Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация Қоидалари (АВ томонидан 30.07.2026 й. 3913-сон билан рўйхатга олинган Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги директорининг 02.07.2026 й. 3-н-сон буйруғига 1-илова)
Ўзбекистон Республикаси
Адлия вазирлигида
2026 йил 30 июлда 3913-сон
билан рўйхатга олинган
Ўзбекистон Республикаси
Транспорт вазирлиги ҳузуридаги
Фуқаро авиацияси агентлиги
директорининг
2026 йил 2 июлдаги
1-ИЛОВА
Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги
ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация
ҚОИДАЛАРИ
Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш тартибини белгилайди.
1. Ушбу Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
абсолют баландлик - ўртача денгиз сатҳидан маълум бир нуқта сифатида қабул қилинган объект ёки нуқта сатҳигача бўлган вертикал масофа;
аэродром - қуруқликдаги ёки сув сатҳидаги махсус жиҳозланган, ҳаво кемаларининг келиб қўниши, жўнаши ва шу сатҳ бўйлаб ҳаракатланиши учун тўлиқ ёки қисман мўлжалланган участка, унда жойлашган бинолар, иншоотлар ҳамда анжомлар;
аэродромда ҳаракатланиш - аэродромнинг манёвр майдонида амалга ошириладиган барча ҳаракатлар ҳамда аэродром ҳудудида ҳаво кемалари томонидан бажариладиган барча парвозлар (ҳаво кемаси аэродромнинг парвоз айланасига кирган, ундан чиққан ёки унинг доирасида парвозни амалга ошираётган пайтда, у аэродром ҳудудида парвоз қилаётган деб ҳисобланади);
аэродром диспетчерлик пункти - аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун ташкил этилган ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органи;
аэродром диспетчерлик хизмати - аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизматини кўрсатиш;
аэродром ҳудудида автоматик маълумот узатиш хизмати (бундан буён матнда ATIS деб юритилади) - сутка давомида узлуксиз ёки сутканинг белгиланган вақтларида учиб келувчи ва учиб кетувчи ҳаво кемалари учун мўлжалланган жорий мавжуд маълумотларни автоматик равишда етказиш, улар қуйидаги тоифаларга ажралади:
маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланишга асосланган аэродром ҳудудида маълумотларни автоматик узатиш хизмати (D-ATIS) - ATIS маълумотлар узатиш линияси орқали тақдим этилади;
овозли алоқага асосланган аэродром ҳудудида маълумотларни автоматик узатиш хизмати (овозли-ATIS) - ATIS узлуксиз ва такрорланадиган овозли радиоэшиттиришлар шаклида тақдим этилади;
аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP) - давлат томонидан чиқарилган ёки чиқарилиши ваколатли орган томонидан тасдиқланган, аэронавигация учун муҳим аҳамиятга эга бўлган узоқ муддатли аэронавигация маълумотларини ўз ичига олган нашр;
AIRMET - метеорологик кузатув органи томонидан парвоз йўналиши бўйлаб паст баландликлардаги ҳаво кемаларининг хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган ва тегишли парвоз маълумотлари ҳудудида ёки унинг остки ҳудудидаги парвозлар учун тузилган прогнозга ҳали киритилмаган баъзи об-ҳаво ҳодисаларининг юз бераётган ёки кутилаётган ҳолати тўғрисида бериладиган маълумот;
ALERFA - хавотир босқичини белгилаш учун қўлланиладиган кодли сўз;
асосий нуқта - ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш йўналишини, ҳаво кемасининг парвоз траекториясини аниқлаш, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш мақсадларида ва бошқа навигация мақсадларида фойдаланиладиган, белгиланган географик жойлашув (Учта асосий нуқта тоифаси мавжуд: ердаги навигация воситаси, кесишиш нуқтаси ва йўл нуқтаси. Ушбу таъриф контекстида кесишиш нуқтаси радиаллар, пеленглар ва/ёки ердаги навигация воситаларигача бўлган масофалар билан аниқланадиган асосий нуқта ҳисобланади);
авария босқичи - турли вазиятларда ноаниқлик босқичи, огоҳлантириш босқичи ёки фалокат босқичини англатувчи умумий тушунча;
авария ҳақида хабар бериш хизмати - қидирув-қутқарув хизматлари ёрдамига муҳтож бўлган ҳаво кемалари ҳақида тегишли ташкилотларни хабардор қилиш ва бундай ташкилотларга зарур ёрдам кўрсатиш учун мўлжалланган хизмат;
авиацион электралоқа станцияси - авиация электралоқа хизмати станцияси;
авиация ҳалокати - ҳаво кемасидан фойдаланиш билан боғлиқ ҳодиса бўлиб, бошқариладиган ҳаво кемасига нисбатан бирор шахс парвозни амалга ошириш мақсадида ҳаво кемаси бортига чиққан пайтдан бошлаб, бортдаги барча шахслар ҳаво кемасини тарк этган пайтгача, учувчисиз ҳаво кемасига нисбатан эса ҳаво кемаси парвозни амалга ошириш мақсадида ҳаракатланишга тайёр бўлган пайтдан бошлаб, парвоз якунида тўлиқ тўхтаб, асосий куч қурилмаси ўчирилгунга қадар содир бўладиган ҳодиса бўлиб, бунда:
а) муайян шахснинг қуйидагилар сабабли ўлимга олиб келувчи тан жароҳати ёки жиддий тан жароҳати олиши:
мазкур ҳаво кемасида бўлганлиги;
ҳаво кемасининг муайян қисми, шу жумладан мазкур ҳаво кемасидан ажралиб чиққан қисмлар билан тўғридан-тўғри тўқнашиб кетганлиги;
реактив двигатель газлари оқимининг бевосита таъсири;
табиий сабаблар билан ўз-ўзига тан жароҳати етказиш, бошқа шахслар томонидан етказилиши ёки одатда йўловчилар ва экипаж аъзоларига кириш рухсат берилган ҳудудлардан ташқари жойда яшириниб олган чиптасиз йўловчилар томонидан тан жароҳати етказилиши бундан мустасно;
б) ҳаво кемаси шикастланиши ёки унинг конструкцияси бузилиши оқибатида:
конструкция мустаҳкамлиги бузилиши, ҳаво кемасининг учиш ёки техник хусусиятлари ёмонлашиши;
одатда, шикастланган элементни жиддий таъмирлаш ёки алмаштириш талаб этилиши ҳолати юзага келиши (двигателнинг ишдан чиқиши ёки шикастланиши, хусусан фақат бир двигатель (шу жумладан, унинг қопқоқлари ёки ёрдамчи агрегатлари), ҳаво винтлари, қанотларнинг четлари, антенналар, датчиклар, елка пичоқлари, пневматиклар, тормоз воситалари, ғилдираклар, оқувчанлик қопламаси, панеллар, шасси створкалари, олд ойналар, ҳаво кемаси қопламаси (масалан, катта бўлмаган эзилишлар ёки тешиклар) шикастланиши, дўл ёки қушлар билан тўқнашув натижасида кўтарувчи винт парраклари, дум винт парраклари, шассиларнинг (шу жумладан радиолокатор антеннаси оқувчанлик қопламасидаги тешиклар), арзимас шикастланишлар бундан мустасно;
д) ҳаво кемаси бедарак йўқолганлиги ёки унинг олдига бориш имконияти мавжуд бўлмаслиги;
Изоҳ: Ҳалокат содир бўлган вақтдан бошлаб 30 кун ичида ўлимга сабаб бўлган тан жароҳати статистик маълумотларни тартибга солиш мақсадидагина ўлимга олиб келган тан жароҳати деб таснифланади.
Учувчисиз учиш аппаратларига тегишли қисмида, фақат мазкур банднинг "а" кичик бандида кўрсатилган оқибатларга олиб келган авиация ҳалокатларигина текширилиши лозим бўлади.
Ҳаво кемасини расман қидириш ишлари тўхтатилганда, ҳаво кемаси ёки унинг парчалари жойлашуви аниқланмаганда, ҳаво кемаси бедарак йўқолган деб ҳисобланади. Ҳалокатга учраган ҳаво кемасини қидириш ишлари тўхтатилиши ҳақидаги қарор Ўзбекистон Республикаси Ягона авиация қидирув-қутқарув хизматининг раҳбари томонидан қабул қилинади.
