацияси учун белгиланган чекловлар ва шартларга риоя этилиши тўғрисидаги аниқ ахборот билан, шунингдек хавфсизлик тизимларининг автоматик ишга туширилиши ва уларнинг ишлаши ҳақидаги маълумотлар билан таъминлаши лозим.
72. Бошқарув пунктига узатиладиган сигналлар хавфсизлик даражаси бўйича тартибга солинган бўлиши шарт.
73. Атом электр станцияси лойиҳасида бошқарув пункти қуйидаги воситалар билан таъминланади:
нормал эксплуатация режимларида, нормал эксплуатация бузилишларида, фавқулодда ҳолатларда, шунингдек фаол зонанинг барча режим ва ҳолатларида, шу жумладан реактор субкритик ҳолатда бўлганда ёқилғини юклаш жараёнида занжирли реакцияни назорат қилиш ва бошқариш воситалари;
реактивликка таъсир этувчи воситаларнинг ҳолатини кўрсатиш, иссиқ нейтронларни ютувчи модда концентратсиясини автоматик назорат қилиш, шунингдек реактивликка таъсир этувчи бошқа воситаларнинг ҳолатини кўрсатиш учун мўлжалланган ускуналар.
74. Бошқарув пункти ва захира бошқарув пункти панелларидан автоматик бошқариш тизими ёки масофадан бошқариш тугмалари ёхуд бошқа воситалар орқали шакллантирилган бошқарув буйруқлари автоматик равишда қайд этилиши лозим.
75. Бошқарув пункти ва захира бошқарув пункти қуйидаги функцияларни бажаришни таъминлайди:
хавфсизлик тизимларини бошқаришни;
реактор фаол зонасини субкритик ҳолатга ўтказиш ҳамда уни субкритик ҳолатда сақлаб турилишини назорат қилишни;
реактордан ва ишлатилган ядровий ёқилғини сақлаш бакларидан иссиқликни олиб чиқишни бошқаришни;
реактор қурилмаси ҳамда ишлатилган ядровий ёқилғини сақлаш бакларининг ҳолатини назорат қилишни.
76. Захира бошқарув пунктининг бошқарув пунктидан мустақиллиги таъминланиши, шунингдек захира бошқарув пунктининг ишончлилиги ва ишлашга яроқлилиги асослантирилган бўлиши лозим.
77. Бошқарув пункти ва захира бошқарув пунктининг умумий сабабларга кўра бир вақтда ишдан чиқиш эҳтимоли атом электр станцияси лойиҳасида асослантирилади, атом электр станцияси хавфсизлигини асословчи ҳисоботларда эса бундай ҳолатларнинг олдини олиш ва уларнинг оқибатларини бартараф этиш бўйича чора-тадбирлар назарда тутилади.
78. Техник ҳамда ташкилий чора-тадбирлар бошқарув пункти ва захира бошқарув пунктидан бир вақтнинг ўзида бошқарув буйруқлари берилишига йўл қўймасликни таъминлаши лозим.
79. Бошқарув пункти ва захира бошқарув пункти фавқулодда вазиятларга қарши ҳаракатларни бошқариш бўйича муҳофаза қилинган пункт билан алоқа воситалари билан таъминланади.
9-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИНИНГ НОРМАЛ
ЭКСПЛУАТАЦИЯСИ ВА ХАВФСИЗЛИКНИ
БОШҚАРИШ ТИЗИМЛАРИ
80. Атом электр станцияси блокининг нормал эксплуатацияни бошқариш тизимлари барча иш режимларида технологик жараёнларни бошқаришни таъминлаши, шунингдек атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган сифат кўрсаткичлари, ишончлилик ва метрологик хусусиятлар бўйича назоратни амалга ошириши лозим.
81. Нормал эксплуатацияни бошқариш тизимлари қуйидагилар билан таъминланади:
бошқарув пунктидан ташқарида ишларни амалга ошираётган ходимлар билан бошқарув пункти ва захира бошқарув пункти ўртасида алоқа ўрнатишни таъминловчи воситалар;
нормал эксплуатация бузилишлари, авариялар ва уларнинг ривожланиши, хавфсизлик тизимлари ҳамда хавфсизлик учун муҳим бўлган элементларнинг ишлашининг ҳақиқий алгоритмини белгилаш, шунингдек бошқарув ва бошқариш тизимлари фаолиятининг белгиланган алгоритмлардан оғишини, ходимлар ҳаракатларини ўз вақтида аниқлаш учун етарли бўлган маълумотларни йиғиш, таҳлил қилиш, ҳужжатлаштириш ва сақлаш воситалари;
биринчи контур совутиш суви сизиб чиқишининг атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган қийматдан ошганини, шунингдек сизиб чиқиш жойини аниқлашга мўлжалланган воситалар;
биринчи контур совутиш суви ва унинг радиоактивлигини автоматик назорат қилиш воситалари.
