Бошланғич тан олингандан кейин ижарачида ижара мажбурияти қандай ҳисобга олинади
29.10.2021
Тавсияда:
– ижара бўйича мажбуриятни кейинги баҳолаш;
– ижара мажбуриятини баҳолаш бўйича амалий вазиятлар.
Ижара бўйича мажбуриятни келгусида баҳолаш
Бошланғич тан олингандан сўнг ижара бўйича мажбуриятни:
- мазкур мажбурият бўйича ҳисобланган фоизларга кўпайтириш;
- тўланган ижара тўловлари суммасига камайтириш;
- қуйидагиларни акс эттириш мақсадида қайта баҳолаш лозим:
– қайта баҳолаш, ёки
– ижара шартномасини модификация қилиш, ёки
– аҳамияти бўйича қайта кўриб чиқилган қатъий белгиланган тўловларини акс эттириш 
.
Ижара мажбурияти бўйича фоизларни ижара муддати давомида ҳар бир ҳисобот даврида дисконтлаш ставкасидан келиб чиқиб ҳисобланг .
Бу – қуйидагича фоиз ставкаси .
- агар у осон аниқланиши мумкин бўлса, ижара шартномасига киритилган;
- ижарачи томонидан қўшимча қарз маблағларини жалб этиш ставкаси, агар у осон аниқланиши мумкин бўлмаса;
- агар шартноманинг шартлари ўзгарса, қайта кўриб чиқилган. Масалан, ижаранинг муддати, асосий активни харид қилишга опцион қийматининг ўзгариши.
Ижаранинг бошланиш санасидан кейин фойда ёки зарар таркибида қуйидагиларни тан олинг:
- ижара мажбурияти бўйича фоизлар;
- мажбурият баҳолашига киритилмаган ўзгарувчан ижара тўловлари .
Истиснолар бундай харажатлар бошқа МҲХС стандартларидан фойдаланган ҳолда бошқа активнинг баланс қийматига киритилгандаги ҳолатлар ташкил қилади.
Ижара мажбуриятларини баҳолаш бўйича амалий вазиятлар
Қуйидаги жадвалда ижара мажбурияти ҳисобининг турли жиҳатлари билан вазиятлар рўйхати келтирилмоқда.
|
Ижарачи томонидан ижара бўйича вазифаларнинг хусусиятлари |
|||||||
|
вазият |
вазиятнинг номланиши |
тўловларнинг даврийлиги |
тўлов санаси |
ижарага берувчидан рағбат |
ҳисобот санаси ижара даври тугаши билан мос келади |
ижара шартнмасини бекор қилганлик учун жарима |
узайтиришга опцион |
|
5.1 |
Бино ижараси |
йилда бир марта |
давр охирида |
|
йўқ |
|
|
|
5.2 |
Бино ижараси |
йилда бир марта |
давр бошида |
|
йўқ |
|
|
|
5.3 |
Бино ижараси |
ярим йилда бир марта |
давр охирида |
|
ҳа |
бор |
|
|
5.4 |
Бино ижараси |
ярим йилда бир марта |
давр бошида |
|
ҳа |
бор |
|
|
5.5 |
Актив ижараси (тенг бўлмаган тўловлар) |
чоракда бир марта |
давр охирида |
|
ҳа |
|
|
|
5.6 |
Актив ижараси (рағбат) |
чоракда бир марта |
давр бошида |
рағбат бор – биринчи тўловдан озод қилиш |
ҳа |
|
|
|
5.7 |
Узайтириш опциони билан бирга актив ижараси |
ойда бир марта |
давр охирида |
|
ҳа |
|
бор |
|
5.8 |
Узайтириш опциони билан бирга актив ижараси |
ойда бир марта |
давр бошида |
|
ҳа |
|
бор |
5.1-вазият
Бино ижараси (ҳисобот санаси давр якунланиши билан мос келмайди – тўловлар давр охирида)
Компания 2021 йил 1 апрелда бинони ижарага олди. Ижара муддати – 3 йил. Бинонинг қолган хизмат муддати – 40 йил.
400 000 минг сўм миқдоридаги ижара тўловлари ҳар йили 31 мартда яъни ижаранинг ҳар йили охирида тўланади.
Ижара шартномасига киритилган ставка 20 %га тенг. Аннуитетлар ставкаси 20 %да ва учта даврда (учта йиллик тўловда) 2,106481ни ташкил қилади.
Бино маъмурий мақсадларда фойдаланилади. Компаниянинг ҳисоб сиёсати ўз биноларини 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартига асосан бошланғич қиймат бўйича акс эттиришни талаб этади. Компания ўз биноларини чизиқли усулни қўллаган ҳолда амортизация қилади.
Ижаранинг компания молиявий ҳисоботига таъсири қандай бўлади ва 2021–2024 йиллар 31 декабрда якунланган йиллар учун молиявий ҳисоботдан кўчирмалар қандай бўлади?
Операциянинг бошланғич баҳоланиши
Компания ижарачи сифатида 2021 йил 1 апрелда фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни ва ижара бўйича мажбуриятни тан олиши лозим.
Ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳоланиши 842 592 400 сўм (битта ижара тўлови 400 000 000 сўм х аннуитетлар ставкаси 2,106481) ижара бошида ҳали тўланмаган келгуси ижара тўловларининг дисконтланган қийматини ўз ичига олади. Дисконтлаш чоғида ижара шартномасига киритилган 20 % ставка қўлланилади, сабаби у осонгина аниқланиши мумкин.
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг бошланғич баҳолаши ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолашига – 842 592 400 сўмга тенг бўлади.
2021 йил 1 апрелда компания қуйидаги ўтказмани акс эттириши лозим бўлади (сўм):
Дт «Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив» – 842 592 400
Кт «Ижара бўйича мажбурият» – 842 592 400
Ижара бўйича мажбуриятнинг кейинги акс эттирилиши
Бошланғич тан олингандан кейин ижара бўйича мажбурият фоизларга (20 %) кўпайтирилади ва ижара тўловларига камайтирилади (жадвалда кўрсатилгани каби).
|
Давр |
Давр бошига қолдиқ |
Фоизлар |
Ижара тўлови |
Давр охирига қолдиқ |
|
Ижаранинг 1-йили |
842 592 400 |
168 518 480 |
(400 000 000) |
611 110 880 |
|
Ижаранинг 2-йили |
611 110 880 |
122 222 176 |
(400 000 000) |
333 333 056 |
|
Ижаранинг 3-йили |
333 333 056 |
66 666 944* |
(400 000 000) |
0 |
*Ижаранинг охирги йили фоизлари учинчи ижара тўловидан кейин қолдиқ нолга тенг бўлишини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
31 декабрдаги ҳисобот санаси 31 март ижара даври якунланиши билан мос келмайди. Шунинг учун ижаранинг бир даври фоизлари икки ҳисобот даврига тақсимланади.
|
Давр |
Ижаранинг |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Ижаранинг 1-йили (1.04.2021 дан 31.03.2022 гача) |
168 518 480 |
1.04.2021 дан 31.12.2021 гача 126 388 860 |
1.01.2022 дан 31.03.2022 гача 42 129 620 |
|
|
|
Ижаранинг 2-йили |
122 222 176 |
|
1.04.2022 дан 31.12.2022 гача 91 666 632 |
1.01.2023 дан 31.03.2023 гача 30 555 544 |
|
|
Ижаранинг 2-йили |
66 666 944 |
|
|
1.04.2023 дан 31.12.2023 гача 50 000 208 |
1.01.2024 дан 31.03.2024 гача 16 666 736 |
|
Жами ҳисобот даврига таъсири |
126 388 860 |
42 129 620 + 91 666 632 = 133 796 252 |
30 555 544 + 50 000 208 = 80 555 752 |
16 666 736 |
|
Фоизлар Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда (ФЗТҲ) молиявий харажатлар сифатида қуйидаги ўтказма орқали тан олинади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Дт Молиявий харажатлар Кт Ижара бўйича мажбурият |
126 388 860 |
133 796 252 |
80 555 752 |
16 666 736 |
Тўланган ижара тўловлари ижара бўйича мажбурият қолдиғини қуйидаги ўтказма орқали камайтиради:
|
|
31.03.2022 |
31.03.2023 |
31.03.2024 |
|
Дт Ижара бўйича мажбурият Кт Пул маблағлари |
400 000 000 |
400 000 000 |
400 000 000 |
Ҳисобот санасида ижара бўйича мажбурият қолдиғи қуйидаги иккита суммадан жамланади:
- ижара йилининг бошига соф қарз суммаси қолдиғи
ва
- ижара даври бошидан ҳисобот санасигача бўлган давр учун ҳисобланган фоизлар (яъни 9 ой учун).
|
|
1 апрелда соф мажбурият суммаси қолдиғи |
1 апрелдан 31 декабргача бўлган давр учун фоизлар |
31 декабрда (яъни ҳисобот санасида) мажбуриятлар қолдиғи жами |
|
2021 йил |
842 592 400 |
126 388 860 |
968 981 260 |
|
2022 йил |
611 110 880 |
91 666 632 |
702 777 512 |
|
2023 йил |
333 333 056 |
50 000 208 |
383 333 264 |
Ҳисобот санасида ижара бўйича мажбурият қолдиғи узоқ муддатли ва қисқа муддатли қисмларга бўлинади:
|
|
31.12.2021 |
21.12.2022 |
31.12.2023 |
|
Давр охирига қарздорликнинг умумий суммаси |
968 981 260 |
702 777 512 |
383 333 264 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
Қарздорликнинг узоқ муддатли қисми (яъни ижаранинг йил охирига қолдиғи) |
611 110 880 |
333 333 056 |
0 |
|
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисми (умумий қарз суммаси ва қарздорликнинг узоқ муддатли қисми ўртасидаги фарқ) |
357 870 380 |
369 444 456 |
383 333 264 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
фоизлар (ҳисобот йилида ҳисобланган, бироқ ҳисобот санасида ҳали тўланмаган) |
126 388 860 |
91 666 632 |
50 000 208 |
|
қарз (кейинги йил тўланадиган соф қарз суммаси) |
231 481 520 |
277 777 824 |
333 333 056 |
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисмини кейинги йил тўловини кейинги йилнинг биринчи уч ойи учун фоизларга камайтирган ҳолда топиш ҳам мумкин:
|
|
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
31 мартда тўланган тўлов |
400 000 000 |
400 000 000 |
400 000 000 |
|
Айирув, биринчи 3 ой учун фоизлар |
(42 129 620) |
(30 555 544) |
(16 666 736) |
|
= қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
31.12.2021 га |
31.12.2022 га |
31.12.2023 га |
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклдаги актив (ФҲША)ни кейинги баҳоланиши
Бошланғич тан олингандан кейин ФҲША 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартининг баҳолаш моделига асосан бошланғич қиймат бўйича акс эттирилади.
