ПФ-95-сон Фармон бизнес учун нималарни ўзгартиради: текширувдан олдинги таҳлилни ўзгартириш

Президентнинг 19.05.2026 йилдаги ПФ-95-сон Фармонига мувофиқ, 2026 йил 1 июлдан бошлаб солиқ тўловчининг текширувдан олдинги таҳлил давомида аниқланган тафовутлар бўйича аниқлаштирилган ҳисобот ёки асослантирувчи ҳужжатларни тақдим этиш мажбурияти бекор қилинади.

Бунда текширишдан олдинги таҳлилнинг ўзи сақланиб қолади, лекин унинг моҳияти тубдан ўзгаради.

Buxgalter.uz илтимосига кўра, солиқ маслаҳатчиси Иродахон АББОСХОНОВА, бухгалтерия компаниялари раҳбарлари Александра ТОЛМАЧЕВА, Нигора САИПОВА ўзгаришларга изоҳ бердилар. Изоҳлар бўлимида муҳокамага қўшилинг:

Иродахон АББОСХОНОВА, «TAX CONSENSUS» МЧЖ солиқ маслаҳатчилари ташкилоти директори:

– Бугунги кунда бизнесга тушаётган юкламанинг катта қисми текширувлар туфайли эмас, балки доимий равишда хабарномаларга жавоб бериш, тушунтиришлар тайёрлаш, ҳужжатларни зудлик билан қидириш, «ҳар эҳтимолга қарши» «аниқлаштирилган маълумотларни» тақдим этиш зарурати туфайли юзага келмоқда. Солиқ кодексининг 138-моддаси бўйича текширувдан олдинги таҳлил механизми амалда бизнес томонидан жавоб беришнинг мажбурий тартиби ва назорат босими воситаси сифатида ишлайди.

Солиқ органи тафовутларни аниқлайди, солиқ тўловчига хабарнома юборилади, аниқлаштирилган ҳисоботни топшириш ёки асосларни тақдим этиш учун муддатни ҳисоблаш бошланади.

Жавоб бўлмаса, масала энди камерал текширув форматига ўтиши мумкин.

1 июлдан бошлаб текширувдан олдинги таҳлил ўз моҳиятига кўра ўзгаради. Солиқ органи аввалгидек тафовутларни аниқлайди, солиқ тўловчини юзага келиши мумкин бўлган хатарлар тўғрисида хабардор қилади, унга ихтиёрий равишда вазиятни тузатиш имкониятини беради. Аммо бундай хабарномага жавоб бериш мажбурияти энди бўлмайди. Бу мутлақо янги ёндашув.

Яна бир муҳим ўзгариш – ўрта даражадаги хавфга эга солиқ тўловчилар учун «профилактик» хабарномалар механизмининг жорий этилишидир. Тизим юқори солиқ хавфини аниқлаган тақдирдагина солиқ аудити тартиб-таомиллари ва қонунчиликда назарда тутилган бошқа назорат механизмлари қўлланилади.

Агар янги модель ҳақиқатан ҳам эълон қилинган мантиқда амалга оширилса, бу корхоналарга маъмурий юкни, расмий низолар сонини ва бухгалтериянинг солиқ органлари билан ортиқча ўзаро таъсирини сезиларли даражада камайтириши мумкин.

Бунда кўп нарса қуйидагиларга боғлиқ бўлади:

• СКнинг 138-моддасига айнан қандай ўзгартиришлар киритилади;
• қандай хавф мезонлари қўлланилади;
• автоматик таҳлил тизими қанчалик тўғри ишлаши;
• амалда солиқ органлари «ўртача» ва «юқори» хавфни қандай фарқлайдилар.

Нигора САИПОВА, «Актив Баланс» бухгалтерия компанияси директори:

– Қайта ҳисоб-китобларни (аниқлаштирилган ҳисоботларни) фақат текширувдан олдинги таҳлил (камерал текширувдан олдинги назорат) натижалари асосида топшириш мажбуриятининг бекор қилиниши корхоналарга маъмурий босимни камайтириш йўлидаги улкан қадам, Ўзбекистондаги бутун бизнес ҳамжамияти ва бухгалтерия сектори учун кучли ва узоқ кутилган ўзгаришдир!

Амалий нуқтаи назардан бухгалтерлар учун бу:

1. Асоссиз талаблардан ҳимоя қилиш

Солиқ органларининг текширувдан олдинги таҳлил натижалари бўйича автоматлаштирилган талаблари кўпинча баҳсли ёки соф математик хусусиятга эга бўлган (масалан, тизим хато деб талқин қилган ҳисобнинг ўзига хос хусусиятлари туфайли юзага келган тафовутлар). Бухгалтерлар «аниқлаштириш»ни асослаш ва топшириш учун кўп вақт сарфлашлари ёки ҳисобварақларни блокировка қилиш ёки тўлиқ аудит тайинлашдан қочиш учун қўшимча ҳисоб-китобларга рози бўлишлари керак эди. Энди тизим босим тамойилидан мулоқот тамойилига ўтмоқда.

2. Солиқ тўловчининг ҳақлиги презумпцияси

Фармон амалда солиқ тўловчининг далиллар базасига ўз салмоғини қайтаради. Агар текширувдан олдинги таҳлил номувофиқликларни аниқлаган бўлса, корхона дастлабки ҳисоботнинг тўғрилигини тасдиқловчи тушунтиришлар ва бирламчи ҳужжатларни тақдим этиши мумкин. Тўлақонли солиқ аудитини ўтказмасдан солиқ солинадиган базани ўзгартиришга автоматик тарзда мажбурлаш энди бўлмаслиги керак.

