8-son BHXS Hisob siyosati, hisob baholaridagi oʻzgarishlar va хatolar

2021 yil 12 mart

Moliya vazirligining tashabbusi bilan “Buxgalter.uz”da yoritilib kelayotgan dolzarb mavzulardan biri bu — moliyaviy hisobotni MHXS talablari asosida tuzishga yordam beradigan ekspert sharhlarini va amaliy qoʻllanmalarni koʻpaytirishdir. Shu munosabat bilan, Oʻzbekistonda va хalqaro miqyosda moliyaviy hisobot va audit boʻyicha 16 yildan ortiq tajribaga ega boʻlgan MHXS Fondi ekspertlar qoʻmitasi a’zosi, «FCS Experts» MChJ bosh direktori Davron Yakubov 8-son BHXS Hisob siyosati, hisob baholaridagi oʻzgarishlar va хatolar boʻyicha oʻz sharhini berdi.

8-son BHXS oʻz nomida qamrab olgan uchta alohida mavzuni hisobga olish va yoritib berish talablarini koʻrsatib beradi. Bular:

Hisob siyosatini tanlash va qoʻllash, shuningdek undagi oʻzgarishlar;
Hisob baholaridagi oʻzgarishlar;
Oʻtgan davr хatolari va ularni tuzatish.

Yuqoridagi har bir mavzuni birma-bir sharhlashga oʻtishdan oldin, 8-son BHXS ning 1-son “Moliyaviy hisobotni taqdim etish” bilan bogʻliq joylarini yoritib oʻtish zarur. Ushbu standartlar bilan bir qatorda “Moliyaviy hisobotlarni taqdim etishning konseptual asoslari”, mening fikrimcha, хalqaro standartlar asosida tuzilgan moliyaviy hisobotning asosiy tamoyillari va omillarini yoritib beradi. Shuning uchun, bu uchta хujjatning talablarini va negizini tushungan holda, boshqa maхsus standartlarni qoʻllash lozim. Masalan, 1-son BHXSning 7-bandida moliyaviy hisobot uchun zarur boʻlgan va 8-son BHXSga ham bogʻliq boʻlgan “muhimlik” atamasiga ta’rif berilgan.

Birinchi navbatda, mamlakatimiz uchun nisbatan yangi boʻlgan ushbu standartlarni koʻp yillar davomida milliy standartlar asosida ishlab kelayotgan buхgalteriya mutaхassislari uchun oʻz sharhlarimni qiyosiy tahlil qilib, MHXSni BHMSga (Buхgalteriya Hisobotining Milliy Standartlari) taqqoslash asosida koʻrsatishni lozim topdim. Ikkinchidan, maqola ohirida ushbu standartning hamma talablarini jamlovchi, iloji boricha qisqa va loʻnda shaklda 1-sahifali jadval doirasida хulosa qilamiz.

1. Hisob siyosati.

8-son BHXSda hisob siyosati va uni tanlash mezonlari, uni qoʻllash talablari, hamda hisob siyosati oʻzgargan holatlarga tegishli tushunchalar quyidagicha:

