ТИФ иштирокчиси сифатида товарларнинг божхона қийматини олдиндан баҳолаш

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Божхона қўмитаси норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳасини жамоатчилик муҳокамасига қўйди (лойиҳа ID рақами: 11820). Янги Низом ТИФ иштирокчилари томонидан Ўзбекистон Республикаси божхона чегараси орқали олиб ўтиладиган товарларнинг божхона қийматини аниқлаш бўйича божхона органлари томонидан дастлабки қарор қабул қилиш тартибини белгилайди. Асосий янгилик – дастлабки қарорларни қабул қилишнинг марказлаштирилган тартибини жорий этишдир.

Муҳокамада 2026 йил 6 ноябргача ҳавола орқали иштирок этиш мумкин.

Ушбу янгилик ташқи иқтисодий фаолият иштирокчиларининг кундалик фаолиятига қандай таъсир кўрсатишини бизнинг шарҳимизда кўриб чиқамиз.

2027 йил 1 январдан бошлаб божхона қиймати бўйича дастлабки қарорни қабул қилиш амалиётини жорий этиш Президентнинг «Давлат божхона хизмати органлари фаолиятини такомиллаштириш ва божхона маъмуриятчилигига замонавий ёндашувларни жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонида назарда тутилган .

Янги тартиб қандай ишлайди

Божхона қиймати тўғрисидаги дастлабки қарорни олиш ТИФ иштирокчисининг тўлиқ ихтиёрий ҳуқуқи ҳисобланади. Божхона расмийлаштируви ёки товарларни чиқариш фақат бундай қарор йўқлиги сабабли тўхтатиб қўйилиши мумкин эмас. Дастлабки қарор фақат қарор чиқарилган кундан кейин божхона тўловларини тўлаш назарда тутилган божхона режимларига жойлаштириладиган товарларга нисбатан қўлланилади.

Ушбу қарор қуйидаги товарларнинг божхона қийматига нисбатан амал қилмайди:

• декларацияланмасдан ёки декларацияда нотўғри маълумотлар кўрсатилган ҳолда олиб ўтиладиган;
• божхона органларининг рухсатисиз фойдаланилган;
• эркин муомалага чиқариш (импорт), вақтинча олиб кириш ёки экспорт божхона режимига расмийлаштирилган товарлар бўйича.

Дастлабки қарорни Божхона қўмитаси марказлашган ҳолда қабул қилади ва у божхона органлари учун мажбурий бўлади. Ҳар қандай божхона постида товарларнинг божхона расмийлаштируви дастлабки қарорда белгиланган товарнинг божхона қиймати ва уни аниқлаш усули асосида амалга оширилади.

Ариза Божхона қўмитасининг расмий веб-сайти орқали (шахсий кабинетда) ЭРИдан фойдаланган ҳолда топширилиши керак. Ариза Божхона қўмитасининг ЯААТда (Ягона автоматлаштирилган ахборот тизимида) рўйхатдан ўтказилган кундан бошлаб 10 иш куни ичида кўриб чиқилиши ва қарор чиқарилиши керак.

Аризани кўриб чиқиш учун йиғим ундирилмайди. Дастлабки қарор қабул қилинганлиги учун божхона йиғими эса Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланган ставкалар бўйича ундирилади – БҲМнинг 75 фоизини ташкил этади .

Ҳужжат қабул қилинган кундан бошлаб 90 календарь кун давомида ёки ташқи савдо шартномаси доирасида етказиб бериш амалга оширилаётган бўлса, унинг амал қилиш муддати тугагунча кучда бўлади. Қонунчиликка ўзгартириш ва қўшимчалар киритилган ҳолатлар бундан мустасно.

Ҳужжатлар тўпламига қандай талаблар қўйилади

ТИФ иштирокчиси ариза беришда унга қуйидагиларни илова қилиши шарт:

• коносамент, авиа, автотранспорт ёки темир йўл юк хати;
• ҳисобварақ-фактура (инвойс) ёки проформа-инвойс;
• ТИФ ТН бўйича коди;
• товарнинг қиймати, миқдори (қўшимча ўлчов бирлигида), асосий техник-тижорат хусусиятлари (маркаси, модели, артикули, модификацияси), ишлаб чиқарувчиси, ишлаб чиқарилган мамлакати, ишлаб чиқарилган йили тўғрисидаги маълумотлар;
• божхона қийматини аниқлаш усули;
• амалдаги қоидалар билан белгиланган божхона қийматини тасдиқловчи ҳужжатлар    божхона қийматини аниқлашнинг танланган усулига қараб белгиланади.

Божхона ходимларидан бошқа ҳужжатларни талаб қилиш тақиқланади.

Тартиб-таомил доирасида тақдим этилган барча маълумотлар қонун билан ҳимояланган: улар махфий ҳисобланади ва учинчи шахсларга ошкор этилишига йўл қўйилмайди (суд ёки тергов сўровларидан ташқари).

Амалдаги қоидаларга нисбатан нималар ўзгаради

Амалиётда ТИФ иштирокчилари кўпинча божхона қийматини юкнинг чегарага етиб келиши факти бўйича аниқлашга дуч келишади, бу эса кўпинча узоқ муддатли тузатишлар ва постларда тўхтаб қолишга олиб келади.

Ҳозирда қийматни баҳолаш бевосита тақдим этилган БЮДни божхона расмийлаштируви жараёнида амалга оширилади.

Лойиҳада товар олиб кирилгунга қадар ва у божхона чегарасига етиб келгунга қадар божхона қийматини баҳолаш таклиф этилмоқда.

Бугунги кунда инспектор танланган баҳолаш усулига рози бўлмаса, кўпинча чиқариш рад этилади ёки қўшимча текширувлар талаб этилади.

Лойиҳага кўра, агар танланган усул унчалик аниқ бўлмаса, божхона органи автоматик рад этишсиз усулларни кетма-кет қўллаш методологияси бўйича муқобил ҳисоб-китоб вариантини таклиф қилиши мумкин.

Агар номувофиқликлар аниқланса, пост текширишлар тугагунга қадар расмийлаштиришни кечиктиради.

Лойиҳада қарор, агар у ТИФ иштирокчиси томонидан тақдим этилган ёлғон ёки бузиб кўрсатилган маълумотлар асосида қабул қилинган бўлса, уни ортга қараб бекор қилиш чораси кўзда тутилган.

Бундай ҳолда, агар товарларни божхонада расмийлаштиришда божхона тўловлари амалда тўланиши лозим бўлганидан кам миқдорда тўланганлиги аниқланса, уларнинг тўланмаган қисми мажбурий тартибда ундирилади.