Ушбу модель актив қолдиғини унинг бошланғич қийматини жамланган амортизация ва қадрсизланишдан жамланган зарарларга камайтирган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Ушбу ҳолатда ФҲШАнинг амортизация муддати 3 йилни ташкил қилади, сабаби:
- бинони сотиб олиш ижара шартномасида назарда тутилмаган, ва шунинг учун;
- амортизация муддати ижара муддати (3 йил) ва хизмат муддати (40 йил) ўртасидаги энг камига тенг.
ФҲШАнинг амортизацияси ижара йили учун 280 864 133 сўмни ташкил қилади (842 592 400 : ижаранинг 3 йили).
|
Ижара йили учун амортизация |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
280 864 133 |
280 864 133 х 9/12 = 210 648 100 |
280 864 133 |
280 864 133 |
280 864 133 х 3/12 = 70 216 034 |
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати ҳисоб-китоби қуйидагича бўлади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Ҳисобот йили бошида ФҲШАнинг қолдиқ қиймати |
0 |
631 944 300 |
351 080 167 |
70 216 034 |
|
Бошланғич тан олиш |
842 592 400 |
|
|
|
|
Амортизация Дт Амортизация харажатлари Кт Жамланган амортизация |
(210 648 100) |
(280 864 133) |
(280 864 133) |
(70 216 034) |
|
Ҳисобот даври охирида ФҲШАнинг қолдиқ қиймати |
631 944 300 |
351 080 167 |
70 216 034 |
0 |
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда «Айланма бўлмаган активлар» бўлимида қуйидагича акс эттирилади:
- алоҳида сатрда
ёки
- асосий воситалар таркибида (маълумотларни изоҳларда ёритиб берган ҳолда).
Молиявий ҳисоботга таъсир қуйидагича бўлади:
|
31 декабрда якунланган йил учун Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
ФҲША амортизацияси |
(210 648 100) |
(280 864 133) |
(280 864 133) |
(70 216 034) |
|
Молиявий харажатлар: |
|
|
|
|
|
Ижара мажбурияти бўйича фоизлар |
(126 388 860) |
(133 796 252) |
(80 555 752) |
(16 666 736) |
|
31 декабрга Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Айланма бўлмаган активлар |
|
|
|
|
|
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив |
631 944 300 |
351 080 167 |
70 216 034 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Узоқ муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
611 110 880 |
333 333 056 |
0 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Қисқа муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
357 870 380 |
369 444 456 |
383 333 264 |
0 |
5.2-вазият
Бино ижараси (ҳисобот санаси ижара даврининг тугаши билан мос келмайди – тўловлар ижара даврининг охирида).
2021 йил 1 апрелда компания бинони ижарага олди. Ижара муддати – 3 йил. Бинонинг қолган хизмат қилиш муддати – 40 йил.
400 000 сўм миқдоридаги ижара тўловлари ҳар йили 1 апрелда, яъни ижаранинг ҳар йили бошида тўланади.
Ижара шартномасига киритилган ставка 20 %га тенг. 20 %да ва икки даврларда (иккита йиллик тўловда) аннуитетлар ставкаси 1,52778ни ташкил қилади.
Бино маъмурий мақсадларда фойдаланилади. Команиянинг ҳисоб сиёсати ўз биноларини 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартига асосан бошланғич қиймат бўйича акс эттиришни талаб этади. Компания ўз биноларини тўғри чизиқли амортизация усулини қўллаган ҳолда амортизация қилади.
Ижаранинг компания молиявий ҳисоботига таъсири қандай бўлади ва 2021–2024 йиллар 31 декабрда якунланган йиллар учун молиявий ҳисоботдан кўчирмалар қандай бўлади?
Операциянинг бошланғич баҳоланиши
Компания ижарачи сифатида 2021 йил 1 апрелда фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги активни (ФҲША) ва ижара бўйича мажбуриятни тан олиши лозим.
Ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳоланиши 611 112 минг сўм (битта ижара тўлови 400 000 минг сўм х 1,52778 (1-расмга қаранг)) ижара бошида ҳали тўланмаган иккита келгуси ижара тўловларининг дисконтланган қийматини ўз ичига олади. Дисконтлашда ижара шартномасига киритилган 20 %лик ставка қўлланилади, сабаби у осонгина аниқланиши мумкин.
1-расм.
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША) қуйидагиларни ўз ичига олади:
- ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳоланишини – 611 112 минг сўм,
ва
- ижаранинг бошида тўланган биринчи ижара тўлови – 400 000 минг сўм.
Шу тариқа, ФҲШАнинг бошланғич қиймати 1 011 112 минг сўмни ташкил қилади.
2021 йил 1 апрелда компания қуйидаги ўтказмани акс эттириши лозим (минг сўм):
Дт «Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив» – 1 011 112
Кт «Ижара бўйича мажбурият» – 611 112
Кт «Пул маблағлари» – 400 000
Ижара бўйича мажбуриятнинг кейинги акс эттирилиши
Бошланғич тан олингандан сўнг ижара бўйича мажбурият фоизларга (20 %) кўпайтирилади ва ижара тўловларига камаяди (жадвалда кўрсатилгани каби).
минг сўмда
|
Давр |
Ижара даврининг бошига қолдиқ |
1 апрелда тўланган ижара тўлови |
Ижара тўловидан кейин 1 апрелга қолдиқ |
Фоизлар (20 %) |
Ижара даврининг охирига қолдиқ |
|
Ижаранинг 1-йили |
611 112 |
Ноль, сабаби биринчи тўлов мажбурият баҳолашига киритилмаган |
611 112 |
122 222 |
733 334, |
|
Ижаранинг |
733 334 |
(400 000) |
333 334 |
66 666* |
400 000, |
|
Ижаранинг 3-йили |
400 000 |
(400 000) |
0 |
0 |
0 |
*Ижаранинг охиргидан битта олдинги йилнинг фоизлари учинчи ижара тўловидан кейинги қолдиқ нолга тенг бўлишини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
31 декабрь ҳисобот санаси 31 мартдаги ижара даврининг якунланиши билан мос келмайди. Шунинг учун ижаранинг бир даври фоизлари икки ҳисобот даврига тақсимланади.
|
Давр |
Ижара йили учун фоизлар |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Ижаранинг 1-йили |
122 222 |
1.04.2021 дан 31.12.2021 гача 91 666,5 |
1.01.2022 дан 31.03.2022 гача |
|
|
|
Ижаранинг |
66 666 |
|
1.04.2022 дан 31.12.2022 гача |
1.01.2023 дан 31.03.2023 гача |
|
|
Ижаранинг 3-йили |
0 |
|
0 |
0 |
|
|
Жами ҳисобот даврига таъсир |
91 666,5 |
80 555 |
16 666,5 |
0 |
|
Фоизлар Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот (ФЗТҲ)да қуйидаги ўтказма орқали молиявий харажатлар сифатида тан олинади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Дт Молиявий харажатлар Кт Ижара бўйича мажбурият |
91 666,5 |
80 555 |
16 666,5 |
0 |
Тўланган ижара тўловлари қуйидаги ўтказма орқали ижара бўйича мажбурият қолдиғини камайтиради:
|
|
31.03.2022 |
31.03.2023 |
31.03.2024 |
|
Дт Ижара бўйича мажбурият Кт Пул маблағлари |
400 000 |
400 000 |
400 000 |
Ҳисобот санасида ижара бўйича мажбурият қолдиғи икки суммадан йиғилади:
- ижаранинг йил бошига соф қарз суммасининг қолдиғи (ижара тўловидан кейин)
ва
- ижаранинг навбатдаги йили бошидан ҳисобот санасига қадар бўлган давр учун ҳисобланган фоизлар (яъни 9 ой учун).
|
|
1 апрелга соф мажбурият суммаси қолдиғи (тўловдан кейин) |
1 апрелдан 31 декабрга қадар бўлган давр учун фоизлар |
31 декабрга жами мажбуриятлар қолдиғи |
|
2021 йил |
611 112 |
91 666,5 |
702 778,5 |
|
2022 йил |
333 334 |
49 999,5 |
383 333,5 |
|
2023 йил |
0 |
0 |
0 |
Ҳисобот санасига ижара бўйича мажбурият қолдиғи узоқ муддатли ва қисқа муддатли қисмларга бўлинади:
|
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
|
Давр охирида умумий қарз суммаси |
702 778,5 |
383 333,5 |
0 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
сўндирилмаган фоизлар (қисқа муддали қарздорлик) |
91 666,5 |
49 999,5 |
0 |
|
қуйидагиларга бўлинадиган асосий қарз суммаси: |
611 112 |
333 334 |
0 |
|
узоқ муддатли қисм (кейинги йилда тўловдан кейин қолдиқ) |
333 334 |
0 |
0 |
|
қарзнинг қисқа муддатли қисми (фарқ) |
277 778 |
333 334 |
0 |
Қарзнинг қисқа муддатли қисмини кейинги йилнинг тўловини кейинги йилнинг илк уч ойи учун фоизларга камайтирган ҳолда топиш мумкин:
|
|
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
1 апрелда тўланган тўлов |
400 000 |
400 000 |
0 |
|
айирув 3 ой учун фоизлар (1 январдан 31 мартгача) |
(30 555,5) |
(16 666,5) |
0 |
|
= қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
31.12.2021 га |
31.12.2022 га |
0 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
сўндирилмаган фоизлар |
91 666,5 |
49 999,5 |
0 |
|
асосий қарз суммаси |
277 778 |
333 334 |
0 |
2-расм.
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг кейинги баҳоланиши
Бошланғич тан олингандан кейин ФҲША 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартини баҳолаш моделига асосан бошланғич қиймати бўйича акс эттирилади.