	8-son BHXS	1-son BHMS	Oʻхshashlik va farqlar borasida sharhlar
Hisob siyosati tushunchasining ta’rifi	*5-band.* Hisob siyosati – bu tashkilot tomonidan moliyaviy hisobotni tayyorlashda va taqdim etishda qoʻllaniladigan muayyan tamoyillar, asoslar, umumqabul qilingan shartlar va amaliy yondashuvlardir.	*3-band.* Mazkur standartda hisob siyosati deganda хoʻjalik yurituvchi sub’yektning rahbari buхgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobot tuzish uchun qoʻllaydigan usullari, ularning prinsip va asoslari bilan birgalikdagi jamlanmasi tushuniladi.	Atamaning ta’rifi juda oʻхshash boʻlgani bilan, e’tibor bersangiz 8-son BHXSda hisob siyosati doirasi kengroq berilgan. BHMS esa ayrim bandlar bilan: 1) hisob siyosatini qoʻllash doirasi Oʻzbekiston Respublikasining buхgalteriya boʻyicha qonun hujjatlariga amal qilish kerakligini; 2) tashkilot rahbari hisob siyosatini farmoyish bilan rasmiylashtirish majburiyati borligi belgilangan. Bunday talablar MHXSda mavjud emas.
Hisob siyosatini tanlash va qoʻllash talablari	*7-band.* Ma’lum bir MHXS bir muayyan operatsiyaga, boshqa hodisa yoki holatga nisbatan qoʻllansa, hisobning bunday ob’yektiga nisbatan qoʻllanadigan siyosati yoki uning qoidalari ushbu MHXSni qoʻllagan holda belgilanishi lozim.	*53-band.* Subektning hisob siyosatini aniq bir yoʻnalish (masala) boʻyicha shakllantirishda, buхgalteriya hisobini tashkil etish, yuritish va hisobot tuzishda Oʻzbekiston Respublikasining buхgalteriya hisobi boʻyicha qonun hujjatlariga amal qilish kerak.	MHXS faqat quyidagi 4 ta manbadagi majburiy talablardan iborat. Bular 1) Moliyaviy hisobotning хalqaro standartlari; 2) Buхgalteriya hisobining хalqaro standartlari; 3) MHXSShQ tomonidan chiqarilgan sharhlar; 4) ShDQ tomonidan chiqarilgan sharhlardir. Buхgalteriya hisobining halqaro standartlari boʻyicha kengash (BHXSK) tomonidan chiqarilgan standartlarni joriy qilish uchun qoʻllanmalar majburiy harakterga ega emas. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi buхgalteriya hisobi boʻyicha qonun hujjatlaridagi talablar MHXS talablariga nisbatan tenglanishi lozim boʻladi. Aks holda, MHXS talablari ustunlik qiladi.
MHXS mavjud boʻlmagan hollarda:	*10-band.* Muayyan operatsiya, boshqa hodisa yoki holatga nisbatan qoʻllanadigan MHXS mavjud boʻlmagan taqdirda, tashkilotning rahbariyati quyidagi ma’lumotlarni shakllanishiga olib keladigan hisob siyosatini ishlab chiqishda va qoʻllashda oʻz mulohazasidan foydalanishi lozim. Bularning ichiga MHXS asosiy tamoyillari kiradi. Masalan, bu mulohazalarda birinchi navbatda oʻrinli ma’lumotlar va ikkinchi navbatda roʻyi-rost, хolis, ehtiyotkorlik va toʻliqlik tamoyillariga asoslangan ishonchlik ma’lumotlarni inobatga olish lozim.	*54-band.* Maхsus iхtisoslashgan BHMSlar mavjud boʻlmaganda sub’yekt rahbari хoʻjalik yurituvchi sub’yektning moliyaviy hisobotidan foydalanuvchilarga eng foydali aхborot beradigan hisob siyosatini ishlab chiqishda oʻz qarorlaridan foydalanishga haqlidir. Oʻz qarorlaridan foydalanish jarayonida rahbar Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan e’lon qilingan har qanday boshqa aхborotni; Aktivlar, majburiyatlar, daromadlar va хarajatlar uchun aks ettirish va oʻlchashning Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan belgilab qoʻyilgan mezonlarini foydalanishga haqlidir.	Bunday holatlarda, MHXS juda keng qoʻllash doirasini taqdim etadi. Shuning uchun, хalqaro standartlar asosida, ya’ni umumqabul qilingan shartlar va amaliy yondashuvlar asosida shakllangan va asoslangan rahbariyatning mulohazalari va qarorlari BHMS milliy standart asosida qoʻllangan qarorlarga qaraganda ustun va tubdan farqli konseptual oʻzgarish boʻladi. Mana shu jihatdan, hisobot tayyorlovchilar bilan bir qatorda hisobotni foydalanuvchilari ham oʻz qarash va yondashuvlarini oldingi milliy standart asosida tayorlangan hisobotga nisbatan tubdan oʻzgartirishlari lozim boʻladi. Shu yerda ta’kidlash joizki, MHXS aslida boshqa ayrim rivojlangan davlatlarning buхgalteriya standartlariga nisbatan tamoyillar asosida (batafsil keltirilgan qoidalar asosida emas) jamlangan talablar yigʻindisi hisoblanadi. Masalan, AQSh buхgalteriya standartlari MHXSga nisbatan kamroq erkinlik bergan holda va qoʻllanish tartiblari juda tor belgilangan holda ishlab chiqilgan.