авиация инциденти - авиация ҳалокати деб таснифланмаган, хавфсиз эксплуатацияга таъсир кўрсатадиган ёки кўрсатиши мумкин бўлган ҳаво кемасидан фойдаланиш жараёни билан боғлиқ ҳар қандай ҳодиса;
авиация кўчувчи алоқа хизмати - авиация станциялари билан ҳаво кемаси борт станциялари ўртасида ёки ҳаво кемаси борт станциялари ўртасида амалга ошириладиган кўчма алоқа хизмати бўлиб, унга қутқарув воситаларининг станциялари ҳам кириши мумкин. Мазкур хизмат таркибига фавқулодда вазият ва авария хабарлари учун ажратилган радиочастоталарда ишлайдиган фавқулодда вазиятни кўрсатувчи радиомаёқ станциялари ҳам киритилиши мумкин;
авиация кўчмас алоқа хизмати - аэронавигация хавфсизлигини, шунингдек ҳаво алоқаларининг мунтазамлиги, самарадорлиги ва иқтисодий тежамкорлигини таъминлаш учун мўлжалланган маълум стационар нуқталар ўртасидаги электр алоқа хизмати;
босма алоқа - занжирнинг ҳар бир терминалида, ушбу занжир бўйлаб узатиладиган барча хабарларнинг доимий, автоматик ва босма шаклда қайд этиб борилишини таъминлайдиган алоқа;
бошқарувни узатиш нуқтаси - ҳаво кемасининг парвоз траекториясида жойлашган маълум бир нуқта бўлиб, унда ҳаво кемасига ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизматини кўрсатиш учун жавобгарлик бир диспетчерлик органидан ёки диспетчерлик иш жойидан бошқасига ўтказилади;
даража - парвозда бўлган ҳаво кемасининг вертикал текисликдаги ҳолатига нисбатан қўлланиладиган умумий атама бўлиб, тегишли ҳолларда нисбий баландлик, абсолют баландлик ёки парвоз эшелонини англатади;
DETRESFA - фалокат босқичини ифодалаш учун ишлатиладиган кодли сўз;
диспетчерлик ҳудуди - ер юзасининг белгиланган чегарадан юқорига чўзилган, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди;
диспетчерлик рухсати - ҳаво кемасига ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органлари томонидан белгиланган шартлар асосида ҳаракатланишга берилган рухсат (қулайлик учун "диспетчерлик рухсати" атамаси кўпинча тегишли контекстларда ишлатиладиган "рухсат" қисқартирилган атамаси билан алмаштирилади. Шунингдек, қисқартирилган "рухсат" атамаси диспетчерлик рухсатининг турини кўрсатиш учун "ерда ҳаракатланиш учун", "учиш учун", "жўнаш учун", "йўналишдаги парвоз учун", "қўнишга киришиш учун" ёки "қўниш учун" каби аниқлаштирувчи сўзлар билан бирга қўлланилиши мумкин);
диспетчерлик зонаси - ер юзасидан бошлаб юқори чегарагача чўзилган, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди;
доиравий алоқа - бир вақтнинг ўзида уч ёки ундан ортиқ фойдаланувчи ўртасида тўғридан тўғри суҳбат қуришга имкон берувчи алоқа воситалари;
эълон қилинган ўтказувчанлик қуввати - ҳаводаги ҳаракатни бошқариш тизимининг ёки унинг исталган кичик тизимлари ёки бошқарув пунктларининг нормал фаолият даврида ҳаво кемаларига хизмат кўрсатиш қобилиятининг кўрсаткичи. У маълум бир вақт оралиғида ҳаво ҳудудининг маълум бир қисмига кирадиган ҳаво кемаларининг сони билан ифодаланади. Бунда об-ҳаво шароитлари, ҳаводаги ҳаракатни бошқариш органи конфигурацияси, мавжуд ходимлар ва ускуналар, шунингдек ушбу ҳаво ҳудудига масъул диспетчернинг иш юкламасига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган бошқа ҳар қандай омиллар ҳисобга олинади;
фалокат босқичи - ҳаво кемаси ва ундаги шахслар хавф остида эканлиги ёки зудлик билан ёрдамга муҳтож эканлигига эҳтиёж борлиги билан тавсифланадиган вазият;
геодезик координаталар тизими - маҳаллий координаталар тизимининг жойлашуви ва йўналишини глобал координаталар тизимига нисбатан аниқлаш учун зарур бўлган минимал параметрлар тўплами;
Григориан тақвими - умумий қабул қилинган тақвим бўлиб, биринчи марта 1582 йилда Юлиан тақвимига нисбатан тропик йилга аниқроқ мос келадиган тақвим сифатида жорий этилган (Григориан тақвими 365 кундан иборат оддий йиллар ва 366 кундан иборат кабиса йилларидан ташкил топган бўлиб, йил ўн икки ойга бўлинади);
ҳаракат тўғрисидаги маълумот - ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органи томонидан учувчига, унинг яқинида жойлашган ёки режалаштирилган парвоз йўналиши яқинида бўлиши мумкин бўлган бошқа маълум ёки кузатилган ҳаво кемаси ҳақида огоҳлантириш ҳамда учувчига тўқнашувнинг олдини олишда ёрдам бериш учун бериладиган маълумот;
ҳаво кемаси эксплуатанти - ҳаво кемаси эксплуатациясини амалга ошириш имконияти эксплуатант сертификати билан тасдиқланган, мулк ҳуқуқи ёки бошқа ашёвий ҳуқуқлар асосида ҳаво кемасига эгалик қиладиган юридик ёки жисмоний шахс;
ҳаводаги ҳаракат - парвоз қилаётган ёки аэродромнинг манёвр майдонида ҳаракатланаётган барча ҳаво кемалари;
ҳаводаги ҳаракатни бошқариш (бундан буён матнда ҲҲБ деб юритилади) - ушбу хизмат қуйидаги мақсадларда амалга оширилади:
а) ҳаво кемалари ўртасида ҳамда ҳаво кемалари билан аэродромнинг манёвр майдонидаги тўсиқлар ўртасида тўқнашувларнинг олдини олиш;
б) ҳаводаги ҳаракатни тезлаштириш ва тартибга солиш;
ҲҲБ органи - ҳудудий диспетчерлик маркази, яқинлашиш диспетчерлик пункти ёки аэродром диспетчерлик пункти;
ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш - ускуналар бўйича парвоз қоидалари бўйича парвоз режалари асосида парвоз қилувчи ҳаво кемалари ўртасида имкон қадар ажратишни таъминлаш учун консультатив ҳаво ҳудудида кўрсатиладиган хизмат;
ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) - ҲҲБ қувватидан максимал даражада фойдаланишни ва тегишли ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ваколатли органи томонидан эълон қилинган ҳаводаги ҳаракатни ўтказиш ҳажмига мос келишини таъминлаш орқали ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимига ҳисса қўшиш мақсадида ташкил этилган хизмат;
ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) - парвоз маълумотлари хизматини, авария ҳақида хабар беришни, ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатишни, ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини (ҳудудий диспетчерлик хизмати, яқинлашиш диспетчерлик хизмати ёки аэродром диспетчерлик хизмати) англатади;
ҲҲХК органи - ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати, парвоз маълумотлари маркази ёки ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти;
ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти - парвоздан олдин тақдим этиладиган ҲҲХК ва парвоз режалари ҳақида хабарларни йиғиш мақсадида ташкил этилган орган (ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти мустақил орган сифатида ташкил этилиши ёки ҲҲХК органи ёхуд аэронавигация маълумотлари билан таъминлаш органи таркибида фаолият юритиши мумкин);
ҳаво кемаси командири - ҳаво кемаси эксплуатанти томонидан, умумий авиация парвозларида эса ҳаво кемасининг эгаси томонидан ҳаво кемасини бошқариш ваколати берилган ва парвозни хавфсиз амалга ошириш учун жавобгар этиб белгиланган учувчи;
ҳаво кемаси - ер юзаси билан ўзаро таъсиридан ташқари, атмосферада ўзининг ҳаво билан ўзаро таъсири ҳисобига ушлаб туриладиган ҳар қандай учиш аппарати;
ҳаво орқали ерда ҳаракатланиш - вертолёт ёки вертикал учиб қўна оладиган ҳаво кемасининг аэродром юзаси устида, одатда ер таъсири зонасида ҳамда ерга нисбатан 37 км/соат (20 узел)дан кам тезликда амалга ошириладиган ҳаракатланиши (ҳақиқий баландлик ўзгариши мумкин. Айрим вертолётларда ер таъсири натижасида юзага келадиган турбулентликни камайтириш ёки ташқи осмада ташилаётган юкнинг хавфсиз оралиқ масофасини таъминлаш мақсадида ер сатҳидан 8 м (25 фут)дан юқори баландликда ҳаво орқали ерда ҳаракатланиш амалга оширилиши талаб этилиши мумкин);