Ушбу модель актив қолдиғини унинг бошланғич қийматини жамланган амортизация ва қадрсизланишдан жамланган зарарларга камайтирган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Мазкур ҳолатда ФҲШАнинг амортизация муддати 3 йилни ташкил қилади, сабаби:
- бинони сотиб олиш ижара шартномасида назарда тутилмаган, ва шунинг учун
- амортизация муддати ижара муддати (3 йил) ва хизмат қилиш муддати (40 йил) ўртасидаги энг камига тенг.
ФҲША амортизацияси ижаранинг йилига 337 037 минг сўмни ташкил қилади (1 011 112 минг сўм : ижаранинг 3 йили).
|
Ижаранинг бир йили учун амортизация |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
337 037 |
337 037 х 9/12 = 252 778 |
337 037 |
337 037 |
337 037 х 3/12 = 84 260* |
*Охирги йилнинг амортизацияси амортизациянинг умумий суммаси 1 011 112 минг сўмни ташкил қилиши лозимлигини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати қуйидагича бўлади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Ҳисобот йилининг бошида ФҲШАнинг қолдиқ қиймати |
0 |
758 334 |
421 297 |
84 260 |
|
Бошланғич тан олиш |
1 011 112 |
|
|
|
|
Амортизация Дт Амортизация бўйича харажат Кт Жамланган амортизация |
(252 778) |
(337 037) |
(337 037) |
(84 260) |
|
Ҳисобот йилининг охирида ФҲШАнинг қолдиқ қиймати |
758 334 |
421 297 |
84 260 |
0 |
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда «Айланма бўлмаган активлар» бўлимида акс эттирилади:
- алоҳида сатрда
ёки
- асосий воситалар таркибида (маълумотни изоҳларда ёритиб берган ҳолда)
Молиявий ҳисоботга таъсир қуйидагича бўлади:
|
31 декабрда якунланган йил учун фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
ФҲША амортизацияси |
(252 778) |
(337 037) |
(337 037) |
(84 260) |
|
Молиявий харажатлар: |
|
|
|
|
|
ижара мажбуриятлари бўйича фоизлар |
(91 666,5) |
(80 555) |
(16 666,5) |
|
|
31 декабрда Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Айланма бўлмаган активлар |
|
|
|
|
|
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив |
758 334 |
421 297 |
84 260 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Узоқ муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
333 334 |
0 |
0 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Қисқа муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
369 444,5 |
383 333,5 |
0 |
0 |
5.3-вазият
Бинонинг ижараси (ижара шартномасини муддатидан аввал бекор қилганлик учун жарима – ҳар ярим йиллик охирида тўловлар)2021 йил 1 январда компания бинони ижарага олди. Ижара муддати – 5 йил. Бинонинг қолган хизмат муддати – 40 йил.
200 000 сўм миқдоридаги ижара тўловлари ҳар йилнинг 30 июнь ва 31 декабрида яъни ижаранинг ҳар ярим йиллиги охирида тўланиши лозим.
Шартнома шартлари бўйича ижарачи уни жаримани тўлаган ҳолда муддатидан аввал бекор қилиш ҳуқуқига эга. Ижарачи ижаранинг тўртинчи йили охирида 2024 йил 31 декабрда 40 000 минг сўм миқдорида жарима суммасини тўлаган ҳолда шартномани муддатидан аввал бекор қилишни режалаштирмоқда.
Ижара шартномасига киритилган йиллик ставка 20 %га тенг. 20 %да ва саккизта ярим йиллик даврларда аннуитетлар ставкаси 5,3318ни ташкил этади.
Дисконтлаш коэффициенти 0,48225 (20 %, 4 йил).
Бино маъмурий мақсадларда фойдаланилади. Компаниянинг ҳисоб сиёсати ўз биноларини 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартига асосан бошланғич қиймати бўйича акс эттиришни талаб этади. Компаниянинг ўз биноларини амортизациянинг тўғри чизиқли усулини қўллаган ҳолда амортизациялайди.
Операциянинг бошланғич баҳоланиши
Компания ижарачи сифатида 2021 йил 1 январда фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги активни (ФҲША) ва ижара бўйича мажбуриятни тан олиши лозим.
Ижара муддати 4 йилни ташкил қилади, сабаби компания ижара шартномасини тўхтатишга опционни бажаришни режалаштирмоқда (шартномани тўртинчи йил охирида бекор қилишни режалаштирмоқда).
Шунинг учун ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолаши қуйидаги икки суммани ўз ичига олади:
- ижара бошида ҳали тўланмаган келгусидаги ижара тўловларининг дисконтланган қийматини – 1 066 360 минг сўм (битта ижара тўлови 200 000 минг сўм х 5,3318 аннуитетлар ставкаси)
ва
- жариманинг дисконтланган қийматини – 19 290 минг сўм (40 000 минг сўм х 0,48225 дисконтлаш коэффициенти).
Шу тариқа, ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолаши 1 085 650 минг сўмни ташкил қилади. (1 066 360 + 19 290).
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг бошланғич баҳолаши ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолашига тенг бўлади – 1 085 650 минг сўм.
2021 йил 1 январда компания қуйидаги ўтказмани акс эттириши лозим (минг сўм):
Дт «Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив» – 1 085 650
Кт «Ижара бўйича мажбурият» – 1 085 650
Ижара бўйича мажбуриятнинг кейинги баҳоланиши
Бошланғич тан олингандан кейин ижара бўйича мажбурият фоизларга (20 %) кўпаяди ва ижара тўловларига камаяди (қуйида жадвалда кўрсатилганидек).
|
Ижаранинг йили |
Фоизлар ҳисобланиш даври |
Давр бошига қолдиқ |
Фоизлар (йиллик 20 %) |
Ижара тўлови |
Давр охирига қолдиқ |
|
Ижаранинг 1-йили |
1.01.2021 дан 30.06.2021 гача |
1 085 650 |
108 565 |
(200 000) |
994 215 |
|
1.07.2021 дан 31.12.2021 гача |
994 215 |
99 422 |
(200 000) |
893 637 яъни ҳисобот даврига қолдиқ |
|
|
Ижаранинг 2-йили |
1.01.2022 дан 30.06.2022 гача |
893 637 |
89 364 |
(200 000) |
783 001 |
|
1.07.2022 дан 31.12.2022 гача |
783 001 |
78 300 |
(200 000) |
661 301 |
|
|
Ижаранинг 3-йили |
1.01.2023 дан 30.06.2023 гача |
661 301 |
66 130 |
(200 000) |
527 431 |
|
1.07.2023 дан 31.12.2023 гача |
527 431 |
52 743 |
(200 000) |
380 174 |
|
|
Ижаранинг 4-йили |
1.01.2024 дан 30.06.2024 гача |
380 174 |
38 017 |
(200 000) |
218 191 |
|
1.07.2024 дан 31.12.2024 гача |
218 191 |
21 809* |
(200 000) |
40 000, яъни жарима суммаси. Жарима тўлангандан сўнг қолдиқ нолга тенг бўлади |
*Ижаранинг охирги даври фоизлари охирги ижара тўловидан кейин қолдиқ 40 000 минг сўм жаримага тенг бўлиши лозимлигини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
Фоизлар Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда (ФЗТҲ) қуйидаги ўтказма орқали молиявий харажатлар сифатида тан олинади:
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
|
Дт «Молиявий харажатлар» Кт «Ижара бўйича мажбурият» |
207 987 |
167 664 |
118 873 |
59 826 |
Тўланган ижара тўловлари ижара бўйича мажбурият қолдиғини қуйидаги ўтказма орқали камайтиради:
|
Проводка |
30.06.2021 |
30.06.2022 |
30.06.2023 |
30.06.2024 |
|
Дт «Ижара бўйича мажбурият» Кт «Пул маблағлари» |
200 000 |
200 000 |
200 000 |
200 000 |
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
31.12.2024 |
|
|
200 000 |
200 000 |
200 000 |
200 000 |
Ҳисобот санасида ижара бўйича мажбурият қолдиғи узоқ муддатли ва қисқа муддатли қисмларга бўлинади:
|
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
31.12.2024 |
|
Давр охирида умумий қарз суммаси |
893 637 |
661 301 |
380 174 |
0 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
|
Қарздорликнинг узоқ муддатли қисми |
661 301 |
380 174 |
0 |
0 |
|
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисми (қарзнинг умумий суммаси ва қарздорликнинг узоқ муддатли қисми ўртасидаги фарқ) |
232 336 |
281 127 |
380 174 |
0 |
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисмини кейинги йил тўловларини кейинги йилнинг фоизларига камайтирган ҳолда топиш ҳам мумкин:
|
|
31 декабрда қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
|||
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
|
Кейинги йилнинг 30 июнь ва 31 декабрида умумий суммага тўланган тўловлар |
400 000 |
400 000 |
400 000 |
0 |
|
айирув кейинги йилнинг фоизлари |
167 664 фоизлари |
118 873 |
59 826 |
0 |
|
= қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
232 336 |
281 127 |
340 174 + жарима 40 000 = 380 174 |
0 |
2024 йил 31 декабрда компания муддатидан аввал бекор қилганлик учун жаримани тўлайди ва ижара бўйича мажбурият қуйидаги ўтказма орқали тўлиқ ҳисобдан чиқарилади:
Дт «Ижара бўйича мажбурият» – 40 000
Кт «Пул маблағлари» – 40 000
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни кейинги баҳоланиши
Бошланғичдан олингандан кейин ФҲША 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандарти баҳолаш моделига асосан бошланғич қиймати бўйича акс эттирилади.
Ушбу модель актив қолдиғини бошланғич қийматини жамланган амортизация ва қадрсизланишдан жамланган зарарларга камайтирган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Мазкур ҳолатда ФҲШАнинг амортизация муддати 4 йилни ташкил қилади, сабаби:
- бинони сотиб олиш ижара шартномасида назарда тутилмаган, ва шунинг учун
- амортизация муддати ижара муддати (4 йил) хизмат муддати (40 йил) ўртасидаги энг камига тенг.
Шунинг учун ФҲША амортизацияси ижара йилида 271 412,5 минг сўмни ташкил қилади (1 085 650 : ижаранинг 4 йили).
