Бухгалтерларга июлда керак бўлади:
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида қўлланилиши эътироф этилган МҲХСга ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди (24.07.26 й. АВ рўйхат рақами 3400-сон, Иқтисодиёт ва молия вазирининг буйруғи). Ҳужжат расмий эълон қилинган кундан – 25.07.2026 йилдан кучга кирди.
Керакли тушунтиришни ўтказиб юбормаслик учун Телеграм-каналимизга обуна бўлинг.
Эътибор беринг
Материаллардан нусха кўчириш ва улардан фойдаланишга фақат манбага фаол ҳавола ёки таҳририятнинг ёзма рухсати мавжуд бўлгандагина йўл қўйилади.
Нима ўзгарди
1. 1-сон МҲХС (IAS) «Молиявий ҳисоботни тақдим этиш» – мажбуриятларни таснифлаш
Стандарт компаниянинг молиявий ҳисоботларини қандай тақдим этишини, жумладан, мажбуриятни (масалан, кредит ёки қарзни) балансда қачон қисқа муддатли (12 ой ичида қайтарилиши керак бўлган) ва қачон узоқ муддатли деб кўрсатишни белгилайди. Тузатишлар шуни аниқлаштирадики, компаниянинг қарзни тўлашни ҳисобот санасидан кейин камида 12 ойга кечиктириш ҳуқуқи реал бўлиши ва айнан ҳисобот даврининг охирида мавжуд бўлиши керак.
Ковенантлар – кредит шартномалари шартлари (масалан, қарз олувчининг молиявий кўрсаткичларига қўйиладиган талаблар) таснифлашга қандай таъсир кўрсатиши алоҳида кўрсатилган бўлиб, банк уларни ҳисобот санасидан кейин текшириш ҳуқуқига эга. Агар бундай шартларга риоя қилиш керак бўлса:
- ҳисобот санасида – улар қарзни қисқа муддатли ёки узоқ муддатли деб таснифлашга таъсир кўрсатади;
- фақат келажакда – таъсир кўрсатмайди.
Компаниялар бундай келишувлар ва улар билан боғлиқ хатарлар тўғрисидаги маълумотларни ҳисоботга изоҳларда очиб беришлари шарт.
Тузатишлар 2024 йил 1 январда ёки ундан кейин бошланадиган ҳисобот даврларига нисбатан ретроспектив тарзда (яъни қиёсий кўрсаткичларни қайта ҳисоблаш орқали) қўлланилади.
2. 7-сон МҲХС (IAS) «Пул маблағлари ҳаракати тўғрисидаги ҳисобот» ва 7-сон МҲХС (IFRS) «Молиявий инструментлар: маълумотларни ошкор этиш»– етказиб берувчиларни молиялаштириш
7-сон БҲХС (IAS) пул маблағлари ҳаракатини тақдим этиш тартибини тартибга солади, 7-сон МҲХС (IFRS) эса изоҳларда молиявий воситалар тўғрисида қандай маълумотларни очиб бериш кераклигини белгилайди.
Тузатишлар етказиб берувчиларни молиялаштириш тўғрисидаги келишувлар бўйича талабларни киритади. Улар таъминот занжирини молиялаштириш ёки тескари факторинг деб ҳам аталади.
Бундай схеманинг моҳияти: банк ёки бошқа молиялаштирувчи ташкилот компаниянинг таъминотчиларига муддатидан олдин ҳақ тўлайди, компаниянинг ўзи эса банк билан оддий ҳисобварақ-фактурага қараганда кечроқ ҳисоб-китоб қилади. Яъни, амалда тўловни кечиктириш имкониятига эга бўлиб, энди етказиб берувчига эмас, балки банкка қарздор бўлиб қолади. Бундай схемалар айланма капитални бошқариш учун қулайдир, лекин агар улар оддий кредиторлик қарзларидан алоҳида ажратилмаса, компаниянинг ҳақиқий қарз юкини яшириши мумкин.
Энди компаниялар қуйидагиларни ошкор қилишлари шарт:
- бундай битимларнинг шартлари;
- улар бўйича мажбуриятларнинг давр боши ва охиридаги баланс қиймати;
- ушбу қарздорликнинг қанча қисми банк томонидан етказиб берувчиларга тўланган;
- одатдаги кредиторлик қарзлари билан таққослаганда ушбу мажбуриятлар бўйича тўлов муддатлари диапазони;
- ушбу мажбуриятлар бўйича пулсиз ўзгаришлар.
Тузатишлар 2024 йил 1 январь ёки ундан кейин бошланган даврларга нисбатан қўлланилади.
