Автоматлаштирилган таққослаш тафовутларни келтириб чиқарганда...

Солиқ маълумотларининг автоматлаштирилган таҳлили солиқ маъмуриятчилигини соддалаштириши керак: тизим турли манбалардан олинган маълумотларни таққослайди ва юзага келиши мумкин бўлган тафовутларни аниқлайди. 

Аммо амалиётда бухгалтер кўпинча хатонинг ўзи билан эмас, балки тизим эълон қилинган тафовутни қандай шакллантиргани билан шуғулланишига тўғри келади.

Бу айниқса фойда солиғи бўйича харажатлар ва ҚҚСни ҳисоблашда акс эттирилган харидлар тўғрисидаги маълумотлар таққосланганда яққол кўзга ташланади. Бу кўрсаткичлар турли манбалардан ва турли қоидалар бўйича шакллантирилади, шунинг учун уларни механик таққослаш ҳар доим ҳам тўғри натижа беравермайди.

Buxgalter.uz илтимосига биноан Profi Training бизнес-тренери Юлия ПАКИДИШЕВА нима учун номувофиқлик тўғрисидаги хабарномани олгач, унинг сабабини аниқлаш ва ҳужжатли ҳамда меъёрий асосини текшириш муҳимлигини тушунтиради.

Фойда солиғи харажати ҚҚС билан сотиб олишга тенг эмас

Фойда солиғини ҳисоблаб чиқариш учун харажатлар хўжалик операциясининг иқтисодий мазмуни ва СКнинг 305-моддаси талабларидан келиб чиққан ҳолда аниқланади. Уларнинг ҳужжат билан тасдиқланиши муайян операциянинг хусусиятига боғлиқ бўлади.

Ҳисобварақ-фактура, ўз навбатида, ҚҚС бўйича солиқ солинадиган айланмани ва реализацияни ҳисобга олиш учун қўлланилади ҳамда қонун ҳужжатларида белгиланган ҳолларда ҚҚСни ҳисобга олиш учун асос ҳисобланади.

Шунинг учун, агар ҚҚС бўйича ҳисобга олинадиган харидлар тўғрисидаги маълумотларда аниқ харажат мавжуд бўлмаса, бу фойда солиғини ҳисоблаш учун харажат мавжуд эмаслигини англатмайди.

Масалан, корхона харажатлари қуйидаги ҳолларда юзага келиши мумкин:

• ЭҲФдан ташқари бошқа ҳужжатлар билан тасдиқланганда;
• ЭҲФ талаб этилмайдиган операциялар бўйича;
• солиқ ҳисобида бошқа даврга тўғри келганда;
• бухгалтерия ва солиқ ҳисоби ёки солиқ ҳисоботлари маълумотлари асосида шаклланганда.

Масалан, жисмоний шахсга муаллифлик ҳақини тўлашда корхона шартнома ва далолатнома асосида харажатга эга бўлади. Бундай операция корхона ЭҲФ оладиган товар ёки хизматнинг оддий хариди ҳисобланмайди.

Бундан ташқари, жисмоний шахснинг даромади тўғрисидаги маълумотлар солиқ органларида ЖШДС бўйича ҳисоботда мавжуд.

Худди шундай ҳолат жисмоний шахслардан мол-мулкни ижарага олишда ҳам юзага келади. Шартнома E-ijara тизимида рўйхатдан ўтказилади ва жисмоний шахснинг даромади тегишли ҳисоботда акс эттирилади. Операция солиқ органлари тизимларида ахборот изига эга, гарчи ҚҚС бўйича солиқ базасини камайтирувчи харидлар массивида у мавжуд бўлмаслиги мумкин.

Табиий савол туғилади: агар маълумотлар бошқа солиқ манбаларида мавжуд бўлса, нима учун автоматлаштирилган солиштиришда маълумотларни ўзаро таққосламаслик керак?

ЭҲФ харажатнинг универсал тасдиғи ҳисобланмайди 

Корпоратив банк карталари бунга мисол бўла олади.

