Tovarlarning vositachilik shartnomasi boʻyicha sotilishi qanday hisobga olinadi

Korxonalar tayyor mahsulot yoki tovarlarni realizatsiya qilish chogʻida vositachilar bilan vositachilik shartnomasini tuzib, ularning xizmatlaridan foydalanishlari mumkin. QQS va foyda soligʻini toʻlovchilarda tovarlarning vositachilar orqali sotilishi qanday rasmiylashtiriladi va hisobga olinadi?

Vuxgalter.uz iltimosiga koʻra bu savolga «Norma» eksperti Oleg SOY javob berdi:

– Vositachilik shartnomasi boʻyicha komitent vositachiga oʻz nomidan, biroq komitent hisobidan bitimlarni haq evaziga tuzishni topshiradi . Masalan, vositachi komitentning tovarlarini uchinchi shaxslarga realizatsiya qilib, buning uchun komitentdan haq oladi.

Quyidagi variantlardan birini tanlab, komitent va vositachi oʻrtasida hisob-kitob qilish tartibini vositachilik shartnomasida belgilang:

• hisob-kitob qilishda vositachining ishtirokisiz;
• hisob-kitob qilishda vositachining ishtiroki bilan.

Tovarlarning vositachilik shartnomasi boʻyicha realizatsiya qilinishini shartli misol yordamida koʻrib chiqamiz.

Aytaylik, quyidagi shartlar bilan vositachilik shartnomasi tuzilgan:

• komitent tannarxi 70 000 ming soʻm boʻlgan tovarlarni realizatsiya qilish uchun vositachiga topshiradi;
• tovarlarning minimal sotish narxi 115 000 ming soʻm (QQS bilan) miqdorida belgilangan;
• vositachining vositachilik haqi QQS bilan sotilgan tovarlar minimal narxining 10%ini tashkil etadi. Tovar minimal narxdan yuqoriroq narxda realizatsiya qilingan boʻlsa, vositachi oshgan summaning 50%i miqdorida qoʻshimcha haq oladi;
• vositachi hisob-kitob qilishda ishtirok etadi. Xaridorlardan pul mablagʻlarini oʻz hisob-kitob raqamiga tushirib, soʻng oʻz haqini chegirib qolgan holda ularni komitentga oʻtkazadi.

Komitent ham, vositachi ham QQS va foyda soligʻi toʻlovchisi hisoblanadi.

I. Tovarlarni topshirish

Komitent realizatsiya qilinadigan tovarlarni qabul qilish-topshirish dalolatnomasi boʻyicha vositachiga topshiradi. Bunda tovarlar hali sotilmagani sababli hisobvaraq-faktura rasmiylashtirilmaydi. 

Komitentdan vositachiga oʻtgan ashyolar komitentning mulki boʻladi . Shu sababli ular realizatsiya qilinadigan paytgacha komitent balansidan hisobdan chiqarilmaydi, balki vositachining balansdan tashqari schyotida hisobga olinadi.

Komitentda buxgalteriya hisobi:

Xoʻjalik operatsiyasining mazmuni	Summa, ming soʻmda	Schyotlar korrespondensiyasi
		debet	kredit
Vositachilik shartnomasi boʻyicha tovarlar topshirildi	70 000	2960	2910

Vositachida buxgalteriya hisobi:

Xoʻjalik operatsiyasining mazmuni	Summa, ming soʻmda	Schyotlar korrespondensiyasi
		debet	kredit
Vositachilik shartnomasi boʻyicha tovarlar qabul qilib olindi	115 000	004*

*Komissiyaga qabul qilingan tovarlar 004-schyotda qabul qilish-topshirish dalolatnomalarida koʻrsatilgan narxlarda hisobga olinadi .

II. Tovarlarni realizatsiya qilish

Hujjatlar bilan rasmiylashtirish

Vositachilik shartnomasi boʻyicha tovarlarning realizatsiya qilinishini hujjatlar bilan rasmiylashtirish tartibi Hisobvaraq-fakturalarning shakllari hamda ularni toʻldirish, taqdim etish va qabul qilish tartibi toʻgʻrisida nizomning 4-bobida belgilangan.

1. Komitentning tovarlari realizatsiya qilinganda vositachi xaridorga oʻz nomidan 2 nusxada hisobvaraq-faktura taqdim etadi. Bunda «Yetkazib beruvchi» satrida qoʻshimcha ravishda «Vositachi» deb koʻrsatiladi.