ҳаво трассаси - назорат қилинадиган йўлак кўринишидаги ҳаво ҳудуди (ёки унинг бир қисми);
ҲҲХК ҳаво ҳудуди - парвозларнинг аниқ бир кўринишини амалга оширувчи ва бунинг учун ҳаводаги ҳаракатларга хизмат кўрсатиш ва парвоз қоидаларида белгилаб қўйилган маълум бир ҳажмдаги, ҳарф билан белгилаб қўйилган ҳаво ҳудуди;
ҲҲХК йўналиши - ҲҲБ хизматини таъминлаш мақсадида ҳаракат оқимини йўналтириш учун мўлжалланган белгиланган йўналиш (мазкур Қоидаларда "ҲҲХК йўналиши" атамаси ҳаво йўлаги, консультатив йўналиш, назорат қилинадиган ёки назорат қилинмайдиган йўналиш, шунингдек келиш ва жўнаш маршрутларини ҳамда бошқа шунга ўхшаш йўналишларни ифодалаш учун қўлланилади. Шунингдек, ҲҲХК йўналиши қуйидаги техник тавсифлар билан белгиланади: ҲҲХК йўналишининг индекси, асосий нуқталар (йўл нуқталари)гача ёки улардан тескари йўналишдаги йўл чизиғи, асосий нуқталар орасидаги масофа, хабарларни узатишга доир талаблар ҳамда ҲҲХКнинг тегишли ваколатли органи қарорига кўра белгиланган энг паст хавфсиз абсолют баландлик);
ҳудудий навигация - ҳаво кемаларига ердаги ёки сунъий йўлдош навигация воситалари таъсир доираси ичида ёки автоном воситаларнинг имкониятлари доирасида ёки уларнинг комбинациясида исталган траектория бўйлаб парвоз қилиш имконини берувчи навигация усули;
ҳудудий навигация йўналиши - ҳудудий навигацияни қўллай оладиган ҳаво кемалари учун белгиланган ҲҲБ йўналиши;
ҳаво-ер алоқаси - ҳаво кемаси ва ерусти станциялари ёки марказлари ўртасидаги икки томонлама алоқа;
инсон имкониятлари - авиация фаолиятини хавфсиз ва самарали амалга оширишга таъсир этувчи инсоннинг имкониятлари ҳамда чекловлари;
инсон омили тамойиллари - инсоннинг фаолият самарадорлигини тегишли даражада ҳисобга олиш орқали инсон билан тизимнинг бошқа таркибий қисмлари ўртасидаги ўзаро хавфсиз ҳамкорликни таъминлашга қаратилган ҳамда авиация техникасини лойиҳалаш, сертификатлаш, ходимларни тайёрлаш, эксплуатация қилиш ва техник хизмат кўрсатишда қўлланиладиган тамойиллар;
иш жадвали - ҲҲБ диспетчерларининг хизмат ва хизматдан ташқари вақтини маълум бир давр учун тақсимлаш режаси, шунингдек сменалар жадвали;
INCERFA - ноаниқлик босқичини белгилаш учун қўлланиладиган кодли сўз;
ишдан ташқари вақт - ҲҲБ диспетчери барча хизмат мажбуриятларидан озод қилинган иш вақтидан кейинги ва/ёки олдинги узлуксиз ва белгиланган вақт оралиғи;
иш жойидаги вақт - ҲҲБ диспетчери иш вақтида ҲҲБ диспетчерининг гувоҳномасида назарда тутилган ҳуқуқларни амалга оширадиган вақт;
иш майдони - ҳаракатланиш майдони ва перрон (перронлар)дан иборат ҳаво кемаларининг учиши, қўниши ва ерда ҳаракатланиши учун мўлжалланган аэродромнинг қисми;
жорий парвоз режаси - кейинги диспетчерлик рухсатлари натижасида парвоз режасига киритилган эҳтимолий ўзгартиришларни ўзида акс эттирувчи парвоз режаси;
консультатив ҳаво ҳудуди - муайян ўлчамларга эга ҳаво майдони ёки белгиланган йўналиш бўлиб, унинг чегарасида ҳаводаги ҳаракатга маслаҳат хизмати кўрсатилади;
консультатив йўналиш - ҳаводаги ҳаракат бўйича консультатив хизматлар кўрсатиш белгиланган йўналиш;
крейсер эшелони - парвознинг асосий қисми давомида сақланадиган эшелон;
манёвр майдони - аэродромнинг перронга кирмайдиган, ҳаво кемаларининг учиши, қўниши ва ҳаракатланиши учун мўлжалланган қисми;
махсус визуал парвоз қоидалари бўйича парвоз (бундан буён матнда ВПҚ деб юритилади) - ҳаводаги ҳаракатни бошқариш органининг диспетчерлик рухсати асосида назорат зонасида визуал метеорологик шароитлар минимумидан паст метеорологик шароитларда амалга ошириладиган ВПҚ парвози;
маълумотлар аниқлиги - ҳисобланган ёки ўлчанган қийматнинг ҳақиқий қийматга мослик даражаси;
маълумотлар сифати - тақдим этилган маълумотларнинг аниқлиги, тафсилот даражаси (резолюцияси), яхлитлиги (ёки унга тенг ишончлилик даражаси), кузатувчанлиги, долзарблиги, тўлиқлиги ва форматига доир маълумотлардан фойдаланувчи талабларига мувофиқлик даражаси;
маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа - маълумотлар узатиш линияси орқали хабарлар алмашиш учун мўлжалланган алоқа тури;
маълумотлар узатиш линияси орқали диспетчер-учувчи алоқаси (бундан буён матнда CPDLC деб юритилади) - ҲҲБ мақсадида диспетчер ва учувчи ўртасидаги алоқа воситаси бўлиб, унда маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланилади;
маълумотлар яхлитлиги - аэронавигация маълумотлари ва уларнинг қийматлари тайёрланган ёки рухсат этилган ўзгартириш киритилган пайтдан бошлаб йўқолмаганлиги ёки ўзгартирилмаганлигига доир муайян кафолат;
метеорологик орган - халқаро аэронавигацияни метеорологик таъминлаш учун мўлжалланган орган;
метеорология хизмат таъминловчиси - давлат номидан халқаро аэронавигациянинг метеорологик таъминотини амалга оширувчи ваколатли ташкилот;
навигация тавсифи - ҳаво ҳудудида хусусиятларга асосланган навигация (PBN) операцияларини амалга оширишни таъминлаш учун ҳаво кемаси ва учиш экипажига қўйиладиган талаблар мажмуи. Навигация тавсифи қуйидаги икки турга бўлинади:
талаб этилган навигация хусусиятлари тавсифи (бундан буён матнда RNP деб юритилади) - навигация хусусиятларга мувофиқликни кузатишни ва RNP префикси билан кўрсатилган хусусиятларга риоя қилмаслик тўғрисида огоҳлантиришлар бериш талабини ўз ичига олган, ҳудудий навигацияга асосланган навигация тавсифи (масалан, RNP 4, RNP APCH);
RNAV тавсифи - хусусиятларга мувофиқликни кузатишни ва RNAV префикси билан кўрсатилган хусусиятларга риоя қилмаслик тўғрисида огоҳлантиришлар бериш талабини ўз ичига олмаган, ҳудудий навигацияга асосланган навигация тавсифи (масалан, RNAV 5, RNAV 1. Шунингдек навигация тавсифлари бўйича батафсил кўрсатма материали Хусусиятларга асосланган навигация (PBN) қўлланмасининг II жилдида келтирилган).
назорат қилинадиган аэродром - аэродром ҳаракатига диспетчерлик хизмати кўрсатиладиган аэродром (назорат қилинадиган аэродром атамаси аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизмати кўрсатилишини англатади, бироқ бундай аэродром учун диспетчерлик зонасининг мавжудлиги мажбурий ҳисобланмайди);
назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди - муайян ўлчамдаги ҳаво ҳудуди бўлиб, унинг чегаралари доирасида ҳаво ҳудуди таснифига мувофиқ парвозларга диспетчерлик хизмати кўрсатилади;
назорат қилинадиган парвоз - диспетчерлик рухсати мавжуд бўлганда амалга ошириладиган ҳар қандай парвоз;
нисбий баландлик - кўрсатилган бошланғич даражадан юқоридаги даража, нуқта ёки объектгача бўлган вертикал масофа;
ноаниқлик босқичи - ҳаво кемаси ва ундаги шахсларнинг хавфсизлиги борасида ишончсизлик борлиги билан тавсифланадиган вазият;
NOTAM - телекоммуникация воситалари орқали тарқатиладиган, аэронавигация воситалари, хизматлари, тартиб-таомиллари ёки хавф манбаларининг жорий этилиши, ҳолати ёки улардаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳамда парвозларни амалга ошириш билан боғлиқ ходимлар томонидан ўз вақтида олиниши муҳим бўлган ахборотни ўз ичига олган хабарнома;
об-ҳаво маълумоти - муайян ҳудудда ёки ҳаво ҳудудининг бир қисмида маълум бир вақтда ёки вақт оралиғида кутилаётган метеорологик шароитларнинг тавсифи;
парвоз экипажи аъзоси - гувоҳномага эга бўлган экипаж аъзоси бўлиб, унга хизмат парвоз вақти давомида ҳаво кемасини бошқариш билан боғлиқ вазифалар юклатилган шахс;