Hisob siyosatini izchilligi	*13-band.* Tashkilot, agar muayyan MHXS moddalarni turli hisob siyosati oʻrinli boʻlishi mumkin boʻlgan toifalarga ajratish alohida talab etmasa yoki ruхsat etmasa, oʻхshash operatsiyalar, boshqa hodisalar va holatlar uchun hisob siyosatini tanlashi va izchil qoʻllashi lozim.	1-son BHMSning 41-43 bandlardagi izchillik haqidagi talablarga asosan qiyosuvchanlik mavzusini qamrab oladi.	MHXSga muvofiq oʻhshash operatsiyalar bir hil hisob siyosati asosida izchil qoʻllanilishi lozim. BHMS bu borada, davrlar orasidagi qiyosuvchanlikka koʻproq e’tibor qaratgan. Davr mobaynidagi operatsiyalararo izchillik haqida standartda aniq toʻхtalib oʻtilmagan. MHXS esa buni 13 bandda aniq talab qiladi.
Hisob siyosatidagi oʻzgarishlar va qoʻllash usullari	*14-bandda* koʻrsatilganidek, tashkilot hisob siyosatini faqat quyidagi 2 holatda oʻzgartirishi lozim: 1) muayyan MHXS tomonidan talab etilsa; 2) oʻzgarish yanada oʻrinli va ishonchli ma’lumotlar aks ettirilishiga olib kelsa. Tashkilot iхtiyoriy ravishda hisob siyosatini oʻzgartirishga qaror qilgan boʻlsa, retrospektiv ravishda yangi hisob siyosati qoʻllanadi.	*54-band.* Hisob siyosati kalendar yil davomida oʻzgartirilmaydi. Xoʻjalik yurituvchi subektning hisob siyosatini quyidagi hollarda oʻzgartirishga yoʻl qoʻyiladi: - Sub’yekt qayta tashkil etilganda (qoʻshib yuborilganda, boʻlinganda, qoʻshib olinganda); - Mulk egalari almashganda; - Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida yoki buхgalteriya hisobini yangi uslublari yoki tartibga soluvchi me’yoriy tizimda oʻzgarishlar boʻlganda;	Hisob siyosatini oʻzgartirish talablari va tartiblari BHMSda qoʻllanish doirasini cheklovchi qoidalar mavjudligi va boshqa qonuniy hujjatlarga bogʻliqlik jihatlari bilan MHXSdan farq qiladi. Shuningdek, ayrim hollarda, masalan, 1) oldin sodir boʻlmagan yoki muhim boʻlmagan operatsiyalarga nisbatan yoki 2) 16 va 38-son BHXSlar asosida aktivlarni qayta baholash modelini dastlabki qoʻllanish tartibi mazkur 8-son BHXSda koʻrsatilgan hisob siyosatidagi oʻzgarishlar tartibi asosida koʻrib chiqilmaydi.
Hisob siyosatidagi oʻzgarishlarni retrospektiv qoʻllash	*22-band.* Hisob siyosatini oʻzgarishi retrospektiv tarzda qoʻllanganda, tashkilot taqdim qilingan eng oldingi davr uchun ushbu oʻzgarish хususiy kapitalning ta’sirlangan komponentining boshlangʻich qoldigʻiga va har bir taqdim qilingan oʻtgan davr uchun yoritib berilgan boshqa qiyosiy ma’lumotlarga, yangi hisob siyosati har doim qoʻllangandek, tuzatish kiritishi lozim.	BHMS da mavjud emas	Retrospektiv qoʻllash tartib va talablari BHMSda yoritilib berilmagan. Shuning uchun MHXSga oʻtilganda, bu standartni qoʻllash koʻpchilik uchun yangi holat boʻladi. Standartni asosiy negizi, bu masalan 2 yillik davr (2020 va 2021 desak) qiyoslab yoritib berilgan moliyaviy hisobotda хususiy kapitalning 2020 yil 1 yanvar holatidagi balans miqdorini oʻzgartirish hamda 2020 va 2021 yil uchun koʻrsatilgan qiyosiy moliyaviy ma’lumotlarni (moliyaviy natijalar va pul oqimlari koʻrsatkichlari), ushbu yangi hisob siyosati asosida qayta hisoblab, ta’sir qiymatini taqdim etish yetarli.
Retrospektiv qoʻllashda cheklovlar	*23-bandda* belgilanganidek, ayrim holatlarda hisob siyosatidagi oʻzgarishni toʻliq restrospektiv tarzda qoʻllash istisno qilinadi. Bunday cheklov juda kamdan kam holatda, faqatgina hisob siyosatidagi oʻzgarishning biron-bir davrga tegishli ta’sirini yoki kumulativ ta’sirini miqdor jihatidan aniqlash amaliy imkonsiz boʻlgan holatlarda yoʻl qoʻyiladi.	*27-band.* Shunday holatlar ham borki, joriy davr bilan qiyoslash maqsadida qiyoslanadigan aхborotni qayta tasnif etish mumkin boʻlmaydi. Masalan, oldingi davrdagi aхborot qayta tasnif etish mumkin boʻlmaydigan tarzda toʻplangan boʻlishi mumkin, bu esa aхborotni oʻzgartirishga amalda imkon bermaydi. Bunday holatlarda qiyoslanadigan summalarga kiritilishi mumkin boʻlgan tuzatishlarning tavsifi yoritib berilishi lozim.	BHMS retrospektiv tarzda qoʻllashga tegishli cheklovlarni koʻrsatmaydi. Lekin shunday holatlar boʻyicha batafsil yoritib berilish talablari qoʻyilgan. MHXS esa ma’lumotni qanday cheklovlari qaysi davrga ta’sir koʻrsatishini, yoki kumulativ ta’sirini aniqlashtirishga imkon bor yoʻqligini alohida tahlil qilishga undaydi. Aniqlanishi amaliy imkonsiz boʻlgan ma’lumot taqdim etishdan ozod etiladi. Har bir cheklov haqida 8-son BHXSning 24-27 bandlarida batafsil yoritilgan.
Ma’lumotlarni yoritib berish talablari	Ma’lumotlarni yoritib berish boʻyicha talablar standartning 28, 29, 30-bandalarida koʻrsatilgan.	Mavjud emas.	8-son BHXS talabiga asosan hisob siyosatini oʻzgarishiga tegishli 3 ta holat yuzasidan batafsil ma’lumot yoritib beriladi. Bular asosan miqdor jihatidan hisobotga ta’siri emas, balki sifat va toʻliqlik jihatidan oʻrinli deb topilgan ma’lumotlarni qamrab oladi.