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати ҳисоб-китоби қуйидагича бўлади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Ҳисобот йили бошида ФҲША қолдиқ қиймати |
|
814 237,5 |
542 825 |
271 412,5 |
|
Бошланғич тан олиш |
1 085 650 |
|||
|
Амортизация Дт Амортизация бўйича харажат Кт Жамланган амортизация |
(271 412,5) |
(271 412,5) |
(271 412,5) |
(271 412,5) |
|
Ҳисобот даври охирида ФҲША қолдиқ қиймати |
814 237,5 |
542 825 |
271 412,5 |
0 |
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда «Айланма бўлмаган активлар» бўлимида акс эттирилади:
- алоҳида сатрда
ёки
- асосий воситалар таркибида (маълумотни изоҳларда ёритиб берган ҳолда).
Молиявий ҳисоботга таъсир қуйидагича бўлади:
|
31 декабрда якунланган йил учун Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
ФҲША амортизацияси |
(271 412,5) |
(271 412,5) |
(271 412,5) |
(271 412,5) |
|
Молиявий харажатлар: |
|
|
|
|
|
Ижара мажбурияти бўйича фоизлар |
(207 987) |
(167 664) |
(118 873) |
(59 826) |
|
31 декабрда Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Айланма бўлмаган активлар |
|
|
|
|
|
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив |
814 237,5 |
542 825 |
271 412,5 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Узоқ муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
661 301 |
380 174 |
0 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Қисқа муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
232 336 |
281 127 |
380 174 |
0 |
5.4-вазият
Бино ижараси (Ижара шартномасини муддатидан аввал бекор қилганлик учун жарима – ҳар ярим йилликнинг бошида тўловлар)
2021 йил 1 январда компания бинони ижарага олди. Ижара муддати – 5 йил. Бинонинг қолган хизмат муддати – 40 йил.
200 000 минг сўм миқдоридаги ижара тўловлари ҳар йилнинг 1 январида ва 1 июлида яъни ижаранинг ҳар ярим йиллиги бошида тўланиши лозим.
Шартнома шартлари бўйича ижарачи ижара шартномасини ижаранинг тўртинчи йили охирида бекор қилиш ҳуқуқига эга. Агар ижарачи ижарага берувчига ижарани бекор қилганлик ҳақида 2024 йил 1 июлга қадар хабар берса, у ҳолда жарима тўланмайди. Агар ижарачи ижарани бекор қилганлик ҳақида 2024 йил 1 июлдан кейин хабар берса, у ҳолда у 2024 йил 31 декабрда 40 000 минг сўм йирикроқ миқдорда жарима тўлаши лозим.
Ижарачи муддатидан аввал шартномани бекор қилишни ва ўзининг нияти ҳақида 2024 йил 1 июлга қадар хабар қилишни режалаштирмоқда.
Ижара шартномасига киритилган йиллик ставка 20 %га тенг. Аннуитетлар ставкаси 20 %да ва ҳар ярим йилликнинг бошида (иккинчи ярим йилликнинг бошидан бошлаб) еттита тўловда 4,86843ни ташкил қилади.
Бино маъмурий мақсадларда фойдаланилади. Компаниянинг ҳисоб сиёсати ўз биноларини 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартига асосан бошланғич қиймат бўйича акс эттиришни талаб этади. Ўз биноларини компания тўғри чизиқли амортизация усулини қўллаган ҳолда амортизациялайди.
Ижаранинг компания молиявий ҳисоботига таъсири қандай бўлади ва 2021–2024 йилларнинг 31 декабрида якунланган йиллар учун молиявий ҳисоботдан кўчирмалар қандай бўлади?
Операциянинг бошланғич баҳоланиши
Компания ижарачи сифатида 2021 йил 1 январда фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни ва ижара бўйича мажбуриятни тан олиши лозим.
Ижара муддати 4 йилни ташкил қилади, сабаби компания ижарани тўхтатишга опционни бажаришни режалаштирмоқда (ижара шартномасини бекор қилишни режалаштирмоқда).
Шунинг учун ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳоланиши ижаранинг бошида ҳали тўланмаган 973 686 минг сўм келгуси ижара тўловларининг дисконтланган қийматини ўз ичига олади (битта ижара тўлови 200 000 минг сўм х 4,86843 аннуитетлар ставкаси). Мажбуриятнинг баҳолашига фақатгина еттита келгуси ижара тўлови киради (1-расмга қаранг). 2021 йил 1 январда тўланган биринчи тўлов мажбурият баҳолашига кирмайди, сабаби у аллақачон тўланган. У ФҲШАнинг бошланғич баҳолашига киритилади.
1-расм.
Жарима суммаси мажбуриятнинг баҳолашига киритилмайди, сабаби компания шартномани бекор қилиш нияти ҳақида 2024 йил 1 июлгача хабар қилишни режалаштирмоқда. Шу тариқа, компания жарима тўлашдан халос бўлади.
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг бошланғич баҳолаши ўз ичига қуйидаги иккита суммани олади:
- 973 686 минг сўм ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолашини
ва
- ижаранинг бошида 2021 йил 1 январда тўланган 200 000 минг сўм миқдоридаги биринчи ижара тўловини.
Шу тариқа, ФҲШАнинг бошланғич баҳолаши 1 173 686 минг сўмни ташкил қилади (973 686 + 200 000).
2021 йил 1 январда компания қуйидаги ўтказмани акс эттириши лозим бўлади (минг сўм):
Дт «Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив» – 1 173 686
Кт «Ижара бўйича мажбурият» – 973 686
Кт «Пул маблағлари» – 200 000
Ижара бўйича мажбуриятнинг кейинги баҳоланиши
Бошланғич тан олингандан сўнг ижара бўйича мажбурият ижара тўловларига камаяди ва фоизларга кўпаяди (жадвалда кўрсатилганидек).
|
Ижара йили |
Фоизларни ҳисоблаш даври |
Давр бошига қолдиқ |
Ижара тўлови |
Тўловдан кейинги қолдиқ |
Фоизлар |
Давр охирида қолдиқ |
|
Ижаранинг 1-йили |
1.1 давр – |
973 686 |
Ноль, сабаби биринчи тўлов ижара баҳоланишига киритилмаган |
973 686 |
97 369 |
1 071 055 |
|
1.2 давр– |
1 071 055 |
(200 000) |
871 055 Соф қарз суммаси (фоизларсиз) |
87 106 |
958 161 |
|
|
Ижаранинг 2-йили |
2.1 давр– |
958 161 фоизлар 87 106 |
(200 000) ва қарз 112 894 (200 000 – 87 106) |
758 161 соф қарз суммаси (фоизларсиз) |
75 816 |
833 977 |
|
2.2 давр – |
833 977 |
(200 000) |
633 977 чистая сумма долга (без процентов) |
63 398 |
697 375 |
|
|
Ижаранинг 3-йили |
3.1 давр – |
697 375 |
(200 000) ва қарз 136 602 (200 000 – 63 398) |
497 375 |
49 738 |
547 113 |
|
3.2 давр – |
547 113 |
(200 000) |
347 113 |
34 711 |
381 824 |
|
|
Ижаранинг 4-йили |
4.1 давр– |
381 824 |
(200 000) |
181 824 |
18 176* |
200 000 |
|
4.2 давр – |
200 000 |
(200 000) |
0 |
0 |
0 |
*Фоизлар охирги ижара тўловидан кейинги қолдиқ нолга тенг бўлиши лозимлигини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
Фоизлар Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда (ФЗТҲ) қуйидаги ўтказма орқали молиявий харажатлар сифатида тан олинади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Дт «Молиявий харажатлар» Кт «Ижара бўйича мажбурият» |
184 475 |
139 214 |
84 449 |
18 176 |
Тўланган ижара тўловлари (биринчисидан ташқари) ижара бўйича мажбуриятни қуйидаги ўтказма орқали камайтиради:
|
Ўтказма |
1.01.2021 |
1.01.2022 |
1.01.2023 |
1.01.2024 |
|
Дт «Ижара бўйича мажбурият» Кт «Пул маблағлари» |
Биринчи тўлов ФҲШАга киритилган |
200 000 |
200 000 |
200 000 |
|
1.07.2021 |
1.07.2022 |
1.07.2023 |
1.07.2024 |
|
|
200 000 |
200 000 |
200 000 |
200 000 |
Ҳисобот санасида ижара бўйича мажбурият қолдиғи узоқ муддатли ва қисқа муддатли қисмларга бўлинади:
|
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
31.12.2024 |
|
Давр охирига қарздорликнинг умумий суммаси |
958 161 |
697 375 |
381 824 |
0 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
|
қарздорликнинг узоқ муддатли қисми (яъни кейинги йил охиридаги қолдиқ (фоизларсиз)) |
633 977 |
347 113 |
0 31.12.2024га қолдиқ |
0 |
|
қарздорликнинг қисқа муддатли қисми (умумий қарз суммаси ва қарздорликнинг узоқ муддатли қисми ўртасидаги фарқ) |
324 184 |
350 262 |
381 824 |
0 |
|
шу жумладан фоизлар (ҳисобот санасида ҳисобланган, бироқ ҳисобот санасида ҳали тўланмаган): |
87 106 |
63 398 |
34 711 |
0 |
|
қарз (кейинги йил тўланадиган умумий қарз суммаси) |
237 078 |
286 864 |
347 113 |
0 |
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисми кейинги йил тўловларини кейинги йилнинг биринчи ярим йиллиги фоизларига камайтирган ҳолда топиш ҳам мумкин:
|
|
31 декабрга қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
|||
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
|
Кейинги йилнинг 1 январь ва 1 июлида тўланган умумий суммага тўловлар |
400 000 |
400 000 |
400 000 |
0 |
|
айирув кейинги йилнинг биринчи ярим йиллиги фоизлари |
75 816 |
49 738 |
18 176 |
0 |
|
= қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
324 184 |
350 262 |
381 824 |
0 |
2-расм.
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни кейинги баҳолаш
Бошланғич тан олингандан сўнг ФҲША 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандарти баҳолаш моделига асосан бошланғич қиймат бўйича акс эттирилади.
Ушбу модель актив қолдиғини унинг бошланғич қийматини жамланган амортизация ва қадрсизланишдан жамланган зарарларга камайтирган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Мазкур ҳолатда ФҲШАнинг амортизация муддати 4 йилни ташкил қилади, сабаби:
- бинони сотиб олиш ижара шартномасида назарда тутилмаган, ва шунинг учун
- амортизация муддати ижара муддати (4 йил) ва бинонинг хизмат муддати (40 йил) ўртасидаги энг камига тенг.
ФҲША амортизацияси ижара йилида 293 421,5 минг сўмни ташкил қилади (1 173 686 : ижаранинг
4 йили).