82. Нормал эксплуатацияни бошқариш тизимлари атом электр станцияси блокининг ҳолати ҳамда эксплуатация режимларини автоматик диагностика қилишни, шунингдек мазкур тизимлар таркибига кирадиган техник воситалар, шу жумладан дастурий таъминот асосида ишловчи техник воситаларнинг техник ҳолатини автоматик диагностика қилишни таъминлайди.
83. Атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган шартлар юзага келганда хавфсизликни бошқариш тизимлари ўзига юклатилган функцияларни автоматик равишда бажаришни таъминлаши лозим.
84. Хавфсизликни бошқариш тизимлари автоматик ишга туширилганидан кейин 10-30 дақиқа давомида эксплуатация ходимлар томонидан ўчириб қўйилишининг олдини оладиган тарзда лойиҳалаштирилиши лозим.
Бунда мазкур тизимлар технологик регламентларда назарда тутилган авария юзага келганда, аварияларни бартараф этиш бўйича йўриқномаларда ва лойиҳадан ташқари аварияларни бошқариш бўйича кўрсатмаларда ходимнинг тўғри ҳаракатларини амалга оширишига тўсқинлик қилмаслиги шарт.
85. Атом электр станциясида хавфсизлик тизимларини масофадан бошқариш, шунингдек арматура ўрнатилган жойда қўлда бошқариш имконияти назарда тутилган бўлиши лозим.
86. Автоматик ишга тушириш занжиридаги носозлик масофадан туриб бошқариш имкониятига ҳамда хавфсизлик функцияларининг бажарилишига тўсқинлик қилмаслиги зарур.
87. Хавфсизликни бошқариш тизимлари нормал эксплуатацияни бошқариш тизимларидан ажратилган бўлиши шарт.
Хавфсизликни бошқариш тизимларининг бирон-бир элементи ёки каналидаги бузилиш нормал эксплуатацияни бошқариш тизимларининг ўз функцияларини бажариш қобилиятига таъсир кўрсатмаслиги лозим.
88. Хавфсизликни бошқариш тизимлари қуйидаги хавфсизлик талабларига жавоб бериши шарт:
захиралаш;
мустақиллик;
хилма-хиллик.
89. Хавфсизликни бошқариш тизимларида қуйидагилар таъминланади:
бошқарув тизимлари ишлашининг доимий автоматик назорати ва таҳлилини;
бошқарув пункти ҳамда захира бошқарув пунктидан хавфсизликни бошқариш тизимлари каналларининг ишга яроқлилигини даврий техник текшириш, шунингдек технологик ускуналарнинг ҳолатини таҳлил қилиш имкониятини.
90. Хавфсизликни бошқариш тизимларининг техник ва дастурий таъминот воситаларида ишдан чиқиш ёки носозлик ҳолатлари юзага келганда, бу ҳақда бошқарув пункти ҳамда захира бошқарув пунктига сигнал узатилиши, шунингдек атом электр станцияси хавфсизлигини таъминлашга қаратилган зарур чора-тадбирлар кўрилиши керак.
ХАВФСИЗЛИГИНИ ҲИМОЯ ТИЗИМЛАРИ
91. Атом электр станцияси лойиҳасида реакторнинг авария ҳолатида ишончли ўчирилишини, бузилишлар юзага келганда унинг субкритик ҳолатда ушлаб турилишини, шунингдек лойиҳавий авариягача бўлган шароитларда хавфсизликни таъминловчи ҳимоя тизимлари назарда тутилиши лозим.
92. Реакторнинг авариявий ўчириш тизимларининг самарадорлиги ва тезкорлиги энергия ажралишини иссиқлик ажратувчи элементларнинг шикастланиши бўйича белгиланган лойиҳавий чегаралар бузилмайдиган даражада чеклаш, шунингдек нормал эксплуатация ва лойиҳавий авариялар шароитида юзага келиши мумкин бўлган ҳар қандай ижобий реактивликни бостириш учун етарли бўлиши лозим.