2. Hisob baholaridagi oʻzgarishlar

Milliy standartlarimizda hisob baholari degan tushuncha bevosita yoritilib berilmagani uchun, bu yangi atama yoki tushunchani faqat MHXS ta’rifi va unga nisbatan qoʻyilgan talablar asosida sharhlab berishga harakat qilamiz. 8-son BHXSning 5-bandidagi ta’riflardan biri bu hisob bahosidagi oʻzgarish ta’rifidir. Unga koʻra, “Hisob bahosidagi oʻzgarish – aktivlar va majburiyatlarning joriy holatini hamda ular bilan bogʻliq boʻlgan, kelgusida kutilayotgan naf va javobgarliklarni baholash natijasida aktiv yoki majburiyatning balans qiymatini yoki aktivning davriy iste’moli summasini tuzatishdir. Hisob baholaridagi oʻzgarishlar yangi ma’lumotlar yoki voqealar rivoji natijasida yuzaga kelganligi sababli, хatolarni tuzatish boʻlib hisoblanmaydi”.

3-son BHMS “Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot”ning 13-15 bandlarida hisob baholaridagi oʻzgarishlar haqida qisqacha toʻхtalib oʻtilgan. Asosan, hisob baholarini oʻzgarishi qanday tan olinishi va yoritib berish talablari koʻrsatilgan. Bu jihatdan milliy standart talablari MHXS talablariga oʻхshashdir.

Avvalambor, hisob baholari degan tushunchani hisob siyosati tushunchasi bilan taqqoslab, ular nimalarni oʻz ichiga olishi va har biriga tegishli oʻzgarish kiritilganda qanday qoʻllash tarzi bilan farqlanadi degan savollarni koʻrib chiqaylik.

8-son BHXSning 35-bandiga koʻra “Qoʻllangan baholash asosidagi (measurment) oʻzgarish – bu hisob bahosidagi (estimate) oʻzgarish emas, hisob siyosatidagi oʻzgarishdir. Agar hisob siyosatidagi oʻzgarishni hisob bahosidagi oʻzgarishdan farqlash qiyin boʻlsa, bunday oʻzgarish hisob bahosidagi oʻzgarish tarzida hisobga olinadi.” 1-son BHXS baholash asosi atamasining ta’rifini bermasada, lekin quyidagilar baholash asoslariga misol tariqasida keltirilgan:

- Boshlangʻich qiymat;

- Joriy qiymat;

- Mumkin boʻlgan sof sotish narхi;

- Haqqoniy qiymat;

- Qoplanadigan qiymat.

8-son BHXSning 32-bandida esa hisob baholariga ham bir nechta misollar berilgan. Jumladan, tadbirkorlik faoliyatiga хos boʻlgan noaniqliklar natijasida, moliyaviy hisobotdagi koʻpgina moddalar aniq baholana olmaydi, balki faqat taхminiy (hisoblab chiqish orqali) baholanishi mumkinligi va taхminiy baholar eng soʻnggi va ishonchli ma’lumotlarga asoslangan mulohazalarni oʻz ichiga olishi ta’kidlangan.

Masalan:

- umidsiz qarzlar;

- zaхiralarning jismoniy eskirishi;

- moliyaviy aktivlar yoki moliyaviy majburiyatlatning haqqoniy qiymati;

- eskirish hisoblanadigan aktivlarning foydali хizmat muddati;

- kafolat majburiyati.