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати ҳисоб-китоби қуйидагича бўлади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Ҳисобот санасига ФҲША қолдиқ қиймати |
|
880 264,5 |
586 843 |
293 421,5 |
|
Бошланғич тан олиш П |
1 173 686 |
|
|
|
|
Амортизация Дт «Амортизация харажатлари» Кт «Жамланган амортизация» |
(293 421,5) |
(293 421,5) |
(293 421,5) |
(293 421,5) |
|
Ҳисобот даври охирига ФҲШАнинг қолдиқ қиймати |
880 264,5 |
586 843 |
293 421,5 |
0 |
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда «Айланма бўлмаган активлар» бўлимида акс эттирилади:
- алоҳида сатрда ёки
- асосий воситалар таркибида (маълумотни изоҳларда ёритиб берган ҳолда).
Молиявий ҳисоботга таъсир қуйидагича бўлади:
|
31 декабрда якунланган йил учун Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
ФҲША амортизацияси |
(293 421,5) |
(293 421,5) |
(293 421,5) |
(293 421,5) |
|
Молиявий харажатлар: |
|
|
|
|
|
Ижара мажбуриятлари бўйича фоизлар |
(184 475) |
(139 214) |
(84 449) |
(18 176) |
|
31 декабрда Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Айланма бўлмаган активлар |
|
|
|
|
|
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив |
880 264,5 |
586 843 |
293 421,5 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Узоқ муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
633 977 |
347 113 |
0 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Қисқа муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
324 184 |
350 262 |
381 824 |
0 |
5.5-вазият
Активнинг тенг бўлмаган ижара тўловлари билан ижараси – тўловлар ҳар чоракнинг охирида
2021 йил 1 январда компания активни ижарага олди. Ижара муддати – 4 йил. Активни сотиб олиш, шунингдек ижара шартномасини узайтиришга ёки уни муддатидан аввал бекор қилишга опцион назарда тутилмаган. Активнинг қолган хизмат муддати – 8 йил.
Ижарачининг фаолияти мавсумий характерга эга. Шунинг учун йиллик тўловлар суммаси қуйидаги тарзда бўлинган эди:
|
Тўлов санаси |
Тўлов суммаси |
|
31 март 2021, 2022, 2023 ва 2024 йиллар |
100 000 минг сўм. |
|
30 июнь 2021, 2022, 2023 ва 2024 йиллар |
70 000 минг сўм. |
|
30 сентябрь 2021, 2022, 2023 ва 2024 йиллар |
100 000 минг сўм. |
|
31 декабрь 2021, 2022, 2023 ва 2024 йиллар |
100 000 минг сўм. |
Ижара шартномасида киритилган йиллик ставка 20 %га тенг. Барча 16 та тўловнинг (йилига 4 та тўлов х ижаранинг 4 йили) келтирилган қиймати 1 000 600 минг сўмни ташкил қилади.
Бино маъмурий мақсадларда фойдаланилади. Компаниянинг ҳисоб сиёсати ўз биноларини 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартига асосан бошланғич қиймат бўйича тўғри чизиқли амортизация усулини қўллаган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Ижарачи компаниянинг молиявий ҳисоботига таъсири қандай бўлади ва 2021–2024 йиллар 31 декабрда якунланган йиллар учун молиявий ҳисоботдан кўчирмалар қандай бўлади?
Операциянинг бошланғич баҳоланиши
Компания ижарачи сифатида 2021 йил 1 январда фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни ва ижара бўйича мажбуриятни тан олиши лозим.
Ижара муддати 4 йилни ташкил қилади, сабаби компанияда ижарани узайтириш ёки уни муддатидан аввал бекор қилиш имконияти йўқ.
Ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳоланиши 1 000 600 минг сўм ижаранинг бошида ҳали тўланмаган келгуси ижара тўловларининг дисконтланган қийматига тенг.
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг бошланғич баҳолаши ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолашига 1 000 600 минг сўмга тенг бўлади.
2021 йил 1 январда компания қуйидаги ўтказмани акс эттириши лозим бўлади (минг сўм):
Дт «Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив» – 1 000 600
Кт «Ижара бўйича мажбурият» – 1 000 600
Ижара бўйича мажбуриятнинг кейинги акс эттирилиши
Бошланғич тан олингандан кейин ижара бўйича мажбурият фоизларга (20 %) кўпайтирилади ва ижара тўловларига камайтирилади (жадвалда кўрсатилгани каби).
|
Ижара йили |
Фоизларни ҳисоблаш даври |
Давр бошига қолдиқ |
Фоизлар |
Ижара тўлови |
Давр охирига қолдиқ |
|
Ижаранинг 1-йили |
1.01.2021 дан 31.03.2021 гача |
1 000 600 |
50 030 |
(100 000) |
950 630 |
|
1.04.2021 дан 30.06.2021 гача |
950 630 |
47 532 |
(70 000) |
928 162 |
|
|
1.07.2021 дан 30.09.2021 гача |
928 162 |
46 408 |
(100 000) |
874 570 |
|
|
1.10.2021 дан 31.12.2021 гача |
874 570 |
43 729 |
(100 000) |
818 299 |
|
|
Ижаранинг 2-йили |
1.01.2022 дан 31.03.2022 гача |
818 299 |
40 915 |
(100 000) |
759 214 |
|
1.04.2022 дан 30.06.2022 гача |
759 214 |
37 961 |
(70 000) |
727 175 |
|
|
1.07.2022 дан 30.09.2022 гача |
727 175 |
36 359 |
(100 000) |
663 534 |
|
|
1.10.2022 дан 31.12.2022 гача |
663 534 |
33 177 |
(100 000) |
596 711 |
|
|
Ижаранинг 3-йили |
1.01.2023 дан 31.03.2023 гача |
596 711 |
29 836 |
(100 000) |
526 547 |
|
1.04.2023 дан 30.06.2023 гача |
526 547 |
26 327 |
(70 000) |
482 874 |
|
|
1.07.2023 дан 30.09.2023 гача |
482 874 |
24 144 |
(100 000) |
407 018 |
|
|
1.10.2023 дан 31.12.2023 гача |
407 018 |
20 351 |
(100 000) |
327 369 |
|
|
Ижаранинг 4-йили |
1.01.2023 дан 31.03.2023 гача |
327 369 |
16 368 |
(100 000) |
243 737 |
|
1.04.2023 дан 30.06.2023 гача |
243 737 |
12 187 |
(70 000) |
185 924 |
|
|
1.07.2023 дан 30.09.2023 гача |
185 924 |
9 296 |
(100 000) |
95 220 |
|
|
1.10.2023 дан 31.12.2023 гача |
95 220 |
4 780* |
(100 000) |
0 |
*Ижаранинг охирги даври фоизлари охирги ижара тўловидан кейин қолдиқ нолга тенг бўлишини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
Фоизлар Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда (ФЗТҲ) молиявий харажатлар сифатида қуйидаги ўтказма орқали тан олинади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Дт «Молиявий харажатлар» Кт «Ижара бўйича мажбурият» |
187 699 |
148 412 |
100 658 |
42 631 |
Тўланган ижара тўловлари ижара бўйича мажбуриятни қуйидаги ўтказма орқали камайтиради:
|
Ўтказма |
31.03.2021 |
31.03.2022 |
31.03.2023 |
31.03.2024 |
|
Дт «Ижара бўйича мажбурият» Кт «Пул маблағлари» Умумий тўловлар суммаси йилига 370 000 ташкил қилади |
100 000 |
100 000 |
100 000 |
100 000 |
|
30.06.2021 |
30.06.2022 |
30.06.2023 |
30.06.2024 |
|
|
70 000 |
70 000 |
70 000 |
70 000 |
|
|
30.09.2021 |
30.09.2022 |
30.09.2023 |
30.09.2024 |
|
|
100 000 |
100 000 |
100 000 |
100 000 |
|
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
31.12.2024 |
|
|
100 000 |
100 000 |
100 000 |
100 000 |
Ижара бўйича мажбурият қолдиғи ҳисобот санасида узоқ муддатли ва қисқа муддатли қисмларга бўлинади:
|
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
31.12.2024 |
|
Давр охирида умумий қарздорлик суммаси |
818 299 |
596 711 |
327 369 |
0 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
|
қарздорликнинг узоқ муддатли қисми (яъни кейинги йил охирига қолдиқ) |
596 711 |
327 369 |
0 |
0 |
|
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисми (умумий қарз суммаси ва қарздорликнинг узоқ муддатли қисми ўртасидаги фарқ) |
221 588 |
269 342 |
327 369 |
0 |
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисмини кейинги йил тўловини кейинги йилнинг тўловларини камайтирган ҳолда топиш ҳам мумкин:
|
|
31 декабрда қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
|||
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
|
Кейинги йилда тўланган тўловлар, умумий суммага |
370 000 |
370 000 |
370 000 |
0 |
|
айирув, кейинги йилнинг фоизлари |
148 412 |
100 658 |
42 631 |
0 |
|
= қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
221 588 |
269 342 |
327 369 |
0 |
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги активни (ФҲША) кейинги баҳоланиши
Бошланғич тан олингандан кейин ФҲША 16 сон IAS «Асосий воситалар» стандартининг баҳолаш моделига асосан бошланғич қиймат бўйича акс эттирилади.
Ушбу модель актив қолдиғини унинг бошланғич қийматини жамланган амортизация ва қадрсизланишдан жамланган зарарларга камайтирган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Ушбу ҳолатда ФҲШАнинг амортизация муддати 4 йилни ташкил қилади, сабаби:
- бинони сотиб олиш ижара шартномасида назарда тутилмаган, шунинг учун;
- амортизация муддати ижара муддати (4 йил) ва хизмат муддати (8 йил) ўртасидаги энг камига тенг.
ФҲШАнинг амортизацияси ижара йили учун 250 150 минг сўмни ташкил қилади (1 000 600 : ижаранинг 4 йили).