2. Tovarlar realizatsiya qilingan oy tugaganidan soʻng 5 ish kunidan kechiktirmay vositachi komitentga hisobot taqdim etishi, unga quyidagi ma’lumotlarni kiritishi kerak:

• QQS summalari ajratib koʻrsatilgan holda realizatsiya qilingan tovarlar miqdori va qiymati;
• vositachilik shartnomasiga muvofiq vositachi amalga oshirgan va komitent qoplaydigan xarajatlar qiymati;
• vositachining QQSni oʻz ichiga oluvchi haqi summasi;
• komitentdan olingan avanslar summasi;
• vositachilik shartnomasini bajarish bilan bogʻliq vositachiga toʻlanishi lozim boʻlgan summa;
• shartnomada nazarda tutilgan boshqa ma’lumotlar.

Hisobotga quyidagilarni ilova qilish lozim:

• shartnomalar, hisobvaraq-fakturalar, dalolatnomalar va vositachi komitentning tovarlarini realizatsiya qilganini tasdiqlovchi boshqa hujjatlarning nusxalari;
• xarajatlarni qoplash boʻyicha birlamchi hujjatlar (shartnomalar, hisobvaraq-fakturalar, dalolatnomalar, haq toʻlash uchun toʻlov topshiriqnomalari va h.k. nusxalari).

3. Komitent ushbu hisobot asosida 5 ish kuni ichida vositachi nomiga hisobvaraq-faktura taqdim etadi («qayta taqdim etadi»), unda quyidagilarni koʻrsatadi:

• realizatsiya qilish sanasi;
• vositachi xaridorga taqdim etgan hisobvaraq-faktura koʻrsatkichlari. Bunda «Yetkazib beruvchi» satrida qoʻshimcha ravishda «Komitent» deb koʻrsatiladi.

4. Vositachi oʻz navbatida quyidagi hujjatlarni rasmiylashtiradi:

• QQSni oʻz ichiga oluvchi oʻz haqi summasiga alohida hisobvaraq-fakturani komitentga taqdim etadi;
• xizmatlar koʻrsatilganligi toʻgʻrisida dalolatnoma.

Hisobda aks ettirish

Aytaylik, vositachi komitentning barcha tovarlarini 110 000 ming soʻmlik qiymat (QQSsiz) boʻyicha realizatsiya qildi. QQS 16 500 ming soʻmni (110 000 x 15%) tashkil etadi. Yetkazib berishning umumiy qiymati: 110 000 + 16 500 = 126 500 ming soʻm.

Vositachilik haqi quyidagi miqdorni tashkil etadi:

115 000 x 10% + (126 500 – 115 000) x 50% = 17 250 ming soʻm.

Shu jumladan QQS: 17 250 : 115 x 15 = 2 250 ming soʻm.

QQSsiz vositachilik haqi: 17 250 – 2 250 = 15 000 ming soʻm.

Vositachi komitentga 109 250 ming soʻmlik (126 500 – 17 250) summani oʻtkazishi kerak.

Komitentda buxgalteriya hisobi:

Xoʻjalik operatsiyasining mazmuni	Summa, ming soʻmda	Schyotlar korrespondensiyasi
		debet	kredit
Realizatsiya qilishdan olingan daromad tan olindi (vositachi hisoboti olinganda)	110 000	4010	9020
Realizatsiya qilingan tovarlar summasiga QQS hisoblandi	16 500	4010	6410
Realizatsiya qilingan tovarlar tannarxi hisobdan chiqarildi	70 000	9120	2960
Vositachiga haq hisoblandi	15 000	9410	6990
Vositachilik haqi boʻyicha QQS aks ettirildi	2 250	4410	6990
Vositachidan pul mablagʻlari kelib tushdi	109 250	5110	4010
Vositachiga haq summasi hisobga olindi	17 250	6990	4010

Vositachida buxgalteriya hisobi:

Xoʻjalik operatsiyasining mazmuni	Summa, ming soʻmda	Schyotlar korrespondensiyasi
		debet	kredit
Realizatsiya qilingan tovarlar hisobdan chiqarildi	115 000		004
Realizatsiya qilingan tovarlar uchun xaridorning qarzi va vositachining komitent oldidagi qarzi aks ettirildi	126 500	4010 (xaridor)	6990 (komitent)
Vositachilik haqi koʻrinishidagi daromad aks ettirildi	15 000	4010 (komitent)	9030
Vositachilik haqi summasiga QQS hisoblandi	2 250	4010 (komitent)	6410
Xaridordan pul mablagʻlari kelib tushdi	126 500	5110	4010 (xaridor)
Vositachilik haqi hisobga olindi	17 250	6990 (komitent)	4010 (komitent)
Komitentga qarz toʻlandi (vositachilik haqini chegirib qolgan holda)	109 250	6990 (komitent)	5110

III. Xarajatlarni qoplash

Vositachilik shartnomasida komitent vositachilik topshirigʻini bajarish yuzasidan vositachi sarflagan summalarni unga toʻlashi nazarda tutilishi mumkin . Masalan, uchinchi shaxsga toʻlangan yuklarni tashish xarajatlari.