Қонун ҳужжатларида корпоратив банк картаси орқали тўланган харидларни рўйхатдан ўтказилган чеклар асосида ҳисобварақ-фактуралар реестрида акс эттириш имконияти назарда тутилган. Бунда гап айнан солиқ тўловчининг ҳуқуқи тўғрисида бормоқда .

Бундан ташқари, ҳисобварақ-фактурани тақдим этиш мажбурий бўлмаган ҳолатлар, шу жумладан, айрим банк операцияларини мижознинг шахсий ҳисобварағидан кўчирма билан расмийлаштириш назарда тутилган.

Бинобарин, ЭҲФнинг мавжуд эмаслиги ўз-ўзидан фойда солиғини ҳисоблаш учун харажат мавжуд эмас деган хулоса учун асос бўла олмайди.

Аввало, тизим айнан нимани таҳлил қилаётганини тушуниш лозим

Яна бир муаммо – хабарноманинг мазмуни.

Мисол учун, корхона фойда солиғи тўловчиси бўлиб, хабарномада унинг харажатлари таҳлили айланмадан олинадиган солиқ таҳлили деб белгиланган.

Бундай вазиятда бухгалтер, аввало, қайси солиқ, қайси ҳисобот ва қандай кўрсаткичлар тизим томонидан таққосланганлигини аниқлаши лозим.

Акс ҳолда, бухгалтер хабарномани шакллантиришда қандай бошланғич маълумотлардан фойдаланилганини тушунмасдан, ҳисобдаги хатони топишга уринаётган вазият юзага келади.

2026 йил 1 июлдан нималар ўзгарди 

2026 йил 1 июлдан бошлаб текширувдан олдинги таҳлил доирасида аниқланган тафовутлар бўйича аниқлаштирилган солиқ ҳисоботини ёки тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этиш мажбурияти бекор қилинди.

Бу 19.05.2026 йилдаги ПФ-95-сон Фармонда тўғридан-тўғри белгиланган.

Кичик бизнес субъектлари учун 26.05.2026 йилдаги ПФ-100-сон Фармонда 2028 йил 1 январгача солиқ хавфини аниқлаш, таҳлил қилиш ва баҳолашнинг автоматлаштирилган тизими томонидан аниқланган солиққа оид ҳуқуқбузарликлар белгиларини мустақил равишда тузатиш имконияти назарда тутилган.

Яъни бугунги кунда тафовутни автоматик аниқлашнинг ўзи ва солиқ текширувини фарқлаш муҳимдир. Олинган хабарнома ҳали солиққа оид қоидабузарлик факти аниқланганлигини англатмайди.

Бухгалтер нима қилиши керак 

Фарқ ҳақида хабарнома олгач, қуйидагиларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ:

1) айнан қайси кўрсаткичлар

таққосланганлигини аниқлаш;

2) хўжалик операциялари бўйича тафовутнинг умумий суммасини ажратиш;

3) ҳар бир сумма бўйича унинг шаклланиш манбасини белгилаш;

4) харажатларни тан олиш даврини текшириш;

5) аниқ операцияни тасдиқловчи ҳужжатларни аниқлаш;

6) ЭҲФ мажбурий ҳисобланмайдиган операцияларни алоҳида текшириш;

7) олинган ахборотни бошқа солиқ ҳисоботлари ва ахборот тизимлари билан таққослаш.

Натижада, бухгалтернинг вазифаси шунчаки иккита якуний рақамни таққослаш эмас, балки ҳар бир сумманинг иқтисодий мазмунини ва солиқ ҳисобига тушган манбасини тушунишдир.

Агар харажат фойда солиғини ҳисоблаш учун қонуний равишда акс эттирилса-ю, лекин ҚҚС бўйича ҳисобга олинадиган харидлар тўғрисидаги маълумотларда мавжуд бўлмаса, бу ҳали солиққа оид қоидабузарлик ҳисобланмайди. Ҳар бир бундай ҳолатда тафовут сабабини аниқлаш ва унинг ҳужжатли ҳамда меъёрий асосларини текшириш зарур.