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати ҳисоб-китоби қуйидагича бўлади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Ҳисобот йилининг бошида ФҲША қолдиқ қиймати |
|
750 450 |
500 300 |
250 150 |
|
Бошланғич тан олиш |
1 000 600 |
|
|
|
|
Амортизация Дт «Амортизация харажатлари» Кт «Жамланган амортизация» |
(250 150) |
(250 150) |
(250 150) |
(250 150) |
|
Ҳисобот даври охирида ФҲША қолдиқ қиймати |
750 450 |
500 300 |
250 150 |
0 |
ФҲША қолдиқ қиймати Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда «Айланма бўлмаган активлар» бўлимида акс эттирилади:
- алоҳида сатрда
ёки
- асосий воситалар таркибида (маълумотни изоҳларда ёритиб берган ҳолда)
Молиявий ҳисоботга таъсир қуйидагича бўлади:
|
31 декабрда якунланган йил учун Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
ФҲША амортизацияси |
(250 150) |
(250 150) |
(250 150) |
(250 150) |
|
Молиявий харажатлар: |
|
|
|
|
|
ижара мажбурияти бўйича фоизлар |
(187 699) |
(148 412) |
(100 658) |
(42 631) |
|
31 декабрда Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Айланма бўлмаган активлар |
|
|
|
|
|
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив |
750 450 |
500 300 |
250 150 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Узоқ муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
596 711 |
327 369 |
0 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Қисқа муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
221 588 |
269 342 |
327 369 |
0 |
5.6-вазият
Актив ижараси (ижарага берувчидан рағбат – ҳар чорак бошида тўловлар)
2021 йил 1 январда компания активни ижарага олди. Ижара муддати – 4 йил. Активнинг қолган хизмат муддати – 8 йил. Активни сотиб олиш, шунингдек ижара шартномасини узайтиришга ёки уни муддатидан аввал бекор қилишга опцион назарда тутилмаган.
Дастлаб томонлар 100 000 минг сўм миқдорида ижара тўловлари ҳақида келишиб олдилар, улар ҳар чоракда, яъни ижаранинг ҳар йилининг 1 январида, 1 апрелида, 1 июлида ва 1 октябрида тўланиши лозим. Лекин шартномани имзолаш босқичида ижарачида фойдалироқ таклиф пайдо бўлди. Шунинг учун ижарага берувчи ижара шартномасининг сўнгида рағбат сифатида ижарачини биринчи ижара тўловидан озод қилди.
Ижара шартномасига киритилган йиллик ставка 20 %га тенг. 20 %да ва ҳар чоракнинг бошидаги ўн бешта тўловда (иккинчи чоракдан бошлаб) аннуитетлар ставкаси 10,38ни ташкил қилади.
Актив маъмурий мақсадларда фойдаланилади. Компаниянинг ҳисоб сиёсати ўз биноларини 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартига асосан бошланғич қиймат бўйича амортизациянинг тўғри чизиқли усулини қўллаган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Ижарачи-компания молиявий ҳисоботига ижаранинг таъсири қандай бўлади ва 2021–2024 йиллар 31 декабрда якунланган йиллар учун молиявий ҳисоботдан кўчирмалар қандай бўлади?
Операциянинг бошланғич баҳоланиши
Компания ижарачи сифатида 2021 йил 1 январда фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни ва ижара бўйича мажбуриятни тан олиши лозим.
Ижара муддати 4 йилни ташкил қилади, сабаби компанияда ижарани узайтириш ёки уни муддатидан аввал бекор қилиш имконияти йўқ.
Ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳоланиши 1 038 000 минг сўм ижаранинг бошида ҳали тўланмаган келгуси ижара тўловларининг дисконтланган қийматини ўз ичига олади (100 000 минг сўм битта ижара тўлови х 10,38 аннуитетлар ставкаси).
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг бошланғич баҳолаши 1 038 000 минг сўм бўлган ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолашини ўз ичига олади. Ижарачи 2021 йил 1 январда тўлаши лозим бўлган биринчи тўлов ФҲША баҳолашига кирмайди, сабаби у тўланмаган (ижарага берувчи ижарачини ижара шартномаси сўнгида рағбат сифатида биринчи тўловдан озод этди).
2021 йил 1 январда компания қуйидаги ўтказмани акс эттириши лозим бўлади (минг сўм):
Дт «Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив» – 1 038 000
Кт «Ижара бўйича мажбурият» – 1 038 000
Ижара бўйича мажбуриятнинг кейинги акс эттирилиши
Бошланғич тан олингандан сўнг ижара бўйича мажбурият ижара тўловларига камайтирилади ва фоизларга кўпаяди (жадвалда кўрсатилгани каби).
|
Ижара йили |
Фоизларни ҳисоблаш даври |
Давр бошига қолдиқ |
Фоизлар |
Ижара тўлови |
Давр охирига қолдиқ |
Ижара йили |
|
Ижаранинг 1-йили |
Давр 1.1 – |
1 038 000 |
Ноль, сабаби биринчи тўлов мажбурият баҳоланишига киритилмаган |
1 038 000 соф қарз суммаси (фоизларсиз) |
51 900 |
1 089 900 |
|
Давр 1.2 – |
1 089 900 |
(100 000) |
989 900 чистая сумма долга (без процентов) |
49 495 |
1 039 395 |
|
|
Давр 1.3 – |
1 039 395 |
(100 000) |
939 395 |
46 970 |
986 365 |
|
|
Давр 1.4 – |
986 365 |
(100 000) |
886 365 |
44 318 |
930 683 |
|
|
Ижаранинг 2-йили |
Давр 2.1 – |
930 683 |
(100 000) |
830 683 |
41 534 |
872 217 |
|
Давр 2.2 – |
872 217 |
(100 000) |
772 217 |
38 611 |
810 828 |
|
|
Давр 2.3 – |
810 828 |
(100 000) |
710 828 |
35 541 |
746 369 |
|
|
Давр 2.4 – |
746 369 |
(100 000) |
646 369 |
32 318 |
678 687 |
|
|
Ижаранинг 3-йили |
Давр 3.1 – |
678 687 |
(100 000) |
578 687 |
28 934 |
607 621 |
|
Давр 3.2 – |
607 621 |
(100 000) |
507 621 |
25 381 |
533 002 |
|
|
Давр 3.3 – |
533 002 |
(100 000) |
433 002 |
21 650 |
454 652 |
|
|
Давр 3.4 – |
454 652 |
(100 000) |
354 652 |
17 733 |
372 385 |
|
|
Ижаранинг 4-йили |
Давр 4.1 – |
372 385 |
(100 000) |
272 385 |
13 619 |
286 004 |
|
Давр 4.2 – |
286 004 |
(100 000) |
186 004 |
9 300 |
195 304 |
|
|
Давр 4.3 – |
195 304 |
(100 000) |
95 304 |
4 696* |
100 000 |
|
|
Давр 4.4 – |
100 000 |
(100 000) |
0 |
0 |
0 |
*Фоизлар охирги ижара тўловидан кейин қолдиқ нолга тенг бўлишини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
Фоизлар Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот (ФЗТҲ)да молиявий харажатлар сифатида қуйидаги ўтказма орқали тан олинади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Дт «Молиявий харажатлар» Кт «Ижара бўйича мажбурият» |
192 683 |
148 004 |
93 698 |
27 615 |
Тўланган ижара тўловлари ижара бўйича мажбурият қолдиғини қуйидаги ўтказмани камайтиради:
|
Ўтказма |
1.01.1021 |
1.01.2022 |
1.01.2023 |
1.01.2024 |
|
Дт «Ижара бўйича мажбурият» Кт «Пул маблағлари» |
Биринчи тўлов бўлмади |
100 000 |
100 000 |
100 000 |
|
1.04.2021 |
1.04.2022 |
1.04.2023 |
1.04.2024 |
|
|
100 000 |
100 000 |
100 000 |
100 000 |
|
|
1.07.2021 |
1.07.2022 |
1.07.2023 |
1.07.2024 |
|
|
100 000 |
100 000 |
100 000 |
100 000 |
|
|
1.10.2021 |
1.10.2022 |
1.10.2023 |
1.10.2024 |
|
|
100 000 |
100 000 |
100 000 |
100 000 |
Ҳисобот санасида ижара бўйича мажбурият қолдиғи узоқ муддатли ва қисқа муддатли қисмларга бўлинади:
|
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
31.12.2024 |
|
Давр охирига қарздорликнинг умумий суммаси |
930 683 |
678 687 |
372 385 |
0 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
|
қарздорликнинг узоқ муддатли қисми (яъни кейинги йил охиридаги қолдиқ (фоизларсиз)) |
646 369 |
354 652 |
0 31.12.2024 га қолдиқ |
0 |
|
қарздорликнинг қисқа муддатли қисми (умумий қарз суммаси ва қарздорликнинг узоқ муддатли қисми ўртасидаги фарқ) |
284 314 |
324 035 |
372 385 |
0 |
|
шу жумладан фоизлар (ҳисобот йилида ҳисобланган, бироқ ҳисобот санасида ҳали тўланмаган): |
44 318 |
32 318 |
17 733 |
0 |
|
қарз (кейинги йил тўланадиган соф қарз суммаси) |
239 996 |
291 717 |
354 652 |
0 |
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисмини кейинги йил тўловларини кейинги йилнинг биринчи, иккинчи ва учинчи чорагининг фоизларига камайтирган ҳолда топиш ҳам мумкин (тўртинчи чоракнинг фоизлари ҳисобга олинмайди, сабаби улар ҳисобланади, лекин ҳали тўланмаган):
|
|
31 декабрга қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
|||
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
|
Кейинги йилнинг 1 январь, 1 апрель, 1 июль ва 1 октябрда тўланган тўловлар, умумий суммага |
400 000 |
400 000 |
400 000 |
0 |
|
айирув кейинги йилнинг биринчи, иккинчи ва учинчи чоракларнинг фоизлари |
115 686 |
75 965 |
27 615 |
0 |
|
= қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
284 314 |
324 035 |
372 385 |
0 |
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни кейинги баҳоланиши
Бошланғич тан олингандан кейин ФҲША 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартини баҳолаш моделига асосан бошланғич қиймати бўйича акс эттирилади.
Ушбу модель актив қолдиғини унинг бошланғич қийматини жамланган амортизация ва қадрсизланишдан жамланган зарарларга камайтирган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Мазкур ҳолатда ФҲШАнинг амортизация муддати 4 йилни ташкил қилади, сабаби:
- активни сотиб олиш ижара шартномасида назарда тутилмаган, шунинг учун
- амортизация муддати ижара муддати (4 йил) ва активнинг қолган хизмат муддати (8 йил) ўртасидаги энг камига тенг.
ФҲША амортизацияси ижаранинг йилига 259 000 минг сўмни ташкил қилади (1 038 000 : ижаранинг 4 йили).