парвоз эшелони - 1013,2 гектопаскал (гПа) босимига нисбатан ўрнатилган ва бошқа шундай юзалардан белгиланган босим оралиқларига эга бўлган доимий атмосфера босими юзаси (Стандарт атмосферага мувофиқ даражаланган, барометрик баландлик ўлчагичига абсолют баландлик кўрсаткичи (бундан буён матнда QNH деб юритилади) қиймати ўрнатилганда, у абсолют баландликни кўрсатади. QFE қиймати ўрнатилганда, у QFE деб олинган нуқта устидаги нисбий баландликни кўрсатади.1013,2 гПа қиймати ўрнатилганда, парвоз эшелонини кўрсатади. Бундан ташқари "нисбий баландлик" ва "абсолют баландлик" атамалари геометрик "нисбий баландлик" ва "абсолют баландлик"ларни эмас, балки мосламалардаги баландликларни билдиради);
парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизими - хавфсизликни бошқаришга қаратилган тизимли ёндашув бўлиб, зарур ташкилий тузилма, масъулият иерархияси, бошқарув қоидалари ва тартиб-таомилларини ўз ичига олади;
парвоз маълумотлари ҳудуди - парвоз маълумотлари хизмати тақдим этиладиган ва авария ҳақида хабар бериладиган маълум ўлчамдаги ҳаво ҳудуди;
парвоз маълумотлари маркази - парвоз маълумотлари хизматини кўрсатиш ва авария ҳақида хабар бериш учун мўлжалланган орган;
парвоз маълумотлари хизмати - хавфсиз ва самарали парвозларни таъминлаш учун маслаҳатлар ва маълумотлар берадиган хизмат;
парвоз режаси - ҳаво кемасининг режалаштирилган парвози ёки унинг бир қисми ҳақидаги маълум маълумотлар ("Парвоз режаси" атамасидан олдин парвоз шартлари ва турли босқичларни кўрсатиш учун "дастлабки", "тақдим этилган", "жорий" ёки "операцион" сўзлари ишлатилиши мумкин. Шунингдек ушбу атамадан олдин "хабар" сўзи ишлатилганда, у узатилган парвоз режаси маълумотларининг мазмуни ва форматини билдиради);
перрон - йўловчиларни ўтказиш ёки тушириш, почта ёки юкларни ортиш ёки тушириш, ёқилғи қуйиш, ҳаво кемалари туриши ёки техник хизмат кўрсатиш мақсадида ҳаво кемаларини жойлаштириш учун ажратилган қуруқликдаги аэродромнинг маълум майдони;
перрондаги фаолиятни ташкил этиш хизмати - ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг перрондаги фаолиятини ва ҳаракатини тартибга солиш учун ташкил этиладиган хизмат;
қабул қилувчи орган - ҳаво кемасини бошқаришни ўз зиммасига олаётган навбатдаги ҲҲБ органи;
қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази - қидирув-қутқарув хизматининг самарали ишини таъминлаш ва қидирув-қутқарув операцияларини мувофиқлаштириш учун масъул бўлган орган. У қидирув ва қутқарув ҳудуди доирасида қидирув-қутқарув операцияларини ўтказишни мувофиқлаштиради;
қўниш чизиғига бурилиш - ҳаво кемаси томонидан қўнишга киришишнинг бошланғич босқичида бажариладиган бурилиш бўлиб, у узоқлашиш йўналиши чизиғи тугаши билан оралиқ ёки якуний қўнишга яқинлашиш йўналиши чизиғи бошланиши орасида амалга оширилади ҳамда бу йўналиш чизиқлари бир-бирига қарама-қарши бўлиши талаб этилмайди (қўниш йўналишига бурилишлар ҳар бир аниқ қўнишга яқинлашиш схемасида белгиланган шартларга мувофиқ горизонтал парвозда ёки пасайиш давомида бажарилиши мумкин);
қўнишга киришишнинг якуний босқичи - ускуналар бўйича қўнишга яқинлашиш схемасининг қисми бўлиб, у белгиланган назорат нуқтасида (ёки нуқталарида) бошланади ва қуйидаги ҳолларда тугайди:
а) "ипподром" туридаги схема кўзда тутилган бўлса, унда охирги стандарт бурилиши, қўниш чизиғига бурилиши ёки яқинлашиш йўли чизиғига бурилиши билан;
б) қўнишга яқинлашиш схемасининг охирги яқинлашиш йўналишига чиқиш нуқтасида ҳамда аэродром назорат нуқтасида, ундан қўниш амалга оширилиши ёки иккинчи айланага кетиш бошланиши билан;
радиоэшиттиришга асосланган автоматик боғлиқ кузатув (бундан буён матнда ADS-B деб юритилади) - ҳаво кемалари, аэродромдаги транспорт воситалари ва бошқа объектларни ўзларининг идентификация индекслари, жойлашув маълумотлари, шунингдек қўшимча маълумотларни автоматик равишда маълумотлар узатиш линиясининг радиоэшиттириш режимидан фойдаланган ҳолда кузатиш тури;
радионавигация хизмати - парвозларнинг самарали ва хавфсиз бажарилиши учун бир ёки бир нечта радионавигация воситаларидан фойдаланган ҳолда йўналтириш маълумотлари ёки жойлашув ҳақидаги маълумотларни тақдим этувчи хизмат;
радиотелефония - овозли шаклда маълумот алмашиш учун мўлжалланган радиоалоқа тури;
ҳудудий диспетчерлик маркази - ўзининг юрисдикцияси остида бўлган, диспетчерлик ҳудудларида назорат қилинадиган парвозларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган орган;
ҳудудий диспетчерлик хизмати - диспетчерлик ҳудудларида назорат қилинадиган парвозлар учун кўрсатиладиган диспетчерлик хизмати;
рухсатнинг амал қилиш чегараси - ҳаво кемасига берилган диспетчерлик рухсати амал қиладиган нуқта;
SIGMET маълумоти - метеорологик кузатув органи томонидан чиқариладиган, парвоз йўналиши бўйлаб муайян об-ҳаво ҳодисалари ва ҳаво кемалари парвозлари хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган, бошқа атмосфера ҳодисаларининг рўй бераётган ёки кутилаётган ҳолати тўғрисидаги маълумотлар;
станциянинг оғиши - VOR станцияси калибрланган вақтда аниқланадиган, VORнинг 0° радиали билан ҳақиқий шимол йўналиши ўртасидаги бурчак оғиши;
талаб этиладиган навигация хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RNP деб юритилади) - муайян ҲҲТ функцияларини амалга ошириш учун навигация хусусиятларига қўйиладиган талаблар рўйхати;
талаб этиладиган кузатув хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RSP деб юритилади) - талаблар мажмуйи бўлиб, у ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ва тегишли ерусти жиҳозлари, ҳаво кемаси имкониятлари ҳамда хусусиятларга асосланган кузатувни амалга ошириш учун зарур операцияларга қўйиладиган талаблар;
талаб этиладиган алоқа хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RCP деб юритилади) - хусусиятларга асосланган алоқани таъминлаш учун зарур бўлган ҲҲХК, унга тегишли ер усти ускуналари, ҳаво кемасининг имкониятлари ҳамда парвозларни амалга оширишга доир талаблар тўплами;
тақиқланган ҳудуд - давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида ўрнатилган, унинг доирасида ҳаво кемалари парвозларининг амалга оширилиши тақиқланган ҳаво ҳудуди;
тақвим - бир кунлик аниқлик даражасига эга бўлган вақт лаҳзасини аниқлаш асосини таъминлайдиган дискрет вақт ҳисоблаш тизими;
ташвиш босқичи - ҳаво кемаси ва ундаги шахсларнинг хавфсизлиги борасида ташвиш борлиги билан тавсифланадиган вазият;
ваколатли ҲҲХК органи - давлат томонидан тайинланган, маълум ҳаво ҳудуди доирасида ҲҲХКни таъминлаш учун масъул бўлган тегишли ваколатли орган;
терминал диспетчерлик ҳудуди - одатда бир ёки бир нечта йирик аэродромлар яқинидаги ҲҲХК йўналишларининг яқинлашиш нуқталарида яратилган диспетчерлик ҳудуди;
тўқнашувнинг олдини олиш - учувчига тўқнашувнинг олдини олиш мақсадида ёрдам бериш учун манёврлар амалга ошириш бўйича ҲҲХК органи томонидан тақдим этилган тавсия;
тўсиқ - барча ҳаракатсиз (вақтинчалик ёки доимий) ва ҳаракатланувчи объектлар ёки уларнинг қисмлари, у қуйидагича жойлашади:
а) ҳаво кемаларининг ердаги ҳаракати учун мўлжалланган ҳудудида;
б) баҳолаш натижаларига кўра аэронавигация учун хавф туғдирадиган ҳамда ҳаво кемаларини парвозда ҳимоя қилиш учун белгиланган юзадан баландроқда ёки бундай белгиланган юзалардан ташқарида.