93. Реакторнинг авариявий ўчирилиши электр таъминоти манбаларининг мавжудлиги ва ҳолатидан қатъи назар таъминланиши шарт.
94. Хавфсизликни ҳимоя қилиш тизимлари таркибида бир нечта мустақил каналлардан ташкил топган, реактордан якуний иссиқликни қабул қилиш ва чиқариб юборишни таъминловчи тизимлар назарда тутилади.
95. Нормал эксплуатация учун мўлжалланган совутиш тизимларидан реактордаги авариявий иссиқликни олиб кетиш тизимлари сифатида фойдаланишга рухсат этилади.
96. Реакторнинг авариявий иссиқликни олиб кетиш тизими ишга туширилганда ва унинг ишлаши давомида реакторнинг критик ҳолатга ўтишига ҳамда реактор иссиқлик ташувчи контури тизимларида рухсат этилган босим қийматларининг ошиб кетишига йўл қўйилмайди.
97. Хавфсизликни ҳимоя қилиш тизимларининг ишга тушиши нормал эксплуатация тизимлари ускуналарининг ишдан чиқишига олиб келмаслиги лозим.
Лойиҳалашда атом электр станцияси блокининг эксплуатация муддати давомида хавфсизлик тизимлари учун йўл қўйиладиган ишга тушишлар, шу жумладан ёлғон ишга тушишлар сони ускунанинг хизмат муддати ва унга кўрсатиладиган таъсир инобатга олинган ҳолда асослантирилади.
11-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИ ХАВФСИЗЛИГНИ
ЛОКАЛИЗАЦИЯЛОВЧИ ТИЗИМЛАР
98. Хавфсизликни локаллаштирувчи тизимлар авария шароитида радиоактив моддалар ҳамда ионлаштирувчи нурланишнинг атом электр станцияси лойиҳасида назарда тутилган чегараларда ушлаб турилишини ва уларнинг белгиланган чегаралардан ташқарига тарқалмаслигини таъминлаши зарур.
99. Реактор ҳамда таркибида радиоактив моддалар мавжуд бўлган тизимлар ва реактор қурилмаси элементлари лойиҳавий авариялар пайтида ажралиб чиқадиган радиоактив моддаларни локаллаштириш мақсадида реактор қурилмасининг тўлиқ герметик ёпиқ ҳажмида жойлаштирилади.
Оғир авариялар шароитида ажралиб чиқадиган радиоактив моддаларни локаллаштириш фильтрлаш тизими орқали таъминланади.
100. Ҳар бир атом электр станциясида хавфсизликни локаллаштирувчи тизимлар назарда тутилган бўлиши ҳамда мазкур тизимлар лойиҳавий ва лойиҳадан ташқари авариялар шароитида улар учун белгиланган вазифаларни бажаришни таъминлаши керак.
101. Герметик ўралган тўсиқ ичида босимнинг ошиб кетишининг олдини олиш учун фаол элементлар ва иссиқликни олиб кетиш тизимлари назарда тутилган бўлса, мазкур тизимлар таркибида ўзаро мустақил бир нечта каналлар бўлиши лозим.
102. Авария содир бўлганда ажралиб чиқадиган радиоактив моддалар таъсири инобатга олинган ҳолда, герметик ўралган тўсиқ чегарасини кесиб ўтувчи барча коммуникациялар атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидаларга мувофиқ изоляцияловчи элементлар билан жиҳозланган бўлиши лозим.
103. Атом электр станцияси лойиҳасида герметик ўралган тўсиқнинг йўл қўйиладиган ногерметиклик даражаси асослантирилган бўлиши керак.
Реактор биринчи маротаба ядровий ёқилғи билан юкланишидан олдин герметик ёпиқ тўсиқнинг амалдаги герметиклиги лойиҳа талабларига мувофиқлиги бўйича тасдиқланади, шунингдек эксплуатация жараёнида атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган муддатларда такроран текшириб борилади.
104. Атом электр станциясини эксплуатацияга топшириш жараёнида герметик ўралган тўсиқ лойиҳавий босим остида синовдан ўтказилади.
Кейинги синовлар атом электр станцияси лойиҳасида асослантирилган босим қийматларида ўтказилади.
Герметик ўралган тўсиқ ичида жойлашган ускуналарни босим остида синаш уларнинг ишга яроқлилигига салбий таъсир кўрсатмаслиги керак.
