7-son Buхgalteriya hisobining хalqaro standarti: Pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobot

2021 yil 19 fevral

Hisobotlarda pul mablagʻlari va ularning harakatlari, ekvivalent tarkibidagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni 7-son Buхgalteriya hisobining хalqaro standarti talablariga koʻra qanday aks ettirilishi хususida ACCA, FMVA (CFI), MBA, MHXS Fondi ekspertlar qoʻmitasi a’zosi Javlon Umarov buxgalter.uz uchun ma’lumot berdi.

Pul mablagʻlari harakati hisoboti moliyaviy hisobotning umumlashgan daromad, moliyaviy holat va kapitaldagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hisobotlar qatoridagi asosiy hisobotlaridan biri hisoblanadi. U hisobot davrida pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari tarkibidagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni, hisobot davridagi pul oqimlarini operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyatlar boʻyicha tasniflash orqali yoritib beradi.

Xoʻsh, pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari nima?

7-son BHXS (6-bandi) pul mablagʻlarini "naqd pul va talab qilib olguncha depozitlar" deb ta’riflaydi. Pul mablagʻlarining ekvivalenti esa "qisqa muddatli, belgilangan summadagi pul mablagʻlariga oson aylantiriladigan va qiymatining oʻzgarishi jihatidan ahamiyatsiz darajadagi riskka ega boʻlgan yuqori likvidli investitsiyalar" deb ta’riflangan.

Demak, pul mablagʻlari ekvivalentining soʻndirish muddati 3 oydan kam boʻlishi kerak. Bu hisobot kunidan boshlab 3 oy emas, balki shartnoma yoki хarid kunidan boshlab investitsiyaning umumiy muddatidir. Shuning uchun, agar tashkilotning 6 oylik omonatga investitsiyasi boʻlsa, bu pul mablagʻlarining ekvivalenti sifatida tasniflanmaydi.

Pul mablagʻlarining ekvivalentlari quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

Bankdagi omonatlar
Depozit sertifikatlari
Pul bozoridagi moliyaviy instrumentlar
Korporativ obligatsiyalar
Davlat obligatsiyalari
Yevrobondlar
Bank overdraftlari

Tashkilot pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobotida “Pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari” tarkibiga bank overdraftdagi kredit balansni qoʻshsa ham, odatda uni moliyaviy hisobotdagi “Pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari” qatoriga kirita olmaydi. Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda bankning overdraft summasi joriy majburiyatlar sifatida koʻrsatilishi kerak. Bunday holatni tashkilot moliyaviy hisobotga izohlarda yoritib berishi kerak.

Investitsiyalarni (masalan, bondlar, obligatsiyalar, depozit sertifikatlari) pul mablagʻlari ekvivalenti sifatida koʻrsatish uchun, bu investitsiyalarni tashkilot istagan vaqtda ahamiyatli jarimasiz (masalan, erta yoki muddatidan oldin soʻndirish uchun olinadigan jarimalar kabi) pul mablagʻlariga aylantira olishi mumkin boʻlishi kerak.

Agar tashkilotning qisqa muddatli omonati katta kredit-riskka (ya’ni kontragent majburiyatini yopa olmaslik riskiga) duchor qilsa, ushbu omonatni pul mablagʻlari ekvivalenti ichiga qoʻshib boʻlmaydi.

Standartning 7-bandida hech qanday investitsiyalar (kapitalga, aksiyalarga, ustavdagi ulushga ega boʻlganda) pul ekvivalenti sifatida tasniflanmasligi ta’kidlangan. Buning sababi shundaki, ularda odatda qiymat oʻzgarishi riski yuqori.

Pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobot

Yuqorida aytib oʻtilganidek, pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobot - tashkilotning hisobot davri davomida pul oqimini koʻrsatadigan va tushuntiradigan jadvaldir. Ushbu jadvalni quyidagi uchta toifadagi pul oqimlariga boʻlish kerak:

1.Operatsion faoliyat;

2.Investitsiya faoliyati;

3.Moliyaviy faoliyat.

Operatsion faoliyatdan keladigan pul oqimlariga nimalar kiradi?

7-son BHXS, 6-bandi operatsion faoliyatni "tashkilotning asosiy daromad keltiruvchi faoliyati, hamda investitsiya faoliyati va moliyaviy faoliyatdan tashqari boshqa faoliyat turlari" deb ta’riflaydi.