УМШ - ускуналар бўйича метеорологик шароитларни англатувчи қисқартма;
УПҚ - ускуналар бўйича парвоз қоидаларини англатувчи қисқартма;
учиш-қўниш йўлаги (бундан буён матнда УҚЙ) - ҳаво кемаларининг қўниши ва учиши учун мўлжалланган, қуруқликдаги аэродромнинг маълум бир тўғри бурчакли қисми;
УҚЙда кўриниш масофаси (бундан буён матнда RVR деб юритилади) - УҚЙнинг ўқ чизиғида турган ҳаво кемаси учувчиси УҚЙ юзасидаги белгиларни ёки УҚЙни чегараловчи ёки унинг ўқ чизиғини кўрсатувчи чироқларни кўра оладиган масофа;
ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш хизмати - хавфсиз, мунтазам ва самарали аэронавигация учун зарур бўлган ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш, текшириш, тасдиқлаш, янгилаш ва қайта кўриб чиқиш мақсадида ташкил этиладиган хизмат;
ускуналар бўйича парвоз қоидалари (бундан буён матнда УПҚ деб юритилади) - ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидалари асосида амалга оширилувчи парвоз;
ускуналар бўйича метеорологик шароитлар - кўриш узоқлиги ўлчамларида, булутларгача бўлган масофа ва булутларнинг пастки чегараси баландлигида акс этган метеорологик шароит (ушбу ўлчамлар визуал метеорологик шароитлар учун белгиланган минимумлардан паст бўлади);
узатувчи орган - ҲҲХК органининг ҳаво кемасига диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун жавобгарликни йўналиш бўйича кейинги ҲҲХК органига топшириш жараёнидаги орган;
узатиш нуқтаси - ҳаво кемасининг жойлашуви ҳақида хабар бериш мумкин бўлган маълум бир географик мўлжал (жой);
визуал метеорологик шароитлар - ўрнатилган минимумларга мос келадиган ёки улардан ортадиган, кўриш узоқлиги ўлчовларида ифодаланувчи, булутларгача ва булутларнинг пастки чегарасигача бўлган масофада ифодаланувчи метеорологик шароитлар;
ВПҚ бўйича парвоз - визуал парвоз қоидаларига мувофиқ амалга ошириладиган парвоз;
халқаро NOTAM органи - халқаро NOTAM хабарлари алмашинуви учун давлат томонидан тайинланган орган;
хавфли ҳудуд - ҳудудида маълум вақт давомида ҳаво кемалари парвозлари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият олиб бориладиган, белгиланган ўлчамлардаги ҳаво ҳудуди;
хизмат мажбуриятлари - ҲНВ диспетчери ҲҲХК таъминловчисининг кўрсатмасига биноан ҲҲБ диспетчери бажариши лозим бўлган ҳар қандай вазифалар (бу вазифаларга иш жойида бажариладиган вазифалар, маъмурий ишлар ва тайёргарлик киради);
хизмат вақти - ҲНВ диспетчери ҲҲХК таъминловчисининг кўрсатмасига биноан хизмат вазифаларини бажариш учун келиши ёки бажаришга киришиши лозим бўлган иш жойидаги вақт бўлиб, барча хизмат вазифаларини бажаришдан озод этилган пайтда тугайдиган вақт оралиғи;
хусусиятларга асосланган алоқа (бундан буён матнда PBC деб юритилади) - ҲҲХКда қўлланиладиган талаблар ва хусусиятларга асосланган алоқа (RCP тақдим этиладиган алоқа ва тегишли маълумотларни етказиб бериш вақти, узлуксизлиги, мавжудлиги, яхлитлик таснифи , маълум бир ҳаво ҳудуди тушунчаси контекстда тавсия этилган операция учун зарур бўлган хавфсизлик ва функционаллик нуқтайи назаридан тизим таркибий қисмларидан таркиб топган алоқа хусусиятлари каби талабларни ўз ичига олади);
хусусиятларга асосланган кузатиш (бундан буён матнда PBS деб юритилади) - ҲҲХКга қўйиладиган талаблар ва хусусиятларга асосланган кузатиш (RCP алоқа тизими компонентларига оид талабларни ўз ичига олади, яъни алоқа таъминоти ва тегишли узатиш вақти, узлуксизлик, тайёрлик, яхлитлик, хавфсизлик ҳамда функционаллик нуқтайи назаридан, муайян ҳаво ҳудуди концепцияси доирасида таклиф этилаётган операцияни бажариш учун зарур бўлган талаблар);
хусусиятларга асосланган навигация (бундан буён матнда PBN деб юритилади) - ҲҲХК йўналиши бўйлаб учадиган ҳаво кемаларининг хусусиятларига, ускуналар бўйича қўнишга киришиш схемасига ёки белгиланган ҳаво ҳудудида парвозга қўйиладиган талабларга асосланган ҳудудий навигация (хусусиятларга қўйиладиган талаблар навигация тавсифлари орқали (RNAV тавсифи, RNP тавсифи) аниқ белгиланган ҳаво ҳудуди концепцияси контекстида режалаштирилган парвозни амалга ошириш учун зарур бўлган аниқлик, яхлитлик, узлуксизлик ва функционал имкониятлар кўринишида белгиланади. Бу тавсифлар тегишли ҳаво ҳудудида фойдаланиладиган навигация воситалари ва инфратузилмасига мувофиқ аниқланади ҳамда навигациядан фойдаланишни таъминлаш мақсадида ҳаво ҳудуди концепцияси доирасида кўриб чиқилади);
яқинлашиш диспетчерлик пункти - бир ёки бир нечта аэродромларга келадиган ёки улардан учиб кетаётган назорат қилинадиган ҳаво кемаларининг парвозларига диспетчерлик хизматини таъминлаш учун мўлжалланган орган;
яқинлашиш диспетчерлик хизмати - назорат қилинадиган, учиб келувчи ёки учиб кетувчи ҳаво кемаларига диспетчерлик хизматини кўрсатиш;
яхлитлик таснифи - бузилган (нотўғри) маълумотлардан фойдаланиш натижасида юзага келиши мумкин бўлган хавф даражасига асосланган тасниф. Аэронавигация маълумотлари қуйидаги тоифаларга бўлинади:
а) одатий маълумотлар - бузилган одатий маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли жуда паст бўлган маълумотлар;
б) муҳим маълумотлар - бузилган муҳим маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли паст бўлган маълумотлар;
д) критик маълумотлар - бузилган критик маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли юқори бўлган маълумотлар;
ерда ҳаракатланиш - ҳаво кемасининг учиш ва қўнишдан ташқари аэродром юзасида ўз кучи ҳисобига ҳаракатланиши;
йўл нуқтаси - ҳудудий навигация йўналишини ёки ҳудудий навигациядан фойдаланувчи ҳаво кемасининг парвоз траекториясини белгилаш учун фойдаланиладиган аниқ географик жойлашув. Йўл нуқталари қуйидаги турларга бўлинади:
бурилиш олдидан ўтиладиган йўл нуқтаси - маршрут ёки процедуранинг кейинги участкасига тангенциал чиқишни таъминлаш мақсадида бурилишни олдиндан бошлашни талаб этадиган йўл нуқтаси;
устидан ўтиладиган йўл нуқтаси - маршрут ёки процедуранинг кейинги участкасига ўтиш учун бурилиш айнан ушбу нуқтага етиб келгандан сўнг бошланадиган йўл нуқтаси;
йўл чизиғи - ҳаво кемасининг учиш траекториясини ер сиртига проекцияси бўлиб, унинг йўналиши ҳар қандай нуқтада одатда шимол йўналишидан (ҳақиқий, магнит ёки шартли меридианлар) бурчак градусларида ўлчанади;
йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати - айни дамда ушбу ҳаво кемасини бошқармайдиган ҲҲБ органи томонидан ҳаво кемасига шартли равишда берилган йўналиш учун диспетчерлик рухсати;
захира аэродроми - ҳаво кемасининг техник таснифига ва фойдаланиш учун ҳар қандай вақтида иш ҳолатида бўладиган, хизмат кўрсатишнинг муҳим турлари ва воситаларини ўз ичига олган, режалаштирилган аэродромгача учиб боришнинг имкони бўлмаса ёки мақсадга мувофиқ бўлмаса ёхуд унга қўнишнинг имкони бўлмаса, ҳаво кемаси учиб бориши мумкин бўлган аэродром. Захира аэродромларига қуйидагилар киради:
учишдаги захира аэродроми - ҳаво кемаси учиб чиққанидан сўнг агар зарурат туғиладиган бўлса, ҳаво кемаси учиб чиққан аэродромига қайтиб қўнишининг иложи бўлмаса, ҳаво кемаси қўнишни амалга ошириши мумкин бўладиган захира аэродроми;
йўналишдаги захира аэродроми - агар йўналиш бўйлаб парвоз пайтида захира аэродромига бориш зарурати пайдо бўлса, ҳаво кемаси қўниши мумкин бўлган захира аэродроми;
манзилдаги захира аэродроми - режалаштирилган аэродромда қўнишни амалга оширишнинг иложи бўлмаганда ёки бу мақсадга мувофиқ бўлмаганда ҳаво кемаси қўниши мумкин бўладиган захира аэродроми (ҳаво кемаси учиб кетаётган аэродром ҳам ушбу ҳаво кемаси учун йўналишдаги захира аэродром ёки манзилдаги захира аэродром бўлиши мумкин);
ўзгартириш нуқтаси - ҳаво кемаси ўз йўналишини ҳар томонлама йўналган жуда юқори частотали (бундан буён матнда ЖЮЧ деб юритилади) радиомаяклари асосида белгиланувчи ҲҲХК йўналишининг бир қисми бўйлаб парвоз қилаётганда, ҳаво кемаси асосий навигация йўналишини орқадаги воситадан олдиндаги воситага ўзгартириши нуқтаси (ўзгартириш нуқталари фойдаланиладиган барча баландликларда аэронавигация воситалари ўртасида сигналнинг кучи ва сифатининг мақбул мувозанатини таъминлаш ва битта йўналиш сегментида учадиган барча ҳаво кемалари учун умумий азимут манбаси бўлиб хизмат қилиши учун ўрнатилади);
шартномага асосланган автоматик боғлиқ кузатув (бундан буён матнда ADS-C деб юритилади) - ерусти тизими ва ҳаво кемаси ўртасида маълумотлар узатиш линияси бўйича ADS-C келишуви шартлари ҳақида ахборот алмашиш амалга ошириладиган, унда ADS-C хабарларини узатиш бошланадиган ҳолатлар ва бу хабарларда мавжуд бўлган маълумотлар кўрсатиладиган кузатув тури (қисқартирилган "ADS шартномаси" атамаси одатда ADS шартномаси, ADS талаб бўйича шартномаси, ADS даврий шартномаси ёки фавқулодда режимни ифодалаш учун қўлланилади);
ADS-C келишуви - ADS-C маълумотларини узатиш шартларини белгиловчи келишув бўлиб, унда ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органига тақдим этилиши лозим бўлган ADS-C маълумотларининг таркиби ҳамда уларни узатиш частотаси. Ушбу келишув ADS-C маълумотларидан ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишда фойдаланишдан олдин тузилади (ердаги тизим ва ҳаво кемаси ўртасидаги маълумот алмашиш бўйича келишув шартлари битта шартнома ёки бир неча шартномалар орқали амалга оширилади);
чарчоқ - уйқусизлик, узоқ вақт уйғоқ бўлиш, суткалик ритм фазаси ва/ёки иш юкламаси (ақлий ва/ёки жисмоний фаолият) натижасида ақлий ёки жисмоний иш қобилиятининг пасайган физиологик ҳолати бўлиб, бу инсоннинг парвозлар хавфсизлиги билан боғлиқ хизмат вазифаларини тегишли тарзда бажариш фаоллиги ва қобилиятини ёмонлаштириши мумкин бўлган ҳолат;
чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш тизими (бундан буён матнда FRMS деб юритилади) - илмий тамойиллар ва билимларга, шунингдек амалий тажрибага асосланган ва тегишли ходимларнинг ўз функцияларини керакли фаолият даражасида бажаришини таъминлашларида парвозлар хавфсизлигига оид чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини узлуксиз равишда кузатиб бориш ва бошқаришга асосланган тизим;
чекланган ҳудуд - давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида ўрнатилган, унинг доирасида ҳаво кемаларининг парвозлари амалга оширилиши маълум шартлар билан чекланган ҳаво ҳудуди.