105. Герметик ўралган тўсиқнинг лойиҳа параметрларига мувофиқлигини синаш усуллари ва техник воситалари атом электр станцияси лойиҳасида белгиланади.
106. Водород портлашидан ҳимояланиш бўйича чора-тадбирлар атом электр станцияси лойиҳасида асослантирилган бўлиши лозим.
Герметик ўралган тўсиқ ичида водород мавжуд бўлган аралашма муҳитининг физик-кимёвий параметрларини назорат қилишга мўлжалланган воситалар назарда тутилиши зарур.
12-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИ ХАВФСИЗЛИГИНИ
ТАЪМИНЛАШ ТИЗИМЛАРИ
107. Атом электр станцияси лойиҳасида хавфсизлик тизимларининг ишчи муҳит, энергия таъминоти ва уларнинг ишлаши учун зарур шарт-шароитлар билан таъминланишини, шу жумладан иссиқликни охирги ютгичга узатиш функциясини бажаришни кафолатлайдиган ёрдамчи хавфсизлик тизимлари белгиланиши лозим.
Хавфсизликни таъминловчи тизимлар таркибига ёнғин юзага келганда хавфсизлик тизимларининг ишлаши учун зарур шарт-шароитларни таъминлайдиган ёки ёнғиннинг хавфсизлик тизимларига тарқалишининг олдини оладиган ёнғинга қарши ҳимоя тизимлари ҳам киритилиши мумкин.
108. Хавфсизликни таъминловчи тизимлар ўзига юклатилган функцияларни бажариш бўйича зарур ишончлилик кўрсаткичларига эга бўлиши зарур.
Мазкур кўрсаткичлар улар таъминлайдиган хавфсизлик тизимларининг ишончлилик кўрсаткичлари билан биргаликда атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган хавфсизлик тизимлари ишлашининг талаб этиладиган ишончлилик даражасига эришиш учун етарли бўлиши лозим.
109. Хавфсизликни таъминловчи тизимлар элементларига татбиқ этиладиган ўчириб бўлмайдиган ички ҳимоя воситалари рўйхати атом электр станцияси лойиҳасида белгиланади.
110. Атом электр станцияси лойиҳасида хавфсизликни таъминловчи тизимларнинг ўчириб бўлмайдиган ички ҳимоя элементлари рўйхати кельтирилади.
13-БОБ. ЭКСПЛУАТАЦИЯНИ ТАШКИЛ ҚИЛИШ
ВА ЭКСПЛУАТАЦИЯ ҲУЖЖАТЛАРИ
111. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси хавфсизлигига таъсир кўрсатувчи барча фаолият устидан, шу жумладан ўз фаолиятини ўзини ўзи баҳолаш асосида доимий назоратни таъминлайди.
112. Атом электр станцияси блокининг хавфсиз ишлашини белгиловчи асосий ҳужжат атом электр станцияси блоки ишлашининг технологик регламенти ҳисобланади.
Мазкур регламентда эксплуатация қоидалари ва асосий техник талаблар, хавфсизлик билан боғлиқ жараёнларни бажаришнинг умумий тартиби, шунингдек хавфсиз эксплуатация чегаралари ҳамда шартлари белгиланади.
113. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси ҳамда реактор қурилмаси лойиҳасини ишлаб чиқувчилар иштирокида, атом электр станцияси лойиҳаси ва унинг хавфсизлигини асослаш ҳисоботига мувофиқ атом электр станцияси блоки ишлашининг технологик регламентини ишлаб чиқишни таъминлайди.
114. Атом электр станцияси блокини унинг ишлаши бўйича технологик регламент талаблари бузилган ҳолда эксплуатация қилиш тақиқланади.
115. Реактор ишлаши давомида белгиланган чегаралар ва (ёки) хавфсиз эксплуатация шартлари бажарилмаганда, атом электр станцияси блоки тўхтатилади ҳамда атом электр станцияси лойиҳасида назарда тутилган хавфсиз ҳолатга ўтказилади.
116. Атом электр станцияси тизимлари ва элементларининг эксплуатацияси жараёнида атом электр станциясида белгиланган физик-кимёвий кўрсаткичларга риоя этилишини таъминлаш мақсадида атом электр станцияси блоки ишлашининг технологик регламентида тизимлар ва элементларда қўлланиладиган ишчи муҳитларнинг кимёвий режимини бошқаришга оид талаблар, чегаралар ҳамда шартлар белгиланади.
117. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси блоки ишлаши учун тасдиқланган технологик регламент, ускуналарни ишлаб чиқувчиларнинг ҳужжатлари, шунингдек атом электр станцияси ва реактор қурилмаси лойиҳаларини ишлаб чиқувчиларнинг ишга туширишдан олдинги ҳамда ишга туширишга оид ҳужжатлари асосида тизимлар ва ускуналарни эксплуатация қилиш бўйича йўриқномалар ишлаб чиқилишини таъминлайди.
Тизимлар ва ускуналарни эксплуатация қилиш бўйича йўриқномалар ходимлар учун нормал иш режимларида, оғишлар юзага келганда ҳамда авариядан олдинги вазиятларда ҳаракат қилиш тартибига оид аниқ кўрсатмаларни ўз ичига олади.
118. Йўриқнома ва кўрсатмаларда белгиланган ходимлар ҳаракатлари содир бўлаётган ҳодисалар, шунингдек реактор қурилмаси ва атом электр станциясининг умумий ҳолатини ифодаловчи белгилар ҳамда авариянинг кутилаётган ривожланиш прогнозига асосланган бўлиши зарур.
119. Хавфсизлик тизимларининг ишлашга яроқлилигини таъминлаш ҳамда хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимларнинг ишдан чиқишининг олдини олиш мақсадида уларга техник хизмат кўрсатиш, таъмирлаш, синовдан ўтказиш амалга оширилади.
Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси лойиҳаси ва унинг хавфсизлигини асослаш ҳисоботи асосида, атом электр станцияси ҳамда реактор қурилмаси лойиҳасини ишлаб чиқувчилар иштирокида техник хизмат кўрсатиш, таъмирлаш, синовдан ўтказиш қоидалари ишлаб чиқилишини таъминлайди.
120. Хавфсизлик тизимларини техник хизмат кўрсатиш, таъмирлаш, шунингдек синов ўтказиш учун вақтинча эксплуатациядан чиқаришда атом электр станцияси блоки ишлашининг технологик регламентида белгиланган хавфсиз эксплуатация шартларига риоя этилиши шарт.
121. Ҳар бир атом электр станцияси блоки, шунингдек атом электр станцияси майдончасида жойлашган атом энергиясидан фойдаланиладиган бошқа объектлар учун эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ядровий хавфли ишлар рўйхати ишлаб чиқилиши зарур.
Ядровий хавфли ишлар махсус иш дастурларига мувофиқ амалга оширилади.
122. Техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишлари якунлангандан сўнг хавфсизлик учун муҳим бўлган элементлар ва тизимлар уларнинг ишга яроқлилиги ҳамда лойиҳа хусусиятларига мувофиқлиги бўйича текширилади ҳамда унинг натижалари расмийлаштирилади.
123. Эксплуатация қилувчи ташкилот эксплуатация ҳужжатларини юритиш, сақлаш ва қайта кўриб чиқиш тартибини белгилаши ҳамда унинг ижросини таъминлаши шарт.
124. Атом электр станцияси лойиҳаси, атом электр станциясини жиҳозлашга оид ижро ҳужжатлари, синов ҳужжатлари, шунингдек хавфсизлик тизимлари (элементлари) ҳамда хавфсизлик учун муҳим бўлган 1 ва 2-синфларга мансуб элементларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича ижро ҳужжатлари атом электр станциясида унинг бутун ҳаётий даври давомида сақланади.
125. Ташқи назорат натижалари ҳамда хавфсиз фойдаланиш шартларига оид маълумотлар атом электр станциясида ядровий ёқилғини фаол зонага қайта юклашни ўз ичига олган икки юклаш оралиғидаги давр мобайнида, бироқ камида 2 йил давомида сақланади.
Мазкур ёзувлар йўқ қилинишидан олдин уларнинг натижалари эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан тайёрланадиган атом электр станцияси хавфсизлиги ҳолати тўғрисидаги даврий ҳисоботларга киритилади.
126. Атом электр станцияси блоки ишлашининг технологик регламентида ва эксплуатация қилиш бўйича йўриқномаларда назарда тутилмаган атом электр станцияси синовлари ядровий хавфли ишлар тоифасига киритилади ҳамда ушбу синовларнинг хавфсизлигини таъминлашга доир чораларни ўз ичига олган бажарилган хавфсизлик таҳлилига асосланган дастурларга мувофиқ амалга оширилади.
127. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси фаолиятида илгари бузилишларга сабаб бўлган омиллар туфайли бундай бузилишларнинг такрорланишига йўл қўймаслик бўйича чора-тадбирларни ишлаб чиқади ва амалга оширади.
128. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси фаолиятидаги бузилишларни текшириш материаллари атом электр станциясининг бутун эксплуатация муддати давомида сақлайди.
129. Эксплуатация қилувчи ташкилот оғир аварияга сабаб бўлиши мумкин бўлган оғиш ёки ҳодисани аниқлаганда, агар бундай оғиш ёки ҳодисанинг оғир аварияга ўтишининг шартли эҳтимоли 10?³ ёки ундан юқори бўлса, шунга ўхшаш оғишлар ва ҳодисаларнинг олдини олиш бўйича чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқади. Бунда эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси блокини мазкур чора-тадбирлар амалга оширилгунга қадар қувват режимида эксплуатация қилиш имкониятини асослаб беради.
130. 10 йилдан ортиқ муддатга фойдаланиш учун лицензияга эга бўлган атом электр станциялари бўйича ҳар 10 йилда атом электр станцияси блоки хавфсизлигининг даврий баҳоланиши амалга оширилиши шарт.
Мазкур баҳолаш атом электр станцияси жойлашган ҳудуд хусусиятларидаги ўзгаришлар, атом электр станцияси элементларининг, шу жумладан ускуналар ва қурилиш иншоотларининг эскириш жараёнлари, модернизация ишлари, эксплуатация тажрибаси, фан ва технологиялар, ишлаб чиқариш соҳасидаги замонавий ривожланиш даражаси, шунингдек атом электр станциясининг хавфсиз эксплуатациясини давом эттириш имкониятини тасдиқлаш учун зарур бўлган атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидалар талабларидаги ўзгаришлар ҳисобга олинган ҳолда ўтказилади.
131. Хавфсизлик учун муҳим бўлган атом электр станцияси элементлари ресурсларини бошқариш ҳамда уларнинг атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидаларга мувофиқлигини таҳлил қилиш бўйича фаолият натижаларига кўра, эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси блоки ишлаш муддатини лойиҳа ҳужжатларида белгиланган муддатдан ортиқ муддатга узайтириш масаласини кўриб чиқиш ташаббуси билан чиқиши мумкин.
14-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯ БЛОКИНИ
ЭКСПЛУАТАЦИЯГА ТУШИРИШ
132. Атом электр станцияси хавфсизлигини асословчи ҳисоботларда дастлабки ишга туширишдан олдинги созлаш ишлари, физик ишга тушириш, энергиявий ишга тушириш ҳамда саноат-синов эксплуатацияси босқичларида бажариладиган ишларнинг кетма-кетлиги ва ҳажми, уларнинг лойиҳа кўрсаткичлари ҳамда ишга қабул қилиш мезонларига мувофиқлиги, шунингдек хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимлар ва элементларни текшириш тартиби ва уларга қўйиладиган талаблар атом электр станцияси лойиҳасида белгиланади.
133. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станциясининг хавфсизлигини асословчи ҳисоботлар асосида атом электр станцияси блокини ишга тушириш дастурини ишлаб чиқади ҳамда унинг амалга оширилишини таъминлайди.
134. Жисмоний ишга туширишдан олдин хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимлар ва элементлар, асбоб-ускуналар ҳамда қурилмалар, шунингдек қуйидаги дастурлар ва қўлланмалар тайёрланган ва текширилган бўлиши сҳарт:
тизимлар ва элементларнинг, шунингдек реактор ички қурилмаларининг ишлашини текшириш ҳамда хизмат муддати тугаган ускуналарни алмаштириш;
тизимларнинг лойиҳа кўрсаткичларига мувофиқлигини текшириш;
ускуналарнинг ишга тушиши ва сигналлар узатилиши кетма-кетлигини (авариявий электр таъминоти манбаларига ўтиш жараёнини) текшириш;
металлнинг, ускуналар ва қувурларнинг пайвандланган чоклари ҳолатини назорат қилиш;
ўлчов воситалари ҳамда ўлчаш тизимлари ўлчов каналларини лойиҳа талабларига мувофиқ текширувдан ўтказиш.
135. Дастлабки созлаш ишлари, жисмоний ишга тушириш, энергиявий ишга тушириш ҳамда саноат-синов эксплуатацияси босқичларини тартибга солувчи ҳужжатларда ядровий хавфли ишлар рўйхати, шунингдек ядровий авариянинг олдини олишга қаратилган чора-тадбирлар рўйхати белгиланади.