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати ҳисоб-китоби қуйидагича бўлади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Ҳисобот йилининг бошида ФҲША қолдиқ қиймати |
|
778 500 |
519 000 |
259 500 |
|
Бошланғич тан олиш |
1 038 000 |
|
|
|
|
Амортизация Дт «Амортизация харажатлари» Кт «Жамланган амортизация» |
(259 500) |
(259 500) |
(259 500) |
(259 500) |
|
Ҳисобот даври охирида ФҲША қолдиқ қиймати |
778 500 |
519 000 |
259 500 |
0 |
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда «Айланма бўлмаган активлар» бўлимида қуйидагича акс эттирилади:
- алоҳида сатрда
ёки
- асосий воситалар таркибида (маълумотларни изоҳларда ёритиб берган ҳолда).
Молиявий ҳисоботга таъсир қуйидагича бўлади:
|
31 декабрда якунланган йил учун Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
ФҲША амортизацияси |
(259 500) |
(259 500) |
(259 500) |
(259 500) |
|
Молиявий харажатлар: |
|
|
|
|
|
Ижара мажбурияти бўйича фоизлар |
(192 683) |
(148 004) |
(93 698) |
(27 615) |
|
31 декабрга Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
2024 й. |
|
Айланма бўлмаган активлар |
|
|
|
|
|
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив |
778 500 |
519 000 |
259 500 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Узоқ муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
646 369 |
354 652 |
0 |
0 |
|
|
|
|
|
|
|
Қисқа муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
284 314 |
324 035 |
372 385 |
0 |
5.7-вазият
Активнинг узайтиришга опцион билан бирга ижараси – тўловлар ҳар ойнинг охирида
2021 йил 1 октябрда компания активни ижарага олди. Ижаранинг бошланғич муддати – 16 ой. Ижара шартномаси яна 16 ойга узайтирилиши мумкин, агар ижарачи ўзининг хоҳиши ҳақида ижаранинг бошланғич муддати тугашидан 2 ой олдин хабардор қилса. Ижаранинг бошида ижарачи иккинчи муддатга ижарани узайтирмайди деб ҳисоблади.
Активни сотиб олиш, шунингдек шартномани муддатидан аввал бекор қилиш назарда тутилмаган. Активнинг қолган хизмат қилиш муддати – 8 йил.
30 000 минг сўм миқдоридаги ижара тўловлари ижаранинг ҳар ойи охирида тўланиши лозим.
Ижара шартномасига киритилган йиллик ставка 20 %га тенг. Барча 16 та тўловнинг келтирилган қиймати 418 300 минг сўм.
Актив маъмурий мақсадларда фойдаланилади. Компаниянинг ҳисоб сиёсати ўз активларини 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартига асосан бошланғич қиймат бўйича тўғри чизиқли амортизация усулини қўллаган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Ижарачи-компания молиявий ҳисоботига ижаранинг таъсири қандай бўлади ва 2021–2023 йиллар 31 декабрда якунланган йиллар учун молиявий ҳисоботдан кўчирмалар қандай бўлади?
Операциянинг бошланғич баҳоланиши
Компания ижарачи сифатида 2021 йил 1 октябрда фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни ва ижара бўйича мажбуриятни тан олиши лозим.
Ижара муддати 16 ойни ташкил қилади, сабаби ижарачи узайтиришга опциондан (ҳуқуқдан) фойдаланишни режалаштирмаяпти (ижара шартномасини иккинчи муддатга узайтирмайди).
Ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳоланиши ижара бошида ҳали тўланмаган келгуси ижара тўловларининг дисконтланган қийматига тенг, – 418 300 минг сўм.
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг бошланғич баҳолаши ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолашига – 418 300 минг сўмга тенг бўлади.
2021 йил 1 октябрда компания қуйидаги ўтказмани акс эттириши лозим бўлади (сўм):
Дт «Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив» – 418 300
Кт «Ижара бўйича мажбурият» – 418 300
Ижара бўйича мажбуриятнинг кейинги акс эттирилиши
Бошланғич тан олингандан кейин ижара бўйича мажбурият фоизларга (20 %) кўпайтирилади ва ижара тўловларига камайтирилади (жадвалда кўрсатилгани каби).
|
Ҳисобот йили |
Фоизларни ҳисоблаш даври |
Давр бошига қолдиқ |
Фоизлар |
Ижара тўлови |
Давр охирига қолдиқ |
|
2021 й. |
Октябрь |
418 300 |
6 972 |
(30 000) |
395 272 |
|
Ноябрь |
395 272 |
6 588 |
(30 000) |
371 860 |
|
|
Декабрь |
371 860 |
6 198 |
(30 000) |
348 058 |
|
|
2022 й. |
Январь |
348 058 |
5 801 |
(30 000) |
323 859 |
|
Февраль |
323 859 |
5 398 |
(30 000) |
299 257 |
|
|
Март |
299 257 |
4 988 |
(30 000) |
274 245 |
|
|
Апрель |
274 245 |
4 571 |
(30 000) |
248 816 |
|
|
Май |
248 816 |
4 147 |
(30 000) |
222 963 |
|
|
Июнь |
222 963 |
3 716 |
(30 000) |
196 679 |
|
|
Июль |
196 679 |
3 278 |
(30 000) |
169 957 |
|
|
Август |
169 957 |
2 833 |
(30 000) |
142 790 |
|
|
Сентябрь |
142 790 |
2 380 |
(30 000) |
115 170 |
|
|
Октябрь |
115 170 |
1 920 |
(30 000) |
87 090 |
|
|
Ноябрь |
87 090 |
1 452 |
(30 000) |
58 542 |
|
|
Декабрь |
58 542 |
976 |
(30 000) |
29 518 |
|
|
2023 й. |
Январь |
29 518 |
482* |
(30 000) |
0 |
*Ижаранинг охирги даври фоизлари охирги ижара тўловидан кейин қолдиқ нолга тенг бўлиши лозимлигини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
Фоизлар Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда (ФЗТҲ) қуйидаги ўтказма орқали молиявий харажатлар сифатида тан олинади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
Дт «Молиявий харажатлар» Кт «Ижара бўйича мажбурият» |
19 758 |
41 460 |
482 |
Тўланган ижара тўловлари ижара бўйича мажбуриятни қуйидаги ўтказма орқали камайтиради:
|
Ўтказма |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
Дт «Обязательство по аренде» Кт «Денежные средства» |
90 000 |
360 000 |
30 000 |
Ҳисобот санасига ижара бўйича мажбурият қолдиғи узоқ муддатли ва қисқа муддатли қисмларга бўлинади:
|
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
|
Давр охирига қарздорлик умумий суммаси |
348 058 |
29 518 |
0 |
|
шу жумладан: |
|||
|
қарздорликнинг қисқа муддатли қисми (яъни кейинги йилнинг охирига қолдиқ) |
29 518 31.12.2022 га қолдиқ |
0 31.12.2023 га қолдиқ |
0 |
|
қарздорликнинг қисқа муддатли қисми (умумий қарз суммаси ва қарздорликнинг узоқ муддатли қисми ўртасидаги фарқ) |
318 540 |
29 518 |
0 |
Қарздорликнинг қисқа муддатли қисмини кейинги йилнинг тўловларини кейинги йилнинг фоизларига камайтирган ҳолда топиш ҳам мумкин:
|
|
31 декабрга қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
||
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
|
Кейинги йилда тўланган тўловлар, умумий суммага |
360 000 |
30 000 |
0 |
|
айирув кейинги йилнинг фоизлари |
41 460 |
482 |
0 |
|
= қарздорликнинг қисқа муддатли қисми |
318 540 |
29 518 |
0 |
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг кейинги баҳоланиши
Бошланғич тан олингандан кейин ФҲША 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартини баҳолаш моделига асосан бошланғич қиймати бўйича акс эттирилади.
Ушбу модель актив қолдиғини унинг бошланғич қийматини жамланган амортизация ва қадрсизланишдан жамланган зарарларга камайтирган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Мазкур ҳолатда ФҲШАнинг амортизация муддати 16 ойни ташкил қилади, сабаби:
- активни сотиб олиш ижара шартномасида назарда тутилмаган, шунинг учун
- амортизация муддати ижара муддати (16 ой) ва активнинг қолган хизмат муддати (8 йил) ўртасидаги энг камига тенг.
Шунинг учун ФҲША амортизацияси ижаранинг ойига 26 143,75 минг сўмни ташкил қилади (418 300 : 16 ижаранинг ойлари).
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати ҳисоб-китоби қуйидагича бўлади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
Ҳисобот йили бошида ФҲШАнинг қолдиқ қиймати |
|
339 868,75 |
26 143,75 |
|
Бошланғич тан олиш |
418 300 |
|
|
|
Амортизация Дт «Амортизация харажатлари» Кт «Жамланган амортизация» |
(78 431,25) |
(313 725) |
(26 143,75) |
|
Ҳисобот даври охирида ФҲШАнинг қолдиқ қиймати |
339 868,75 |
26 143,75 |
0 |
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда «Айланма бўлмаган активлар» бўлимида қуйидагича акс эттирилади:
- алоҳида сатрда
ёки
- асосий воситалар таркибида (маълумотларни изоҳларда ёритиб берган ҳолда).
Молиявий ҳисоботга таъсир қуйидагича бўлади:
|
31 декабрда якунланган йил учун Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
ФҲША амортизацияси |
(78 431,25) |
(313 725) |
(26 143,75) |
|
Молиявий харажатлар: |
|
|
|
|
Ижара мажбурияти бўйича фоизлар |
(19 758) |
(41 460) |
(482) |
|
31 декабрга Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
Айланма бўлмаган активлар |
|
|
|
|
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив |
339 868,75 |
26 143,75 |
0 |
|
|
|
|
|
|
Узоқ муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
29 518 |
0 |
0 |
|
|
|
|
|
|
Қисқа муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
318 540 |
29 518 |
0 |
5.8-вазият
Активни узайтиришга опцион билан бирга ижараси – тўловлар ҳар ойнинг бошида
2021 йил 1 ноябрда компания ускунани ижарага олди. Ижаранинг бошланғич муддати 8 ойни ташкил қилган. Ижара шартномаси яна 8 ойга узайтирилиши мумкин, агар ижарачи ўз хоҳиши ҳақида ижара муддатининг бошланғич муддати тугагунига қадар 2 ой олдин хабар қилса. Ижара бошида ижарачи ижарани иккинчи муддатга узайтиради деб ҳисоблади.