2-БОБ. ВАКОЛАТЛИ ҲҲХК ОРГАНИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ
2. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудуди ва аэродромларининг ҲҲХК учун мўлжалланган қисмларини белгилаш ҳамда уларда ҲҲХКни ташкил этиш ушбу Қоидалар ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ амалга оширилади.
Ўзбекистон Республикаси ҳудуди устидаги, шунингдек чегарадош давлатлар ҳудуди устида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудлари, диспетчерлик ҳудудлари ёки диспетчерлик зоналарида ҳаводаги ҳаракатни ташкил этиш ва унга хизмат кўрсатиш бўйича жавобгарликни ўтказиш тартиби Ўзбекистон Республикаси ҳамда тегишли чегарадош давлатлар ўртасида тузилган ҳукуматлараро битимларда белгиланади.
Бунда бир давлат бошқа давлатга ўз ҳаво ҳудуди устида ҲҲХК бўйича жавобгарликни ўтказса, бу унинг миллий суверенитетига дахл қилмайди. Бунда хизмат кўрсатувчи давлатнинг жавобгарлиги фақат техник ва эксплуатацион масалалар билан чекланади ҳамда тегишли ҳаво ҳудудидан фойдаланувчи ҳаво кемалари парвозларининг хавфсизлиги ва узлуксизлигини таъминлаш билан боғлиқ масалаларга татбиқ этилади.
Хизмат кўрсатувчи давлат жавобгарликни ўтказган давлат ҳудудида ҲҲХКни ушбу давлатнинг талабларига мувофиқ амалга оширади. Бунда жавобгарликни ўтказган давлат хизмат кўрсатувчи давлат фойдаланиши учун ўзаро келишувга мувофиқ зарур деб топилган объектлар ва хизматларни таъминлайди.
Жавобгарликни ўтказган давлат хизмат кўрсатувчи давлат билан олдиндан маслаҳатлашмасдан туриб, бундай объектлар ва хизматларни бекор қилмаслиги ёки уларга ўзгартириш киритмаслиги лозим. Жавобгарликни ўтказган давлат ҳам, хизмат кўрсатувчи давлат ҳам ўзаро тузилган келишувни исталган вақтда бекор қилиш ҳуқуқига эга.
3. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги "Ўзаэронавигация маркази" МЧЖ (бундан буён матнда "Ўзаэронавигация маркази" деб юритилади) Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида ҲҲХК бўйича ваколатли ҲҲХК органи ҳамда аэронавигация хизматларини таъминловчи ҳисобланади. У Ўзбекистон Республикаси суверенитети остидаги ҳаво ҳудудида, шунингдек ҳукуматлараро битимларга мувофиқ Ўзбекистон Республикасига ҲҲХК ташкил этиш ва таъминлаш бўйича масъулият юклатилган қўшни давлатлар ҳаво ҳудудида ҲҲХКни ташкил этиш ва таъминлаш вазифаларини амалга оширади.
4. Ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар учун зарур бўлган ҲҲХК тўғрисидаги маълумотлар Ўзбекистон Республикасининг аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP) эълон қилинади.
5. ҲҲХКнинг вазифаларига қуйидагилар киради:
а) ҳаво кемалари ўртасидаги тўқнашувларнинг олдини олиш;
б) манёвр майдонида ҳаракатланаётган ҳаво кемалари билан ушбу майдондаги тўсиқлар ўртасидаги тўқнашувларнинг олдини олиш;
д) ҳаводаги ҳаракатнинг тартибли оқимини жадаллаштириш ва сақлаш;
э) парвозларни хавфсиз ва самарали амалга оширишни таъминлаш учун зарур бўлган консультациялар ва маълумотларни тақдим этиш;
ф) қидирув-қутқарув хизматларига муҳтож бўлган ҳаво кемалари тўғрисида тегишли ташкилотларни хабардор қилиш ва бундай ташкилотларга зарур ёрдам кўрсатиш.
6. ҲҲХКнинг қуйидаги турлари мавжуд:
а) ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш мақсадида мазкур Қоидаларнинг 5-банди "а", "б" ва "д" кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга ошириш учун мўлжалланган ва ушбу хизмат қуйидаги хизматларни ўз ичига олади:
ҳудудий диспетчерлик хизмати - назорат қилинадиган парвозларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш ҳамда мазкур Қоидаларнинг 5-банди "б" ва "д" кичик бандларида назарда тутилган вазифаларни амалга оширишни (бундан мазкур банднинг "а" кичик банди учинчи ва тўртинчи хатбошиларида назарда тутилган вазифалар мустасно);
яқинлашиш диспетчерлик хизмати - назорат қилинадиган парвозларнинг учиб келиши ва учиб кетиши билан боғлиқ мазкур Қоидаларнинг 5-банди "а" ва "д" кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга оширишни;
аэродром диспетчерлик хизмати - аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизматини кўрсатиш ҳамда мазкур Қоидаларнинг 5-банди "а", "б" ва "д" кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга оширишни (бундан мазкур банднинг "а" кичик бандининг қуйида келувчи учинчи хатбошиси мустасно).
б) парвоз маълумотлари хизмати - мазкур Қоидаларнинг 5-банди "э" кичик бандида кўрсатилган вазифани амалга ошириш;
д) авария ҳақида хабар бериш хизмати - мазкур Қоидаларнинг 5-банди "ф" кичик бандида кўрсатилган вазифани амалга ошириш.
5-БОБ. ҲҲХКГА БЎЛГАН ЭҲТИЁЖНИ АНИҚЛАШ
7. ҲҲХКга бўлган эҳтиёж қуйидаги омилларни ҳисобга олган ҳолда аниқланади:
а) ҳаводаги ҳаракат турлари;
б) ҳаводаги ҳаракат зичлиги;
д) метеорологик шароитлар;
э) алоқадор бўлиши мумкин бўлган бошқа омиллар.
8. Муайян ҳудудда парвозларни амалга оширувчи ҳаво кемаларининг тўқнашувлардан огоҳлантириш борт тизимлари (бундан буён матнда ТОБТ деб юритилади) билан жиҳозланганлиги ҲҲХКга бўлган эҳтиёжни белгилашда омил сифатида ҳисобга олинмайди.
6-БОБ. ҲҲХКГА ТАҚДИМ ЭТИЛАДИГАН ҲАВО ҲУДУДИ
ҚИСМЛАРИ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИНАДИГАН
АЭРОДРОМЛАРНИ БЕЛГИЛАШ
9. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари ва аэродромлари уларда тақдим этиладиган ҲҲХК турига қараб белгиланади.
10. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари ёки аэродромлари қуйидагича белгиланади:
а) парвоз маълумотлари ҳудуди - парвоз маълумотлари хизмати ва авария ҳақида хабар бериш хизмати тақдим этиладиган ҳаво ҳудудининг қисмлари;
б) диспетчерлик ҳудудлари ёки диспетчерлик зоналари - УПҚ бўйича амалга ошириладиган парвозларга диспетчерлик хизматлари кўрсатиладиган ҳаво ҳудудининг қисмлари.