136. Атом электр станцияси блокини эксплуатацияга топширишда хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимларнинг амалдаги ҳолатдаги тавсифлари аниқланади ва улар расмийлаштирилади, шунингдек ускуна ва тизимларнинг тавсифлари ҳамда бошқарув тизимларининг ишга тушириш ва созлаш параметрлари аниқланади.
Бунда лойиҳавий чегаралар ва шартлар, эксплуатация ҳужжатлари қайта кўриб чиқилади ҳамда уларда тизимлар ва ускуналарнинг амалдаги ҳолатдаги тавсифлари кельтирилади.
Расмийлаштирилиши лозим бўлган тавсифлар рўйхати синов дастурлари билан белгиланади.
137. Атом электр станцияси блокини эксплуатацияга топшириш жараёнида ушбу блокнинг амалдаги атом электр станцияси блокларидан ва қурилиш ишлари олиб борилаётган майдонлардан ташкилий ҳамда техник жиҳатдан ажратилади.
138. Қурилиш ишлари давом этаётган майдончада юзага нормал эксплуатация бузилишлари, шунингдек лойиҳавий авариялар ишга туширилаётган атом электр станцияси блокининг хавфсизлигига таъсир кўрсатмаслиги керак.
15-БОБ. АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИ ХОДИМЛАРИНИ
ТАНЛАШ ВА ТАЙЁРЛАШ ТАЛАБЛАРИ
139. Атом электр станциясига ядровий ёқилғини олиб келишдан аввал атом электр станцияси зарур малакага эга ва эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан мустақил ишлашга рухсат этилган ходимлар билан тўлиқ комплектланган бўлиши лозим.
140. Атом электр станциясини эксплуатация қилиш жараёнида мустақил ишлаш ҳуқуқига эга бўлган ходимлар жалб этилади.
Бунда ходимларнинг сони ва таркибига қўйиладиган минимал талаблар атом электр станцияси лойиҳасида белгиланади ҳамда хавфсизликни асослаш бўйича ҳисоботда ва атом электр станцияси блоки эксплуатациясининг технологик регламентида кельтирилади.
141. Эксплуатация қилувчи ташкилот Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 10 январдаги 13-сон қарори билан тасдиқланган Атом энергиясидан фойдаланиш соҳасида фаолият олиб борадиган эксплуатация қилувчи ташкилотлар ва бошқа юридик шахслар ходимларини тайёрлаш, қайта тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш ҳамда уларни аттестациядан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга кўра атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича ишларни бажаришда, бажарувчи ва хизматлар кўрсатувчи ташкилотлар ходимларини тайёрлаш, қайта тайёрлаш ҳамда малакаси оширилишини таъминлаши керак.
142. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси ходимларининг касбий тайёргарлиги ва амалий кўникмаларини ошириш мақсадида техник воситалар ҳамда турли хил симуляторлардан фойдаланиши мумкин.
143. Ходимларни тиббий кўрикдан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга (рўйхат рақами 2387, 2012 йил 29 август) мувофиқ ходимлар тиббий кўрикдан ўтишлари зарур.
144. Атом электр станцияси ходимлари лойиҳавий ва лойиҳадан ташқари авариялар шароитида бажарилиши лозим бўлган ҳаракатларни амалга оширишга тайёрланган бўлиши зарур.
145. Лойиҳадан ташқари авариялар юзага келганда атом электр станцияси ходимларининг ҳаракатлари лойиҳавий ҳамда лойиҳадан ташқари авариялар таҳлили натижалари инобатга олинган ҳолда ишлаб чиқилади ва махсус кўрсатмалар билан тартибга солинади.
146. Лойиҳавий ва лойиҳадан ташқари авариялар юзага келганда ходимларнинг ҳаракатларга тайёргарлигини ошириш мақсадида авария ўқув машқлари усуллари ҳамда дастурлари ишлаб чиқилади, шунингдек авария ва ёнғинга қарши ўқув машғулотлари ходимларнинг амалий кўникмаларини мустаҳкамлаш учун доимий равишда ўтказилади.
РАДИАЦИЯВИЙ ХАВФСИЗЛИК
147. Атом электр станцияси лойиҳасида радиация назорати тизимлари назарда тутилади.