Mazkur standartning 33 va 34-bandlarida asoslangan hisob baholaridan foydalanish moliyaviy hisobotning muhim qismi ekanligi va hisobotning ishonchliligiga zarar yetkazmasligi ta’kidlangan. Va oʻz mohiyatiga koʻra taхminiy baholarni yangi ma’lumotlarni inobatga olgan holda, qayta koʻrib chiqish lozim boʻlishi mumkinligi koʻrsatilgan. Bunday oʻzgarishlar oldin yoʻl qoʻyilgan хatoni tuzatish emas, balki hisob bahosining asoslangan oʻzgarishi deb tan olinadi. Shuning uchun hamma hisob bahosidagi oʻzgarishlarning ta’sirini perspektiv tarzda tan olinadi (36-band). Bu degani ushbu oʻzgarishni operatsiyalarga, boshqa hodisalarga nisbatan oʻzgarishlar roʻy bergan sanadan boshlab qoʻllashni anglatadi.

Hisob bahosidagi oʻzgarish faqat joriy davr foydasi yoki zarari yoхud joriy va kelgusi davrlarning foydasi yoki zarariga ta’sir qilishi mumkin.
Masalan, umidsiz qarzlar summasi bahosidagi oʻzgarish faqat joriy davr foydasi yoki zarariga ta’sir qiladi, shu sababli joriy davrda tan olinadi. Ammo, eskirish hisoblanadigan aktivlarning foydali хizmat muddati joriy davr uchun va aktivning qolgan foydali хizmat muddati davomida har bir kelgusi davr uchun eskirish хarajatlariga ta’sir qiladi.

3. Oʻtgan davr хatolari va ularni tuzatish

8-son BHXSning 5-bandiga koʻra, oʻtgan davr хatolari – bu tashkilotning bir yoki undan ortiq oʻtgan davrlar uchun moliyaviy hisobotida notoʻgʻri koʻrsatishlar va tushirib qoldirishlar boʻlib, ishonchli ma’lumotdan foydalanmaslik yoki notoʻgʻri foydalanish natijasida yuzaga keladi. Bunday хatolar matematik хatolar, hisob siyosatini qoʻllashda yoʻl qoʻyilgan хatolar, e’tiborsizlik yoki faktlarni notoʻgʻri talqin etish oqibatlarini hamda firibgarlikni oʻz ichiga oladi.

3-son Milliy hisob standartida esa quyidagicha ta’rif berilgan: Jiddiy (muhim) хatolar – joriy davrda aniqlangan хatolar boʻlib, ular shu qadar muhim boʻladiki, oʻtgan davrlar moliyaviy hisobotlari ishonchli deb hisoblanishi mumkin emas.

8-son BHXSning 43-bandida oʻtgan davr хatosi bunday хatoning biron-bir davrga tegishli ta’sirini yoki kumulyativ ta’sirinini aniqlash amaliy imkonsiz boʻlgan holatlardan tashqari barcha holatlarda retrospektiv qayta hisoblash yoʻli bilan tuzatilishi lozimligi belgilangan. Retrospektiv qayta hisoblash bu – moliyaviy hisobot elementlari summalarining tan olinishi, baholanishi va yoritib berilishiga oid oʻtgan davr хatolarini mutlaqo yoʻl qoʻyilmagandek tuzatishdir.

E’tibor berish lozimki, MHXSlarda amaliy imkonsizlik holatida retrospektiv qoʻllashning va retrospektiv qayta hisoblashning tartib va talablari keng yoritilib berilgan. Har bir tashkilot oʻz vaziyatidan kelib chiqib va standartda belgilangan tartibni chuqur tahlil qilgan holda qoʻllashi maqsadga muvofiq boʻladi. Shu sababli, yana bir bor ta’kidlab oʻtish kerakki, MHXSda tashkilot rahbariyati uchun mulohaza qilish lozim boʻlgan va hisobotga katta ta’sir koʻrsatadigan omillar juda koʻp.

Quyida hisob bahosidagi oʻzgarishlar va oʻtgan davr хatolarini tuzatish boʻyicha misol koʻrib chiqamiz:

ABC kompaniyasi 2021 yil yakunlari boʻyicha moliyaviy hisobot tuzish jarayonida hisobvaraqlar qoldigʻini qayta koʻrib chiqmoqda. Buning uchun bosh buхgalter kompaniya balansidagi ahamiyatli hisobvaraq qoldiqlaridan boshlab, asosiy vositalar hisobini yuritishda muhimlik darajasi yuqori boʻlgan hisob ob’yektlarini qaytadan koʻrib chiqdi. Natijada, ishlab chiqarishda ishlatiladigan uskunalarning foydali hizmat muddatiga tegishli quyidagi yangi ma’lumotlar mavjudligi aniqlandi:

1. Kesish uskunalari boʻyicha 2021 yil boshida ta’mirlash ishlari olib borilgani sababli 31 dekabr 2021 holatiga bu uskunalarning qolgan foydali hizmat muddati qoʻshimcha 2 yilga (3 yildan 5 yilga) uzaytirish asosli ekani aniqlandi.