Бунда ВПҚ бўйича парвозлар ҳам амалга ошириладиган ва диспетчерлик хизматлари кўрсатиладиган назорат қилинадиган ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари B, C ёки D тоифадаги ҳаво ҳудуди сифатида белгиланади. Диспетчерлик ҳудудлари ва диспетчерлик зоналари парвоз маълумотлари ҳудуди таркибида жойлашган тақдирда, улар ушбу парвоз маълумотлари ҳудудининг таркибий қисми ҳисобланади;
д) назорат қилинадиган аэродромлар - аэродром ҳаракатига ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати кўрсатилиши белгиланган аэродромлар назорат қилинадиган аэродромлар.
7-БОБ. ҲАВО ҲУДУДИНИНГ ТОИФАЛАНИШИ
11. ҲҲХК ҳаво ҳудуди қуйидаги тоифаларга ажратилади ва белгиланади:
A тоифа - фақат УПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва эшелонланади;
B тоифа - УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва эшелонланади;
C тоифа - УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари бошқа УПҚ ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади. ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари эса бошқа УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади ҳамда бошқа ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари тўғрисида ҳаракат маълумотлари билан таъминланади;
D тоифа - УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари, бошқа УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳақида ҳаракат тўғрисидаги маълумот билан таъминланади, ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари бошқа барча парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳақида маълумот олишади;
E тоифа - УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади. Барча ҳаво кемалари, имконият мавжуд бўлган ҳолларда, ҳаракат тўғрисидаги маълумот билан таъминланади. Э тоифаси назорат қилинадиган зоналарда ишлатилмайди;
F тоифа - УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган барча ҳаво кемаларига, ҳаводаги ҳаракат бўйича консультатив хизмат кўрсатиш тақдим этилади ва сўров бўйича ҳаво кемаларига парвоз маълумотлари хизмати кўрсатилади.
Бунда ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш тақдим этиладиган жойда, бу хизмат одатда вақтинчалик чора ҳисобланади ва фақат ҲҲХК билан алмаштирилиши мумкин бўлган вақтга қадар қўлланилади;
G тоифа - УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади ва сўров бўйича парвоз маълумотлари хизмати кўрсатилади.
12. Ҳаво ҳудудининг тоифалари "Ўзаэронавигация маркази"нинг асослантирилган таклифлари асосида Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда "Ўзавиация" агентлиги деб юритилади) билан келишилган ҳолда белгиланади.
13. Ҳаво ҳудудининг ҳар бир тоифадаги парвозларга қўйиладиган талаблари мазкур Қоидаларнинг 4-иловасидаги жадвалда кўрсатилган.
Бунда бир тоифадаги ҲҲХК ҳаво ҳудуди вертикал текисликда бошқа тоифадаги ҲҲХК ҳаво ҳудудига туташган бўлса, умумий эшелондаги парвозлар, камроқ қатъий тоифанинг талаблари асосида амалга оширилади ва шу тоифага тегишли хизмат кўрсатилади. Ушбу мезонларни қўллашда, B тоифадаги ҳаво ҳудуди A тоифадаги ҳаво ҳудудига нисбатан камроқ қатъий талабларга эга деб ҳисобланади. C тоифасидаги ҳаво ҳудуди эса B тоифасидаги ҳаво ҳудудига қараганда камроқ қатъий талабларга эга бўлади.
8-БОБ. ПАРВОЗЛАРНИ ПБН АСОСИДА АМАЛГА ОШИРИШ
14. PBNни қўллаш учун навигация тавсифи PBNни жорий этиш режасига мувофиқ белгиланади. Заруратга кўра, алоҳида ҳаво ҳудудлари, йўналишлар ёки ҲҲХК йўналишлари учун навигация тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувларига мувофиқ белгиланиши мумкин.
15. PBN бўйича парвозлар, имконият мавжуд бўлган ҳолларда, PBNни жорий этиш режасига мувофиқ босқичма-босқич жорий этилади.
16. PBNни жорий этиш режасида назарда тутилган навигация тавсифи тегишли ҳаво ҳудудида тақдим этиладиган алоқа, навигация ва ҲҲБ хизматлари даражасига мувофиқ бўлиши керак.
9-БОБ. ПАРВОЗЛАРНИ ПБС АСОСИДА АМАЛГА ОШИРИШ
17. PBCдан фойдаланганда RCP тавсифларининг турлари PBCни жорий этиш режасида белгиланади. Улар қўлланилган тақдирда, RCP тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувлари асосида белгиланади.
Бунда RCP тавсифини белгилашда алоқа инфратузилмасининг чекланганлиги ёки алоқанинг техник имкониятларига қўйиладиган аниқ талаблар асосида чеклов шартлари бўлиши мумкин.
18. Ўрнатилган RCP тавсифи ҲҲХК даражасига мос бўлиши керак.
10-БОБ. ПАРВОЗЛАРНИ ПБС АСОСИДА АМАЛГА ОШИРИШ
19. PBS дан фойдаланганда RSP тавсифларининг турлари ПБСни жорий этиш режасида белгиланади. Улар қўлланилган тақдирда, RSP тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувлари асосида белгиланади.
20. Ўрнатиладиган RSP тавсифи ҲҲХК даражасига мос бўлиши керак.
21. PBS учун RSP тавсифи белгиланганда, ҲҲХК органлари ушбу RSP тавсифини функционал жиҳатдан таъминлайдиган ускуналар билан жиҳозланган бўлиши лозим.
11-БОБ. ҲҲХК ОРГАНЛАРИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ВА БЕЛГИЛАШ
22. ҲҲХК қуйидаги тартибда ташкил этилиб, белгиланган органлар томонидан тақдим этилади:
а) парвоз маълумотлари маркази - парвоз маълумотлари ҳудудларида парвоз маълумотлари хизмати ҳамда авария ҳақида хабар бериш хизматини кўрсатиш учун ташкил этилади, бундан ушбу хизматларни парвоз маълумотлари ҳудудида кўрсатиш бўйича жавобгарлик мазкур вазифаларни бажариш учун зарур воситаларга эга бўлган ҲҲБ органига юклатилган ҳоллар мустасно.
Бунда, ушбу қоида парвоз маълумотлари хизмати функцияларининг айрим элементларини бошқа органларга юклаш имкониятини истисно этмайди;
б) ҲҲХК органлари - диспетчерлик ҳудудлари, диспетчерлик зоналари ва назорат қилинадиган аэродромларда ҲҲБ, парвоз маълумотлари хизмати ҳамда авария ҳақида хабар бериш хизматини кўрсатиш учун ташкил этилади.
12-БОБ. ПАРВОЗ МАЪЛУМОТЛАРИ ҲУДУДЛАРИ,
ДИСПЕТЧЕРЛИК ҲУДУДЛАРИ ВА ДИСПЕТЧЕРЛИК
ЗОНАЛАРИГА ҚЎЙИЛАДИГАН ТАЛАБЛАР
23. Ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиладиган ҳаво ҳудуди чегаралари давлат чегаралари билан эмас, балки йўналишлар тизимининг хусусияти ва ҳаводаги ҳаракатга самарали хизмат кўрсатиш заруратини ҳисобга олган ҳолда белгиланиши керак.
Бунда агар бу ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишни самаралироқ ташкил этишга хизмат қилса, давлатлар ўртасида давлат чегараларини кесиб ўтувчи ҳаво ҳудуди чегараларини белгилаш тўғрисида келишувлар тузилиши мақсадга мувофиқдир. ҲҲХК органларида маълумотларни автоматлаштирилган қайта ишлаш тизимлари қўлланилганда, ҳаво ҳудуди чегараларини тўғри чизиқлар бўйлаб белгилаш имконини берувчи келишувлар тузилиши мақсадга мувофиқ.
Ҳаво ҳудуди чегаралари давлат чегараларига асосланиб белгиланган ҳолларда, бошқарувни узатиш нуқталари давлатлар ўртасидаги ўзаро келишув асосида тегишли жойларда белгиланиши зарур.
24. Парвоз маълумотлари ҳудудларига қуйидаги талаблар қўйилади:
а) парвоз маълумотлари ҳудудларининг чегаралари ушбу ҳудудларда хизмат кўрсатиладиган ҳаво йўналишлари тизимини тўлиқ қамраб оладиган тарзда белгиланади;
б) парвоз маълумотлари ҳудуди, юқори парвоз маълумотлари ҳудуди билан чекланадиган қисми бундан мустасно, ўзининг ён чегаралари доирасидаги барча ҳаво ҳудудини ўз ичига олади;
д) парвоз маълумотлари ҳудуди юқори парвоз маълумотлари ҳудуди билан чекланган ҳолларда, юқори парвоз маълумотлари ҳудудининг белгиланган пастки чегараси парвоз маълумотлари ҳудудининг юқори вертикал чегараси ҳисобланади ҳамда ВПҚ бўйича крейсер эшелонларидан бирига мос келиши керак.
Бунда юқори парвоз маълумотлари ҳудуди ташкил этилган ҳолларда, унда амал қилувчи қоидалар унинг остида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудида амал қилувчи қоидаларга ўхшаш бўлиши шарт эмас.