 

 

Komitent tomonidan qoplanishi lozim boʻlgan mablagʻlar:

• vositachi hisobotida va uning haqi summasiga vositachi hisobvaraq-fakturasiga ilova qilinadigan xizmatlar koʻrsatilganligi toʻgʻrisidagi dalolatnomada koʻrsatiladi;
• vositachi tomonidan uning haqi summasiga taqdim etilgan hisobvaraq-fakturada koʻrsatilmaydi.

Komitentda buxgalteriya hisobi:

Xoʻjalik operatsiyasining mazmuni	Schyotlar korrespondensiyasi
	debet	kredit
Qoplanadigan xarajatlar summalari aks ettirildi (vositachi hisoboti olinganda)	9410	6990
Qoplanadigan summalar boʻyicha QQS aks ettirildi	4410	6990
Qoplanadigan xarajatlar summalari hisobga olindi (vositachi hisob-kitob qilishda ishtirok etganda, xarajatlar vositachi komitentga oʻtkazishi lozim boʻlgan summadan ushlab qolinsa)	6990	4010
Vositachiga xarajatlar toʻlandi (vositachi hisob-kitob qilishda ishtirok etmasa yoki xarajatlar alohida qoplanganda)	6990	5110

Vositachida buxgalteriya hisobi:

Xoʻjalik operatsiyasining mazmuni	Schyotlar korrespondensiyasi
	debet	kredit
Komitent qoplaydigan xarajatlar summalari aks ettirildi	4890 (komitent)	6990 (uchinchi shaxs)
Qoplanadigan xarajatlar summalari hisobga olindi (vositachi hisob-kitob qilishda ishtirok etganda, xarajatlar komitentga oʻtkazilishi lozim boʻlgan summadan ushlab qolinsa)	6990 (komitent)	4890 (komitent)
Xarajatlar komitent tomonidan qoplandi (vositachi hisob-kitob qilishda ishtirok etmasa yoki xarajatlar alohida qoplanganda)	5110	4890 (komitent)
Uchinchi shaxsga qarz toʻlandi	6990 (uchinchi shaxs)	5110

IV. Soliq oqibatlari

Komitent uchun

Foyda soligʻi

Komitentning tovarlarni realizatsiya qilishdan olgan daromadi jami daromad tarkibiga kiritiladi . Daromad QQS va aksiz soligʻini (toʻlovchilarda) chegirib qolgan holda xaridorga tovarlarni realizatsiya qilish qiymatidan kelib chiqib aniqlanadi. Vositachilik haqi daromaddan chegirib qolinmaydi.

Daromad komitent tomonidan tovar vositachiga topshirilgan paytda emas, balki vositachi tovarni uchinchi tomonga realizatsiya qilgan sanada tan olinadi.

Vositachilik haqi, shuningdek vositachiga qoplanadigan xarajatlar komitentda realizatsiya qilish boʻyicha xarajatlar deb tan olinadi. Ular hujjatlar bilan lozim darajada rasmiylashtirilganda soliq bazasini hisob-kitob qilish chogʻida chegiriladi .

QQS

Tovarga boʻlgan mulk huquqini pullik asosda oʻtkazish – QQS solinadigan tovarlarni realizatsiya qilish boʻyicha aylanma . Vositachi tovarga boʻlgan mulk huquqini uchinchi tomonga tovarni realizatsiya qilish paytida oʻtkazadi.

Soliq bazasi realizatsiya qilingan tovarlar qiymati miqdorida unga soliqni kiritmasdan aniqlanadi .

Vositachilik haqi boʻyicha, shuningdek qoplanadigan xarajatlar boʻyicha QQS summalarini hisobga olish uchun barcha shartlarga muvofiq kelganda hisobga qabul qilish mumkin .

Vositachi uchun

Foyda soligʻi

Vositachining QQS chegirilgan holdagi vositachilik haqi summasi uning xizmatlar koʻrsatishdan olgan daromadi hisoblanadi. Ushbu daromad jami daromad tarkibiga kiritiladi .

Quyidagilarga vositachining daromadi sifatida qaralmaydi:

• vositachilik shartnomasi boʻyicha majburiyatlar bajarilishi munosabati bilan vositachiga kelib tushgan mol-mulk (haq bundan mustasno);
• komitent tomonidan qoplanadigan vositachilik topshirigʻini bajarish boʻyicha xarajatlar summasi. Bunday xarajatlar vositachida chegirilmaydi .

QQS

Pullik asosda xizmatlar koʻrsatish – QQS solinadigan xizmatlarni realizatsiya qilish boʻyicha aylanma . Soliq bazasi soliqni oʻz ichiga oladigan vositachilik haqi miqdorida aniqlanadi . Komitent tomonidan qoplanadigan xarajatlar boʻyicha QQS summalari hisobga qabul qilinmaydi, sababi ushbu xarajatlar vositachining xarajatlari hisoblanmaydi.