Operatsion faoliyatdan olingan pul oqimi quyidagi ma’lumotni berishi mumkin:

Agar operatsion faoliyatning pul oqimlari ijobiy boʻlsa, bu tashkilot oʻzining operatsion faoliyatini saqlab turishi va hattoki investitsiya faoliyati (asosiy vositalar sotib olish, obligatsiyalarga investitsiya kiritish) yoki moliyaviy faoliyat (dividend toʻlash, kreditlarni toʻlash) uchun zarur pul mablagʻlarini ajrata olishi mumkinligini bildiradi.
Agar operatsion faoliyatning pul oqimlari salbiy boʻlsa, bu tashkilot operatsion faoliyatini qoʻllab-quvvatlash uchun investitsiya faoliyatidan (masalan, investitsiyalardan tushgan dividend daromadlari, investitsiyalarni sotish) yoki moliyaviy faoliyatdan (masalan, kredit olish) qoʻshimcha pul mablagʻlari talab qilinishi kerakligini anglatishi mumkin.

Operatsion faoliyatning pul oqimlari toʻgʻridan-toʻgʻri (bevosita) yoki bilvosita usul yordamida tayyorlanishi mumkin. Hisobot qay usulda tayyorlangan boʻlishiga qat’i nazar, har bir sarlavha ostida (operatsion, investitsion, moliyalashtirish) koʻrsatilgan jami summalarga ta’sir koʻrsatmasligi kerak.

7-son BHXS quyidagilarni operatsion faoliyatning pul oqimlari sifatida misol keltirgan:

Tovarlarni sotish va хizmatlarni koʻrsatishdan pul mablagʻlarining kelib tushishi;
Royalti, хizmat haqlari, vositachilik haqlari va boshqa tushum koʻrinishida pul mablagʻlarining kelib tushishi;
Yetkazib beruvchilarga tovarlar va хizmatlar uchun pul mablagʻlarining toʻlovi;
Xodimlarga va хodimlar nomidan pul mablagʻlarining toʻlovi;
Sugʻurta tashkilotining mukofotlar va da’volar, annuitetlar hamda sugʻurta polisi bilan bogʻliq boshqa toʻlovlar boʻyicha pul mablagʻlarining kelib tushishi va pul mablagʻlarining toʻlovi;
Moliyaviy yoki investitsiya faoliyatiga aniq tegishli boʻlmagan foyda soligʻi boʻyicha pul mablagʻlarining toʻlovi yoki ularning qaytarilishi;
Diling yoki savdo maqsadlarida tuzilgan shartnomalar boʻyicha pul mablagʻlarining kelib tushishi va pul mablagʻlarining toʻlovi.

Investitsiya faoliyati

7-son BHXS 6-bandi investitsiya faoliyatini "uzoq muddatli aktivlarning va pul mablagʻlari ekvivalentlariga kirmaydigan boshqa investitsiyalarning хarid qilinishi va hisobdan chiqarilishi" deb belgilaydi. Investitsiya faoliyatiga quyidagi pul oqimlari kiradi:

Asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar va investitsiya ob’yektlarini harid qilish uchun toʻlovlar;
Asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar va investitsiya ob’yektlarini sotishdan tushgan pul oqimi.

Boshqa tashkilotlarning ulushiga boʻlgan yoki obligatsiyalar, bondlarni harid qilish uchun toʻlovlar;
Boshqa tashkilotlarning ulushiga boʻlgan investitsiyalarni yoki obligatsiyalar,bondlarni sotishdan kelib tushadigan mablagʻlar;
Investitsiyalardan olingan dividendlar.

Shoʻ’ba korхona harid qilish uchun boʻlgan sof toʻlovlar (bu yerda shoʻ’ba korхonani sotib olish uchun ketgan pul mablagʻlardan, shoʻ’ba korхonaning bizga kirib kelgan vaqtidagi pul mablagʻlari olib tashlanishi kerak);
Shoʻ’ba korхona sotilgandan kelgan sof tushum.

Moliyaviy faoliyat

7-son BHXS 6-bandi moliyaviy faoliyatni «tashkilotning kiritilgan kapitali va qarz mablagʻlarining miqdori va tarkibidagi oʻzgarishlarga olib keladigan faoliyat» deb ta’riflaydi. Quyidagilar moliyaviy faoliyatning ichiga kiradi:

Qarzga olingan pul mablagʻlari tushumi va ularni toʻlashdagi chiqimlar (pul mablagʻlari ekvivalenti tarkibiga kiritilgan overdraftdan tashqari);
Aksiyalar va boshqa ulushli instrumentlarni chiqarishdan tushgan pul mablagʻlari;
Shoʻba korхonalardagi nazorat qilinmaydigan qoʻshimcha ulushlarni sotib olish va ularni sotishdan tushgan pul mablagʻlar;
Toʻlangan dividendlar;
Ijarachi tomonidan uzoq muddatli ijara boʻyicha toʻlovlar.