Yillik inventarizatsiya – 2026: tartib va hujjatlar
Nima uchun yer qa’ridan foydalanuvchilarga soliq solish qoidalari oʻzgartirilmoqda
Prezidentning 2021 yil 6 oktyabrdagi “Geologiya-qidiruv ishlarini yanada ragʻbatlantirish va yer qa’ridan foydalanuvchilarga soliq solish tartibini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-6319-son Farmoni va SKga kiritiladigan oʻzgartirishlar loyihasi ushbu guruh kompaniyalariga soliq solish qoidalarini jiddiy oʻzgartiradi. Bu nima uchun qilinayotganligini moliya vazirining oʻrinbosari Dilshod SULTONOV gapirib berdi:
- Islohotning maqsadi - ham milliy, ham chet el investorlarini jalb qilish. Ayni paytga qadar amalda boʻlgan tizim investitsiya siklining dastlabki bosqichida katta soliq yuki qoʻllanilgani tufayli investitsiya kiritishni boshqa mamlakatlardagi singari samarali ragʻbatlantirmagan.
Nima oʻzgartiriladi
2022 yil 1 yanvardan boshlab:
- imzoli bonus;
- tijoratbop topilma bonusi;
- geologiya-qidiruv, izlanish ishlari oʻtkazish qismida yer soligʻi bekor qilinadi.
Buning oʻrniga geologik oʻrganishlar uchun yer qa’ridan foydalanganlik uchun har yillik litsenziya toʻlovi joriy qilinadi. U ajratilgan maydon va foydali qazilma turlaridan kelib chiqib hisoblab chiqiladi va nisbatan katta boʻlmaydi.
Oʻrganilmagan hududlar boʻyicha foydali qazilmalarni aniqlash va razvedka qilish huquqi uchun litsenziya 2022 yil 1 yanvardan boshlab “birinchi kelgan - birinchi oladi” tamoyili boʻyicha beriladi.
Istiqbolli konlar boʻyicha auksion, oʻrganilgan maydonlar boʻyicha - tanlov savdolari oʻtkaziladi.
Tanlov savdolariga nafaqat geologik oʻrganish uchun uchastkalardan foydalanish huquqini, balki tijoriy salohiyatga ega boʻlgan uglevodorodlar, qimmatbaho, rangli, nodir va radioaktiv metallar va boshqa turdagi rudali foydali qazilmalar boʻyicha avval oʻrganilgan yer qa’ri uchastkasidan foydalanish huquqini ham qoʻyish rejalashtirilmoqda.
Tanlov savdolari tashkilotchilari yoki ishtirokchilari renta daromadi soligʻi boʻyicha stavkalarning oshirilgan miqdorini taklif qilish huquqiga ega boʻlishdi.
Uchastkalardan foydalanish huquqlari qiymati yer qa’ridan foydalanish huquqi uchun bonus sifatida qaraladi va byudjetga oʻtkaziladi. Bu - toʻlov qiymatini davlat emas, balki istiqbolli konlarning daromadliligiga bogʻliq holda oʻzaro raqobatlashadigan investorlar belgilaydigan bozor mexanizmi.
Bojxona imtiyozlari ham konlarni aniqlash, razvedka qilish va ishlatishga chiqimlarni kamaytirishga yordam beradi:
- konlarni qidirish, aniqlash va ishlatish davrida - geologik qidiruvni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan maxsus texnikalarni vaqtincha olib kirishda davriy bojxona toʻlovlari toʻlanmasligi belgilanadi;
- geologiya-qidiruv ishlarini amalga oshirishda foydalaniladigan Oʻzbekistonda ishlab chiqarilmaydigan asbob-uskunalar, moddiy-texnika resurslari va maxsus texnikalarni import qilishda bojxona bojidan ozod qilinadi.
Neft va gaz konlarini aniqlash va qidirish ishlari boʻyicha PF-2598-son Farmonda nazarda tutilgan bojxona imtiyozlari mahalliy korxonalarga ham tatbiq qilinadi.
Import qilishda toʻlangan QQSni qaytarish muddati 30 kunga qadar (ilgari - 60) qisqartiriladi.
Foydali qazilmalarni qazib olish davrida kompaniyalarning soliq solish rejimi qanday oʻzgaradi
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq saqlanib qoladi, biroq Farmon va SKga kiritiladigan oʻzgartirishlar loyihasi eng koʻp investitsiyalar talab qiladigan foydali qazilmalar turlari boʻyicha stavkalarni jiddiy kamaytiradi.
Masalan, gaz boʻyicha ular 3 baravar (30%dan 10%gacha), neft boʻyicha - 2 baravar (20%dan 10%gacha), oltin va mis boʻyicha - 30%ga, uran boʻyicha - 20%ga kamaytirildi. Bu yer qa’ridan foydalanuvchining oshirilgan chiqimlarni talab qiladigan foydali qazilmalarni qazib olish imkoniyatiga ega boʻlishi uchun amalga oshirildi. Yuqori soliq stavkalarida u oʻz xarajatlarini oqlash uchun tabiiy resurslarni faqat tarkibida yuqori darajada foydali qazilmalar boʻlganda ishlatishga harakat qiladi. Stavkalarning kamaytirilishi samarasi kamroq boʻlgan konlarning rentabelligini oshiradi. Bunda stavkalar boshqa mamlakatlarda belgilangan stavkalar bilan raqobatlashishi mumkin.