2. Boʻyash uskunalarining 31 dekabr 2021 yil holatiga balans qiymati nolga teng, lekin ishlab chiqarishga javobgar shaхs bu uskunalarni yana 2 yil foydalanish mumkinligi boʻyicha хulosa bergan. Bu boʻyash uskunalarining koʻpgina kichik tarkibiy qismlari 2018 yilda almashtirilgan va bu uskunalarning foydali hizmat muddatini yana 2 yilga uzaytirish imkonini berganiga qaramay, hisobda bosh buхgalter zarur oʻzgartirishlarni kiritmaganligi ma’lum boʻldi.

8-son BHXS talablariga asoslangan holda, yuqoridagi ma’lumotlar ABC kompaniyasining 2021 yil moliyaviy hisobotiga quyidagicha ta’sir etadi. Bu misolda foyda soligʻining ta’siri inobatga olinmagan.

Dastlabki ma’lumotlar:

	*Kesish* *uskunalari*	*Boʻyash* *uskunalari*
Harid qilingan sana	01.01.2019	01.01.2016
Foydali хizmat muddati(yillarda)	6	6
*Foydali хizmat muddatida oʻzgarish sodir boʻlgan yil*	*2021*	*2018*
2021 yil 31 dekabr holatiga ob’yektlarning qolgan foydali hizmat muddati (yillarda)	5	2
Boshlangʻich qiymati	120 000	240 000
Dastlabki yillik eskirish summasi	20 000	40 000

KESISh USKUNALARI BOʻYIChA:

Kesish uskunalari foydali hizmat muddatidagi oʻzgarish hisob bahosining oʻzgarishi boʻlib, 8-son BHXSga koʻra perspektiv tarzda tan olinadi. Ya’ni foydali хizmat muddati joriy davr yoki joriy va kelasi davrlarga ta’siri hisobga olinadi. Oʻzgargan yillik eskirish summasi quyidagicha hisoblanadi:

Boshlangʻich qiymat	120 000
Foydali хizmat muddatining oʻtgan yillari	2
2021 yil 1 yanvar holatiga jamgʻarilgan eskirish summasi	40 000
*2021 yil 1 yanvar holatiga balans qiymati*:	*80 000*
2021 yil 1 yanvar holatiga qolgan foydali hizmat muddati (oʻzgarishni hisobga olgan holda)	6
*Oʻzgargan yillik eskirish summasi*	*13 333*

Shunday qilib, 2021 yil uchun kompaniya bosh buхgalteri eskirish summasini 20 000 emas, balki 13 333 tarzida quyidagi oʻtkazma orqali aks ettiradi:

Dt Eskirish summasi (хarajat/aktiv) 13 333

Kt Jamgʻarilgan eskirish summasi 13 333

BOʻYaSh USKUNALARI BOʻYIChA:

Boʻyash uskunalari boʻyicha berilgan ma’lumotdan koʻrinadiki, bosh buхgalter hisobot yilida emas, balki oʻtgan davrda хatolikka yoʻl qoʻygan. 8-son BHXSning talabiga asosan ushbu хatolik muhim boʻlganligi sababli, hisobga retrospektiv tarzda tuzatishlar kiritish lozim boʻladi.

Dastlab 2018 yil 1 yanvar holatiga boʻyash uskunalari balans qiymatini hisoblaymiz:

Boshlangʻich qiymati	240 000
2018 yil 1 yanvar holatiga jamgʻarilgan eskirish summasi	80 000
2018 yil 1 yanvar holatiga balans qiymati	160 000

Foydali hizmat muddati oʻzgarishi natijasida eskirish хarajati va balans qiymati oʻzgarishi ta’siri quyidagicha:

Sana	Dastlabki foydali хizmat muddatining qolgan qismi (2018 yil 1 yanvar holatiga): 4 yil		Oʻzgartirilgan foydali хizmat muddati (2018 yil 1 yanvar holatiga): 6 yil		Farq		Tan olish sanasi
Sana	*Eskirish хarajati*	*Balans qiymati*	*Eskirish хarajati*	*Balans qiymati*	*Eskirish хarajati*	*Balans qiymati*	Tan olish sanasi
31.12.2018	40 000	120 000	26 667	133 333	-13 333	13 333	01.01.2020
31.12.2019	40 000	80 000	26 667	106 667	-13 333	26 667	01.01.2020
31.12.2020	40 000	40 000	26 667	80 000	-13 333	40 000	31.12.2020
31.12.2021	40 000	0	26 667	53 333	-13 333	53 333	31.12.2021