Активни сотиб олиш, шунингдек шартномани муддатидан аввал бекор қилиш назарда тутилмаган. Активнинг қолган хизмат муддати – 8 йил.
30 000 минг сўм миқдорида ижара тўловлари ижаранинг ҳар бир йилининг бошида тўланади (биринчи тўлов 2021 йил 1 ноябрда тўланади).
Ижара шартномасида назарда тутилган йиллик ставка 20 %га тенг. 15 та тўловнинг (биринчи тўловдан ташқари) келтирилган қиймати 395 248 минг сўмни ташкил қилади.
Компаниянинг ҳисоб сиёсати «асбоб-ускуна» таснифи бўйича қисқа муддатли ижаранинг тан олинишидан озод қилишдан фойдаланишга имкон беради.
Активдан маъмурий мақсадларда фойдаланилади. Компаниянинг ҳисоб сиёсати ўз биноларини 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандартига асосан бошланғич қиймат бўйича тўғри чизиқли амортизация усулини қўллаган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Ижарачи-компания молиявий ҳисоботига ижаранинг таъсири қандай бўлади ва 2021–2023 йиллар
31 декабрда якунланган йиллар учун молиявий ҳисоботдан кўчирмалар қандай бўлади?
Операциянинг бошланғич баҳоланиши
Ижара муддати 16 йилни ташкил қилади, сабаби ижарачи узайтиришга опцион (ҳуқуқ)дан фойдаланишни режалаштирмоқда (яъни ижара шартномасини иккинчи муддатга узайтиради). Бу компания қисқа муддатли ижарани тан олишдан озод қилишдан фойдалана олмаслигини англатади (ижара муддати 12 ойдан кўп).
Шунинг учун ижарачи-компания 2021 йил 1 ноябрда фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)ни ва ижара бўйича мажбуриятни тан олиши лозим.
Ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолаши ижара бошида ҳали тўланмаган келгуси 15 та ижара тўловининг дисконтланган қийматига 395 248 минг сўмга тенг.
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги активнинг (ФҲША) бошланғич баҳолаши қуйидаги иккита суммани ўз ичига олади:
- ижара бўйича мажбуриятнинг бошланғич баҳолашини – 395 248 минг сўм.
ва
- 2021 йил 1 ноябрь ижара бошида тўланган 30 000 минг сўм миқдорида биринчи ижара тўлови.
Шу тариқа, ФҲШАнинг бошланғич баҳолаши 425 248 минг сўмни (395 248 + 30 000) ташкил қилади.
2021 йилнинг 1 ноябрида компания қуйидаги ўтказмани акс эттириши лозим бўлади (минг сўм):
Дт «Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив» – 425 248
Кт «Ижара бўйича мажбурият» – 395 248
Кт «Пул маблағлари» – 30 000
Ижара бўйича мажбуриятнинг кейинги акс эттирилиши
Бошланғич тан олингандан сўнг ижара бўйича мажбурият фоизларга (20 %) кўпаяди ва ижара тўловларига камаяди (худди жадвалда кўрсатилганидек).
|
Ҳисобот йили |
Фоизларни ҳисоблаш даври |
Давр бошига қолдиқ |
Ижара тўлови |
Оралиқ жами |
Фоизлар |
Давр охирига қолдиқ |
|
2021 й. |
Ноябрь |
395 248 |
Ноль, сабаби биринчи тўлов мажбуриятларнинг баҳоланишига киритилмаган |
395 248 соф қарз суммаси (фоизларсиз) |
6 587 |
401 835 |
|
Декабрь |
401 835 |
(30 000) |
371 835 |
6 197 |
378 032 |
|
|
2022 й. |
Январь |
378 032 |
(30 000) |
348 032 |
5 801 |
353 833 |
|
Февраль |
353 833 |
(30 000) |
323 833 |
5 397 |
329 230 |
|
|
Март |
329 230 |
(30 000) |
299 230 |
4 987 |
304 217 |
|
|
Апрель |
304 217 |
(30 000) |
274 217 |
4 570 |
278 787 |
|
|
Май |
278 787 |
(30 000) |
248 787 |
4 146 |
252 933 |
|
|
Июнь |
252 933 |
(30 000) |
222 933 |
3 716 |
226 649 |
|
|
Июль |
226 649 |
(30 000) |
196 649 |
3 277 |
199 926 |
|
|
Август |
199 926 |
(30 000) |
169 926 |
2 832 |
172 758 |
|
|
Сентябрь |
172 758 |
(30 000) |
142 758 |
2 379 |
145 137 |
|
|
Октябрь |
145 137 |
(30 000) |
115 137 |
1 919 |
117 056 |
|
|
Ноябрь |
117 056 |
(30 000) |
87 056 |
1 451 |
88 507 |
|
|
Декабрь |
88 507 |
(30 000) |
58 507 |
975 |
59 482 |
|
|
2023 й. |
Январь |
59 482 |
(30 000) |
29 482 |
518* |
30 000 |
|
Февраль |
30 000 |
(30 000) |
0 |
0 |
0 |
*Фоизлар шундай аниқланадики, охирги ижара тўловидан кейин қолдиқ нолга тенг бўлиши лозим.
Фоизлар фойда ва зарарлар тўғрисидаги (ФЗТҲ) ҳисоботда қуйидаги ўтказма орқали молиявий харажатлар сифатида тан олинади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
Дт «Молиявий харажатлар» Кт «Ижара бўйича мажбурият» |
12 784 |
41 450 |
518 |
Тўланган ижара тўловлари (биринчидан ташқари) ижара бўйича мажбурият қолдиғини қуйидаги ўтказма орқали камайтиради:
|
Ўтказма |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
Дт «Ижара бўйича мажбурият» Кт «Пул маблағлари» |
30 000 |
360 000 |
60 000 |
Ҳисобот санасида ижара бўйича мажбурият қолдиғи узоқ муддатли ва қисқа муддатли қисмларга бўлинади:
|
|
31.12.2021 |
31.12.2022 |
31.12.2023 |
|
Давр охирида умумий қарздорлик суммаси |
378 032 |
59 482 |
0 |
|
шу жумладан: |
|
|
|
|
қарздорликни узоқ муддатли қисми (яъни кейинги йилнинг охирида қарз қолдиғи (фоизсиз)) |
58 507 |
0 |
0 |
|
қарздорликни қисқа муддатли қисми (қарздорликни умумий суммаси ва узоқ муддатли қисми ўртасидаги фарқ) |
319 525 |
59 482 |
0 |
|
шу жумладан фоизлар (ҳисобот йилида ҳисобланган, лекин ҳисобот санасида ҳали тўланмаган) |
6 197 |
975 |
0 |
|
қарз (кейинги йилда тўланадиган соф қарз суммаси) |
313 328 |
58 507 |
0 |
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив (ФҲША)нинг кейинги баҳоланиши
Бошланғич тан олингандан кейин ФҲША 16-сон IAS «Асосий воситалар» стандарти баҳолаш моделига асосан бошланғич қиймат бўйича акс эттирилади.
Ушбу модель актив қолдиғини унинг бошланғич қийматини жамланган амортизация ва қадрсизланишдан жамланган зарарларга камайтирган ҳолда акс эттиришни талаб этади.
Мазкур ҳолатда ФҲШАнинг амортизация муддати 16 ойни ташкил қилади, сабаби:
- активни сотиб олиш ижара шартномасида назарда тутилмаган, ва шунинг учун
- амортизация муддати ижара муддати (16 йил) ва қолган хизмат қилиш муддати (8 йил) ўртасидаги энг камига тенг.
ФҲША амортизацияси ижаранинг бир ойига 26 578 минг сўмни ташкил қилади (425 248 : ижаранинг 16 ойи).
ФҲШАнинг қолдиқ қиймати ҳисоб-китоби қуйидагича бўлади:
|
|
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
Ҳисобот йили охирида ФҲШАнинг қолдиқ қиймати |
|
372 092 |
53 156 |
|
Бошланғич тан олиш |
425 248 |
|
|
|
Дт «Амортизация харажати» Кт «Жамланган амортизация» |
(53 156) 2 ой учун |
(318 936) бир йил учун |
(53 156) 2 ой учун |
|
Ҳисобот йили охирида ФҲША қолдиқ қиймати |
372 092 |
53 156 |
0 |
ФҲША қолдиқ қиймати молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда «Айланма бўлмаган активлар» бўлимида қуйидагича акс эттирилади:
- алоҳида сатрда
ёки
- асосий воситалар таркибида (маълумотни изоҳларда ёритиб берган ҳолда)
Молиявий ҳисоботга таъсир қуйидагича бўлади:
|
31 декабрда якунланган йил учун фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
ФҲША амортизацияси |
(53 156) |
(318 936) |
(53 156) |
|
Молиявий харажатлар: |
|
|
|
|
ижара мажбурияти бўйича фоизлар |
(12 784) |
(41 450) |
(518) |
|
31 декабрда молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот |
2021 й. |
2022 й. |
2023 й. |
|
Айланма бўлмаган активлар |
|
|
|
|
Фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив |
372 092 |
53 156 |
0 |
|
|
|
|
|
|
Узоқ муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
58 507 |
0 |
0 |
|
|
|
|
|
|
Қисқа муддатли мажбуриятлар |
|
|
|
|
Ижара бўйича мажбурият |
319 525 |
59 482 |
0 |
Экспертлар ўз нуқтаи назарларидан келиб чиққан ҳолда тушунтириш берганлар, бу Сизнинг мустақил қарор қабул қилишингиз учун асос бўлади.
Buxgalter.uz янгиликларини биринчи бўлиб олиш учун Telegram-каналга обуна бўлинг
Мавзуга доир материаллар:
- Ижарачида фойдаланиш ҳуқуқи шаклидаги актив бошланғич тан олингандан сўнг қандай ҳисобга олинади
- Ижарачи ижара ҳисобининг қандай асосий қоидаларини қўллаши лозим
- Асосий воситаларни дастлабки қиймати тан олингандан кейин ҳисобга олиш тартиби
- Ижарачи ижара ҳисобида қандай озод қилинишлардан фойдаланиши мумкин
- Асосий воситанинг бошланғич қийматига нималар киритилади
Бизнинг Facebook
Телеграм канали @uz_buxgalter