3. 12-сон МҲХС (IAS) «Фойда солиғи» – иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг (ИҲТТ) Pillar Two (Иккинчи компонент) қоидалари
12-сон МҲХС (IAS) компаниялар жорий ва кечиктирилган фойда солиғини қандай ҳисобга олишларини белгилайди. ИҲТТ (шу жумладан, умумий солиқ қоидаларини ишлаб чиқувчи Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти) Pillar Two ёки «Иккинчи компонент» деб аталадиган қоидаларни келишиб олди. Ушбу глобал ислоҳот йирик халқаро компаниялар гуруҳлари учун, улар қайси юрисдикцияда фойда олишидан қатъи назар, 15 фоизлик минимал самарали фойда солиғини жорий этади. Агар бирор-бир мамлакатда гуруҳнинг ҳақиқий солиқ юки 15 фоиздан паст бўлса (масалан, оффшор ҳудудларда), фарқни махсус қўшимча солиқ шаклида қўшимча тўлаш лозим.
Бундай қоидалар бўйича кечиктирилган солиқларни ҳисоблаш жуда мураккаб бўлганлиги ва ҳисоботларни бузиб кўрсатиши мумкинлиги сабабли, МҲХС кенгаши вақтинчалик истисно киритди: компаниялар айнан Pillar Two қоидалари бўйича солиқлар билан боғлиқ кечиктирилган солиқ активлари ва мажбуриятларини тан олишлари ва ошкор этишлари шарт эмас.
Бунинг ўрнига, бундай солиқлар бўйича жорий солиқ харажатларини алоҳида очиб бериш, шунингдек, Pillar Two тўғрисидаги қонун кучга киргунга қадар, компаниянинг ушбу солиққа қанчалик тортилиши ҳақидаги сифат ва миқдорий маълумотларни (масалан, фойданинг қанча қисми унга тўғри келиши ва агар Pillar Two қоидалари аллақачон амалда бўлганида, самарали солиқ ставкаси қандай ўзгариши) ошкор этиш талаблари жорий этилди.
Тан олишдан истисно тузатишлар чиқарилган пайтдан бошлаб амал қилади; қолган ошкор этиш талаблари 2023 йил 1 январь ёки ундан кейин бошланадиган даврлардан бошлаб амал қилади.
4. 16-сон МҲХС (IFRS) «Ижара» – қайта ижарага бериш шарти билан сотишда ижара мажбурияти
16-сон МҲХС (IFRS) ижара ҳисобини тартибга солади. Тузатишлар қайта ижарага бериш билан сотиш (sale-and-leaseback) битимига тааллуқли: компания активни (масалан, бинони) харидорга сотади ва дарҳол уни қайта ижарага олади, токи активдан фойдаланувчи бўлиб қолиб, сотишдан бир марталик пул оқимини олсин.
Тузатишларга кўра, сотувчи-ижарачи ижара тўловларини шундай белгилаши керакки, фойдада ёки зарарда сақлаб қолинган фойдаланиш ҳуқуқига тегишли суммани тан олмаслиги керак. Бироқ, агар ижара шартномаси кейинчалик қисман ёки тўлиқ бекор қилинса, бу фойда ёки зарарни тан олишга тўсқинлик қилмайди.
Тузатишлар 2024 йил 1 январда ёки ундан кейин бошланадиган даврларга, ушбу дастлабки қўллаш санасидан кейин тузилган қайта ижарага бериш билан сотиш битимларига нисбатан қўлланилади.
Бу ҳисобот берувчи ташкилотлар учун нимани англатади
Ўзбекистонда МҲХСни қўллайдиган компаниялар ушбу тузатишларни қўллаш учун МҲХС Кенгашининг тўлиқ матнлари билан бир қаторда расмий маҳаллий асосга эга бўладилар. Бу, биринчи навбатда, балансдаги кредитлар ва қарзларни таснифлаш, факторинг ва шунга ўхшаш етказиб берувчиларни молиялаштириш схемалари бўйича маълумотларни ошкор қилиш, Pillar Two солиқлари бўйича маълумотларни ошкор қилиш ва sale–and–leaseback битимларини ҳисобга олишга тааллуқлидир.
Тузатишларнинг аксарияти 2023-2024 йиллардан бошлаб ҳисобот даврлари учун аллақачон амал қилмоқда, шунинг учун ташкилотлар жорий давр учун ҳисоб сиёсатини, балансдаги мажбуриятларни таснифлашни ва ҳисобот изоҳларидаги маълумотларни очиб беришни таққослашлари лозим.