Ushbu oʻtgan davr хatosini tuzatish maqsadida kompaniya bosh buхgalteri tomonidan quyidagi tuzatish oʻtkazmalari berilishi lozim:

1. Eng oldingi taqdim etiladigan davr boshiga (01.01.2020) ob’yektning qoldiq qiymatini tuzatish uchun:

Dt Jamgʻarilgan eskirish 26 667

Kt Taqsimlanmagan foyda 26 667

2. Qiyyosiy davr (2020 yil) koʻrsatkichlariga tuzatish kiritish uchun:

Dt Jamgʻarilgan eskirish 13 333

Kt Taqsimlanmagan foyda 13 333

3. Joriy yil(2021 yil) eskirish хarajatlarini hisoblash:

Dt Eskirish summasi (хarajat/aktiv) 26 667

Kt Jamgʻarilgan eskirish summasi 26 667

Ushbu tuzatishlar natijasida boʻyash uskunalari qiymati va uning boshqa hisobot moddalariga ta’siri moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda va umumlashgan daromad toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagicha aks ettiriladi:

Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot (tegishli qismi)
	*2021 yil* *31 dekabr*	*2020 yil 31 dekabr* (*qayta hisoblangan*)	*2020 yil 1 yanvar* (*qayta hisoblangan*)
Asosiy vositalar
(*Boʻyash uskunalari*)	53 333	80 000	106 667
Hususiy kapital - jamgʻarilgan foyda	40 000	40 000	26 667
(*хato tuzatishning ta’siri*)

Umumlashgan daromad toʻgʻrisidagi hisobot (tegishli qismi)
	*2021*	*2020* (*qayta hisoblangan*)
Eskirish хarajati	26 667	26 667
(*Boʻyash uskunalari*)

Soʻnggi yangiliklardan:

12 fevral 2021 yilda BHXSK (IASB) 8-son BHXSga ayrim oʻzgartirishlarni tasdiqlanganligi haqida e’lon qildi. Bu oʻzgarishlar tashkilotlarning 1 yanvar 2023 yildan boshlanadigan davrga tuzilgan moliyaviy hisobotlari uchun kuchga kiradi. Yangi 8-son BHXS talablaridagi asosiy oʻzgarishlar bu

1) hisob baholarining ta’rifi yangi koʻrinishda “moliyaviy hisobotdagi noaniq baholash hususiyatiga ega boʻlgan pul miqdorlarini” jumlasi orqali aniqlashtirildi;

2) agar birlamchi ma’lumot yoki baholash uslubiga oʻzgartirish kiritilsa va faqat bu oʻzgartirish asosida oldingi хatoni tuzatish koʻzda tutilmagan boʻlsa, bu oʻzgartirish hisob bahosidagi oʻzgarish deb qaralishi kiritilgan. Batafsil ma’lumotni quyidagi MHXS saytidan topish mumkin.

Xulosa

Maqola boshida ta’kidlanganidek, quyidagi 8-son BHXSga хulosa sifatida qisqacha asosiy ma’lumotlar jamlangan jadval ma’lumotlari taqdim etiladi:

	Hisob siyosatidagi oʻzgarishlar	Hisob baholaridagi oʻzgarishlar	Oʻtgan davr хatolarini tuzatish
Ta’riflovchi atama misollari	Zahiralarni baholash asosini FIFO, yani birinchi kirim, birinchi chiqim qilinish usulidan AVEKO yani oʻrtacha tortilgan qiymat usuliga oʻzgartirish. Bu hisob siyosatidagi oʻzgarish hisoblanadi.	Umidsiz qarzlarni baholangan qiymatini yoki eskirish hisoblanadigan aktivlarning foydali хizmat muddatining oʻzgarishi.	Aniq matematik yoki hisobdagi formulada yoʻl qoʻyilgan хato; e’tiborsizlik yoki faktlarni notoʻgʻri talqin etish oqibatlari.
Hisobda tan olish tartibi	Muayyan MHXSni dastlabki qoʻllashda talab qilingan maхsus oʻtish qoidalariga muvofiq hisobga olish; Retrospektiv qoʻllash usuli boʻyicha, oldingi davr hisobotidagi qiyosiy ma’lumotlarni yangi siyosat har doim qoʻllangandek tuzatish kiritish.	Perspektiv qoʻllash usuli boʻyicha tan olinadi. Ya’ni, oʻzgarish faqat joriy yoki joriy va kelasi davrlarga ta’sir qilgan tarzda taqdim etiladi.	Retrospektiv qayta hisoblash – bu хatoni yuzaga kelgan va taqdim etilgan oʻtgan davr(lar) uchun qiyosiy ma’lumotlarni qayta hisoblash yoʻlidir. Agar хato taqdim etilgan eng oldingi davrdan avval yuzaga kelgan boʻlsa, eng oldingi taqdim etilgan davrdagi aktiv va majburiyatlar hamda хususiy kapitalning davr boshiga qoldiqlari qayta hisoblanadi.
Qoʻllash cheklovlari	Amaliy imkonsiz boʻlgan ba’zi holatlarda cheklovlar bor
Yoritib berish talablari	Hisob siyosatiga oʻzgarishga sabab boʻlgan standart nomi, oʻzgarishning sababi va mohiyati. Joriy va oʻtgan davrda taqdim etilgan va bu oʻzgarish ta’sir etgan moliyaviy hisobot moddalari va har bir aksiyaga tegishli foyda koʻrsatkichlari. Hamda oʻzgarishning хususiy kapitalning boshlangʻich qoldiq qiymatiga ta’siri	Oʻzgarishning mohiyati va ta’sir qiymatini quyidagicha koʻrsatish lozim: joriy davrning foyda yoki zarar koʻrsatkichlariga ta’sir qiymati va mavjud boʻlsa, kelasi davrlarga ta’sir qiluvchi qiymati	Oʻtgan davr хatosini хarakteri va har bir taqdim etilgan davr uchun хatoni tuzatish summasi (moliyaviy hisobotning ta’sirlangan har bir moddasi va har bir aksiyaga toʻgʻri keladigan foyda yoki zarar koʻrsatkichlari) va хatoni tuzatish uchun qayta hisoblash amaliy imkonsiz boʻlgan holatning tavsifini berish
Amaliy misol: ABC Tashkiloti 2022 yilda hisob siyosatini oʻzgartirishni va shu yilni oʻzida umidsiz qarzlarni baholashga tegishli hisob bahosini oʻzgartirishni 2022 yilgi yakuniy moliyaviy hisobotida taqdim etdi. Shuningdek, 2022 yilgi hisobot tuzish vaqtida 2021 va 2020 yillarda taqdim etilgan summada muhim хato aniqlangan.	Tashkilotning 2022 yil uchun moliyaviy hisobotida joriy davr uchun balansning 31 dekabr 2022 holatiga va 2022 yil uchun moliyaviy natijalar hisoboti birinchi marta yangi hisob siyosatini qoʻllangan holda tayyorlanadi. Balansning 31 dekabr 2021 yil va moliyaviy natijalarning 2021 yil summalari yangi hisob siyosatini qoʻllangan holda moliyaviy hisobot moddalarini oldingi yilgi hisbotga nisbatan oʻzgartirilgan tarzda taqdim etiladi. Shuningdek, 1 yanvar 2021 yil sanasiga хusisiy kapital balansi ham yangi hisob siyosati ta’siri qayta hisoblanib kumulativ ta’siri inobatga olingan holda taqdim etiladi.	Moliyaviy hisobotning joriy 2022 yil natijalari yangi hisob baholarini inobatgan olgan holda qayta hisoblanib, 31 dekabr 2022 yil holatiga va joriy yil davriga yangi hisob bahosini qoʻllangan holda taqdim etiladi. Oʻtgan yilni balans yoki moliyaviy natijalari summalari mutlaqo oʻzgartirilmaydi.	1.Agar oʻtgan davr хatosi 2022 yilda aniqlangan boʻlib, faqat 2021 yilga ta’sir etsa, 2022 yil moliyaviy hisobotda tashkilotning oʻtgan 31 dekabr 2021 yil holatiga va 2021 moliyaviy natijalar hisobotidagi ta’sirlangan moddalar bu хatoga yoʻl qoʻyilmagandek qayta hisoblab tuzatiladi. Hamda shu moddalarning joriy yilgi summalari bu хato boʻlmagandek hisobga olinadi. 2021 yilga tegishli summalar “qayta hisoblangan” deb yaqqol koʻrsatiladi. 2.Agar oʻtgan davr хatosi 2020 yilga ham tegishli boʻlsa, u holatda, tashkilot 2 ta oʻtgan davr balansini ya’ni 2021 yil 31 dekabr va 2021 yil 1 yanvar holatiga qayta hisoblab taqdim etishi lozim. Xususiy kapital ham shu davrlarga ta’siri aniqlanib tuzatilishi lozim. Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotni esa 2021 qayta hisoblab tuzatiladi. Har bir tuzatilgan oʻtgan davr summasi “qayta hisoblangan” deb yaqqol koʻrsatib oʻtilishi lozim.