Мазкур тизимлар атом электр станциясининг бинолари ва ҳудудида, шунингдек санитария-муҳофаза зонаси ҳамда кузатув зонасида радиациявий ҳолатни тавсифловчи назорат қилинадиган параметрларнинг белгиланган қийматларини аниқлашни ва назорат қилишни таъминлаши лозим.
Ушбу тизимлар атом электр станциясининг барча эксплуатация режимларида, лойиҳавий ва лойиҳадан ташқари авариялар шароитида, шунингдек атом электр станциясини эксплуатациядан чиқариш жараёнида радиациявий ҳолат устидан назоратни таъминлаши шарт.
148. Атом электр станцияси лойиҳасида атом электр станциясининг нормал эксплуатацияси даврида, нормал эксплуатация бузилишларида, лойиҳавий ва лойиҳадан ташқари авариялар шароитида санитария-муҳофаза зонаси ва кузатув зонасида ионлаштирувчи нурланиш даражаси, шамол тезлиги ҳамда бошқа метеорологик параметрлар доимий ўлчаниши, шунингдек атрофдаги радиациявий вазиятни баҳолаш ва прогноз қилиш мақсадида радиоактив тушум зичлигининг даврий ўлчаниши таъминланиши назарда тутилиши лозим.
Мазкур баҳолаш ва прогнозларни амалга ошириш учун зарур техник воситалар белгиланади.
149. Эксплуатация қилувчи ташкилот радиоактив чиқиндиларни Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг хавфсизлик талабларига (рўйхат рақами 3694, 2025 йил 28 октябр) мувофиқ сақлашни таъминлайди.
17-БОБ. АВАРИЯЛАР ЮЗАГА КЕЛГАНДА ВА
УЛАРНИ БОШҚАРИШ ЖАРАЁНИДА ХОДИМЛАР
ҲАМДА АҲОЛИНИ ҲИМОЯ ҚИЛИШ БЎЙИЧА
ҲАРАКАТЛАР РЕЖАЛАРИ
150. Атом электр станциясига ядровий ёқилғи олиб келинишидан олдин, атом электр станциясида авария юз берганда, ходимлар ва аҳолини ҳимоя қилиш бўйича эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидаларга мувофиқ ҳаракатлар режалари, лойиҳавий аварияларнинг радиациявий оқибатлари инобатга олинган ҳолда ишлаб чиқади.
Ҳаракат режаларида лойиҳавий ва лойиҳадан ташқари авариялар натижасида атом электр станцияси майдонидан ташқаридаги инфратузилма объектлари шикастланганда ёки ишдан чиққанда, шу жумладан кириш йўллари тўсилиб қолганда, атом электр станциясининг электр таъминоти бузилганда ёки алоқа узилганда кўриладиган чора-тадбирлар назарда тутилади.
151. Атом электр станциясида авария ҳолатида ходимлар ва аҳолини ҳимоя қилиш бўйича ҳаракатлар режаларида фавқулодда вазиятларга тайёргарлик кўриш ва жавоб чоралари даражаси, шунингдек ҳаракатлар режаларини амалга ошириш бошланганлиги тўғрисида хабар бериш тартиби эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан белгиланади.
Атом электр станциясига ядровий ёқилғи олиб келинишидан олдин ҳимояланган аварияларни бошқариш пунктлари ташкил этилиши, уларнинг доимий тайёр ҳолатда сақланиши, зарур ускуна-асбоблар ва алоқа воситалари билан жиҳозланиши, шунингдек авария юзага келганда ҳаракатлар режаларини амалга оширишни бошқариш эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан таъминланиши зарур.
152. Лойиҳадан ташқари аварияларни бошқаришда атом электр станцияси блокини бошқариладиган ва назорат остидаги ҳолатга қайтариш, занжирли парчаланиш реакциясини тўхтатиш, ёқилғининг узлуксиз совутилишини таъминлаш ҳамда радиоактив моддаларнинг белгиланган чегараларда ушлаб турилишини таъминлаш лозим.
153. Лойиҳадан ташқари аварияларнинг олдини олиш, уларнинг оқибатларини юмшатиш, шунингдек реакторнинг герметик тўсиқ билан ўралган ҳажмини бузилишдан ҳимоя қилиш ҳамда унинг ишга яроқлилигини сақлаб қолиш бўйича чора-тадбирлар амалга оширилиши керак.
154. Мазкур Қоидаларнинг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси (www.lex.uz),
2026 йил 16 апрель
Бизнинг Facebook
Телеграм канали @uz_buxgalter