Xorijiy mamlakatlarda yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq (royalti) stavkalari*
|
Foydali qazilmalar turlari |
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliqning (royalti) bazaviy stavkalari, %da |
||||||
|
Rossiya |
Kanada |
Meksika |
Argentina |
Laos |
Vyetnam |
Tanzaniya |
|
|
Mis |
8,0 |
15 (max) |
7,5 |
13,0 |
7,0 |
13,0 |
6,0 |
|
Oltin |
6,0 |
15 (max) |
7,5 |
8,0 |
8,0 |
15,0 |
7,0 |
|
|
Rossiya |
Qozogʻiston |
Mongoliya, Gana |
Kolumbiya |
Kitay |
Zambiya |
Keniya |
|
Volfram |
8,0 |
6,0 |
5,0 |
4,6 |
6,5 |
5,0 |
8,0 |
|
|
Rossiya |
Qozogʻiston |
Kanada |
Argentina |
Kolumbiya |
Vyetnam |
Keniya |
|
Uran |
5,5 |
18,5 |
15 (max) |
8,0 |
10,0 |
10,0 |
10,0 |
*Xalqaro valyuta jamgʻarmasi ma’lumotlari asosida.
Bunda yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq stavkalari boshqa mamlakatlarda amalda boʻlgan soliq solish tizimini, xususan - foyda soligʻi va dividendlar tarzidagi daromadlardan olinadigan soliqni hisobga olgan holda taklif qilingan. Jumladan, foyda soligʻi stavkasi Rossiya va Qozogʻistonda 20%ni, dividendlar tarzidagi daromadlardan olinadigan soliq esa - tegishincha 13% va 5%ni tashkil qiladi. Bu vaqtda Oʻzbekistonda foyda soligʻi va dividendlar tarzidagi daromadlardan olinadigan soliq stavkasi tegishincha 15% va 5%ni tashkil qiladi.
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq boʻyicha tashish va qayta ishlash bilan bogʻliq xarajatlarni soliq bazasidan chiqarib tashlash nazarda tutilmoqda. Xalqaro amaliyotda “Netback” mexanizmi keng qoʻllaniladi, u narxning yetkazib berish zanjirining aniq nuqtasida tashish va qayta ishlash chiqimlarini ayirgan holda mahsulotning yakuniy qiymatidan “teskari hisoblash” asosida aniqlanishidan iboratdir.
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq stavkasini kamaytirish bilan bir qatorda yangi konlarda neft, tabiiy gaz, gaz kondensati, qimmatbaho, rangli, nodir va radioaktiv metallarni qazib olishni amalga oshiruvchi yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun renta daromadi soligʻi joriy etiladi. U investorlarga kapital xarajatlarni qoplash va investitsiyalar boʻyicha talab qilingan daromadlarni olish imkonini beradi. Royaltining past stavkalari va investitsiyalarni qoplash uchun olinadigan daromadlarning yetarliligi tarkibida foydali qazilmalar yuqori boʻlmagan konlarni ishlashga ragʻbatlantiradi. Narxlarning oshishi, daromadlarning oshishidan olingan qoʻshimcha daromadlar davlat va investorlar oʻrtasida taqsimlanadi.
Shuningdek, yangi neft va gaz quduqlari uchun yuridik shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq boʻyicha imtiyozlar joriy qilinadi. Ular quduq foydalanishga kiritilgan oydan boshlab dastlabki 2 yilda soliqdan ozod qilishni nazarda tutadi. Keyingi 3 yilda soliq 2 karra kamaytirilgan stavka boʻyicha toʻlanadi.
Yana bir muhim oʻzgartirish - gaz bilan eksport-import operatsiyalari aksiz soligʻi va bojxona bojidan ozod qilinadi. Bugun gazni eksport qilishda aksiz, import qilishda esa - bojxona boji mavjud. Ular nol foizda belgilangandan keyin investorlar oʻzlarining iqtisodiy manfaatlaridan kelib chiqib qarorlar qabul qilishadi va qazib olingan tabiiy gazni erkin tasarruf qilishlari mumkin.
Yuqoridagi oʻzgartirishlar Davlat byudjetiga qanday ta’sir koʻrsatadi
Byudjet hech narsa yoʻqotmaydi. PF-2598-son Farmon va SKga kiritiladigan oʻzgartirishlar loyihasi geologiya-qidiruv ishlari va foydali qazilmalar qazib olish sohasida xususiy investorlar uchun sharoitlar yaratadi. Bunda davlat korxonalari uchun yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliqning amaldagi stavkalarini saqlab qolish nazarda tutilmoqda.
Soliq solishning yangi tizimi davlat va investor manfaatlarining muvozanatini ta’minlaydi. Joriy qilinayotgan renta soligʻi oʻrta muddatli istiqbolda byudjetga yaxshi tushumlar beradi. Bunda u yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun yuk boʻlmaydi, sababi ular tomonidan faqat barcha kapital chiqimlar qoplangandan keyin toʻlanadi. Masalan, investor geologiya-qidiruvga $100 mln kiritdi. U foyda hisobidan ularni qoplamaguncha, renta soligʻi toʻlanmaydi.
Renta daromadi soligʻi yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliqning past stavkalari, geologiya-qidiruvda byudjetga toʻlovlarni minimallashtirish bilan birgalikda investorlarga kapital xarajatlarni qoplash va qoʻyilmalar boʻyicha talab qilingan daromadlarni olish imkonini beradi. Bu yangi konlarni ishlash va oʻzlashtirishga oʻnlab chet el investorlarini jalb qiladi, kiritilgan sarmoyalar asosida koʻplab yangi ish oʻrinlari yaratilishi mumkin. Byudjet ham bundan yutadi - biz kelgusida yer qa’ridan foydalanuvchilar tomonidan oʻtkaziladigan barqaror tushumlar sababli byudjetga daromadlarning oʻsishini kutmoqdamiz.