3. Вақтни тежаш ва стрессни камайтириш

Бухгалтерлар учун бу жуда катта енгилликдир. Аниқлаштирилган ҳисоботларни доимий равишда топшириш ҳисоб тизимини чалкаштириб юборган, шахсий ҳисобварақ карточкасида чалкашликларга олиб келган ва солиқ тўловчининг шахсий кабинетини 24/7 режимида доимий мониторинг қилишни талаб қилган. Энди асосий эътибор бирламчи ҳужжатларни сифатли юритишга қаратилмоқда.

Муҳим жиҳат: жавоб бериш мажбуриятининг бекор қилиниши энди текширувдан олдинги таҳлилга умуман эътибор бермаслик мумкинлигини англатмайди. Асосли талабларга жавоб бериш ва тушунтиришлар бериш барибир солиқ идорасининг хабарномасини ёпиш учун зарур деб ҳисоблайман. Аммо энди бу ДСҚ алгоритмларининг биринчи талаби бўйича мажбурий ижро эмас, балки ҳақиқий хатони тузатишнинг ихтиёрий қадамига айланмоқда.

Александра ТОЛМАЧЕВА, «TA-VAT» бухгалтерия компанияси асосчиси:

– Тўғрисини айтсам, текширувдан олдинги таҳлилни ҳеч қачон фақат ёмон нарса деб қабул қилмаганман. Ҳа, дастлабки босқичларда, формулалар ҳали хом ва чала бўлган пайтда, у ҳақиқатан ҳам бухгалтерларнинг ишига кўпроқ халақит берарди. Бундан ташқари, тадбиркорлар кўпинча бу жараёнларнинг мавжудлигини ҳам билишмаган, чунки хабарномалар билан боғлиқ барча ишлар айнан бухгалтерияга юклатилган.

Ижобий томонларидан яна шуни таъкидлаган бўлардимки, бу восита бозорни маълум даражада тартибга солди. Илгари кўпинча ҳисоботлар «асосийларини жўнатиш» тамойили бўйича топшириларди. Автокамера эса кўплаб мутахассисларни солиқ ҳисоби мантиқига чуқурроқ кириб боришга ва ҳисобот сифатига эътиборлироқ бўлишга мажбур қилди.

Аутсорсинг компаниялари учун бу умуман ички назоратнинг алоҳида даражасига айланди. Кўп сонли мижозлар ва кўп сонли «текширувдан олдинги таҳлиллар» сиздан ўтганда, сиз қайси кўрсаткичлар қаерда мос келиши кераклигини ва солиқ тизими нимага эътибор беришини тизимли равишда тушуна бошлайсиз.

Аммо, албатта, жиддий камчиликлар ҳам бор эди. Ишлашга ҳақиқатан ҳам халақит берган ва ҳозир ҳам халақит бераётган формулалар бор. Энг машҳур мисоллардан бири – товарлар ёки хомашёлар қўшимча харажатлар билан харид қилинадиган вазиятлардир. Автокамера бундай хусусиятларни ҳар доим ҳам тўғри ҳисобга олмаган ва шунинг учун кўплаб компанияларда билдиришномалар пайдо бўлишда давом этган, гарчи аслида хато бўлмаса ҳам.

Бу ерда асосий қийинчилик юзага келарди. Ҳисоботни шунчаки тузатиб қўйсангиз, билдиришнома автоматик равишда йўқолади. Бироқ, агар бухгалтер ёки солиқ маслаҳатчисида тафовут нима учун йўл қўйилиши ва операциянинг ўзига хос хусусиятлари билан боғлиқлиги ҳақида асос бўлса, мураккаброқ жараён бошланади: тушунтиришлар ёзиш, ҳисоб-китобларни қўллаш, ўз позициясини исботлаш керак бўлади.

Шу билан бирга, солиқ органлари бундай тушунтиришларни ҳар доим ҳам тезкорлик билан кўриб чиқишга улгурмаган, чунки бу вақт ва чуқур таҳлилни талаб қилади. Натижада бухгалтерлар қўшимча равишда қўнғироқ қилишлари, ёзишлари, ҳисоботларни қайта топширмасдан автокамерални олиб ташлашга эришишлари керак эди.

Албатта, бу катта юкни келтириб чиқарарди: билдиришномаларни доимий назорат қилиш, хатларга ўз вақтида жавоб бериш зарурати, баҳсли ёки охиригача мантиқий бўлмаган формулалар туфайли стресс.

Яна бир муҳим жиҳат – вақт ўтиши билан кўпчилик текширувдан олдинги таҳлилни ёрдамчи эмас, балки потенциал хавф сифатида қабул қила бошлади, чунки ўз вақтида чора кўрилмаса, кейинчалик камерал назорат бошланиши мумкин эди.

Шунинг учун ҳозир, ўйлайманки, кўплаб бухгалтерлар ҳақиқатан ҳам хотиржам нафас оладилар.

Биз учун текширувдан олдинги таҳлил ички назорат ва ўз-ўзини текширишнинг қўшимча воситаси бўлиб қолмоқда, агар тўғри ёндашилса, у энди босим воситаси сифатида эмас, балки бизнес, бухгалтерлар ва солиқ маслаҳатчилари учун замонавий ёрдамчи сифатида фойда келтириши мумкин.