25. Диспетчерлик ҳудудларига қуйидаги талаблар қўйилади:
а) ҳаво трассалари ва терминал диспетчерлик ҳудудларини ўз ичига олувчи диспетчерлик ҳудудларининг чегаралари, ушбу ҳудудда одатда фойдаланиладиган навигация воситаларининг имкониятлари ҳисобга олинган ҳолда, диспетчерлик хизмати кўрсатилиши назарда тутилган УПҚ бўйича парвозлар ёки уларнинг қисмларининг парвоз траекторияларини қамраб олиш учун етарли бўлган ҳаво ҳудудини ўз ичига олиши лозим.
Бунда ҳаво трассалари тизими асосида ташкил этилмаган диспетчерлик ҳудудида ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизматини кўрсатишни енгиллаштириш мақсадида йўналишлар тизими ташкил этилиши мумкин;
б) диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегараси ер ёки сув сатҳидан камида 200 метр (700 фут) баландликда бўлиши лозим.
Бунда ушбу талаб диспетчерлик ҳудудининг бутун ҳудуди бўйлаб қуйи чегара бир хил баландликда белгиланиши шартлигини англатмайди;
д) ВПҚ бўйича парвозларнинг диспетчерлик ҳудуди остида эркин амалга оширилишини таъминлаш мақсадида, амалий жиҳатдан имкон мавжуд бўлган ҳолларда, диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегараси мазкур банднинг "б" кичик бандида назарда тутилган минимал баландликдан юқори бўлиши лозим.
26. Диспетчерлик ҳудудининг юқори чегараси қуйидаги ҳолларда белгиланади:
а) диспетчерлик ҳудудининг юқори чегарасидан баландроқда ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизмати кўрсатилмаса;
б) диспетчерлик ҳудуди юқори диспетчерлик ҳудуди остида жойлашган бўлса.
Бунда диспетчерлик ҳудудининг юқори чегараси юқори диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасига мос келиши керак.
27. Юқори баландликларда парвоз қилаётган ҲҲХК мақсадида парвоз маълумотлари ҳудудлари ёки диспетчерлик ҳудудлари сонини чеклаш зарур бўлган ҳолларда, юқори ҳаво ҳудуди учун алоҳида парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудуди белгиланади.
Бунда унинг ён чегаралари остида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудлари ёки диспетчерлик ҳудудларининг ён чегараларига мос келиши керак.
28. Диспетчерлик зоналарига қуйидаги талаблар қўйилади:
а) диспетчерлик зонасининг ён чегаралари камида диспетчерлик ҳудудига киритилмаган ҳаво ҳудудида ускуналар бўйича метеорологик шароитларда аэродромга учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемаларининг УПҚ бўйича парвоз траекториялари ўтадиган ҳаво ҳудудини қамраб олиши керак.
Бунда аэродромлар яқинидаги кутиш зоналарида парвоз қиладиган ҳаво кемалари учиб келаётган ҳаво кемалари ҳисобланади;
б) диспетчерлик зонасининг ён чегаралари тегишли аэродром ёки аэродромлар марказидан қўниш йўналишлари бўйича камида 10 км (5,4 денгиз мили) масофада белгиланиши лозим.
Бунда диспетчерлик зонаси бир-бирига яқин жойлашган икки ёки бир нечта аэродромларни ўз ичига олиши мумкин;
д) диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудуди билан туташган ҳолларда, у ер юзасидан диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасигача бўлган ҳаво ҳудудини қамраб олиши керак.
Бунда диспетчерлик зонасининг юқори чегараси баландроқда жойлашган диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасидан баландроқ белгиланиши мумкин;
э) агар диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудудининг ён чегараларидан ташқарида жойлашган бўлса, юқори чегараси албатта белгиланиши лозим;
ф) агар диспетчерлик зонасининг юқори чегарасини унинг юқорисида жойлашган диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасидан баландроқ ўрнатиш зарур бўлса ёки диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудудининг ён чегараларидан ташқарида жойлашган бўлса, унинг юқори чегарасини учувчилар томонидан осон аниқланиши мумкин бўлган баландликда белгиланиши керак.
13-БОБ. ҲҲХК ОРГАНЛАРИ ВА ҲҲХК
ҲАВО ҲУДУДЛАРИНИ БЕЛГИЛАШ
29. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази яқин атрофдаги аҳоли пункти ёки шаҳар номи ёки географик мўлжал номидан фойдаланган ҳолда номланади.
30. Аэродром диспетчерлик пункти ёки яқинлашиш диспетчерлик пункти у жойлашган аэродром номи билан номланади.
31. Диспетчерлик зонаси, диспетчерлик ҳудуди ёки парвоз маълумотлари ҳудуди ушбу ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органининг номига мувофиқ номланади.
14-БОБ. ҲҲХК ЙЎНАЛИШЛАРИНИ ЎРНАТИШ ВА НОМЛАШ
32. ҲҲХК йўналишларини белгилашда ҳар бир ҲҲХК йўналиши бўйлаб ҳимояланган ҳаво ҳудуди ҳамда қўшни ҲҲХК йўналишлари ўртасидаги хавфсиз интервал масофаси таъминланиши керак.
33. Ҳаракатнинг зичлиги, мураккаблиги ёки хусусиятидан келиб чиқиб, паст баландликларда, шу жумладан аҳоли пунктлари устидан парвоз қиладиган ҳаво кемалари учун махсус ҲҲХК йўналишлари белгиланади.
Бунда бундай йўналишлар ўртасидаги ёнлама ажратиш масофаси ҳаво кемаларида ўрнатилган навигация воситалари ва ускуналарининг имкониятларини ҳисобга олинган ҳолда белгиланади.
34. ҲҲХК йўналишлари индекслар билан белгиланади ҳамда ҲҲХК йўналишлари индекслари мазкур Қоидаларнинг 1-иловасига мувофиқ белгиланади, бундан стандарт учиб кетиш ва стандарт учиб келиш йўналишлари мустасно.
35. Стандарт учиб кетиш ва стандарт учиб келиш йўналишлари ва уларга оид схемалар мазкур Қоидаларнинг 3-иловасига мувофиқ белгиланади.
Бунда VOR асосидаги ҲҲХК йўналишларини белгилаш бўйича услубий қўлланма мазкур Қоидаларнинг 8-иловасида келтирилган.
ПБН шароитида парвозлар амалга оширилганда параллел йўл чизиқлари ёки параллел ҲҲХК йўналишлари марказий чизиқлари ўртасидаги ажратиш масофаси тегишли навигация тавсифига боғлиқ бўлиши лозим.
15-БОБ. ЎЗГАРТИРИШ НУҚТАЛАРИНИ ЎРНАТИШ
36. Йўналиш қисмлари бўйлаб аниқ навигацияни таъминлаш мақсадида, ўзгартириш нуқталари жуда юқори частотали ҳар томонга йўналган радиомаяклар (ЖЮЧ VOR) асосида белгиланган ҲҲХК йўналишларининг тегишли қисмларида белгиланади. Ўзгартириш нуқталари 110 км (60 денгиз мили) ёки ундан узун ҲҲХК йўналиши қисмларида белгиланади. ҲҲХК йўналишларининг мураккаблиги, навигация воситаларининг зич жойлашганлиги ёки бошқа техник ва эксплуатацион сабаблар мавжуд бўлган ҳолларда эса ўзгартириш нуқталари бундан қисқароқ йўналиш қисмларида ҳам белгиланиши мумкин.
37. Навигация воситаларининг ишлаш хусусиятлари ёки радиочастоталарни ҳимоя қилиш мезонларига мувофиқ бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, йўналиш қисми тўғри чизиқли бўлган ҳолларда ўзгартириш нуқтаси навигация воситалари ўртасидаги тенг масофада жойлашган нуқтада белгиланади. Йўналиш қисми навигация воситалари ўртасида йўналишини ўзгартирадиган ҳолларда эса, ўзгартириш нуқтаси тегишли радиалларнинг кесишиш нуқтасида белгиланади.
Бунда ўзгартириш нуқталарини ўрнатиш бўйича кўрсатмалар мазкур Қоидаларнинг 8-иловасида келтирилган.
16-БОБ. АСОСИЙ НУҚТАЛАРНИ ЎРНАТИШ ВА БЕЛГИЛАШ
38. Асосий нуқталар ҲҲХК йўналишларини ва ускуналар бўйича қўнишга киришиш схемаларини белгилаш, шунингдек ҲҲХК органларининг ҳаво кемалари парвози тўғрисидаги ахборотга бўлган эҳтиёжларини таъминлаш мақсадида белгиланиши лозим.
39. Асосий нуқталар индекслар билан белгиланади ҳамда мазкур Қоидаларнинг 2-иловасига мувофиқ ўрнатилади ва белгиланади.
17-БОБ. ҲАВО КЕМАЛАРИНИНГ СТАНДАРТ
ЕРДА-ҲАРАКАТЛАНИШ ЙЎНАЛИШЛАРИНИ
ЎРНАТИШ ВА БЕЛГИЛАШ
40. Мавжуд эҳтиёжлардан келиб чиққан ҳолда аэродромда учиш-қўниш йўлаклари, перронлар ва техник хизмат кўрсатиш ҳудудлари ўртасида ҳаво кемаларининг стандарт ерда ҳаракатланиш йўналишлари ўрнатилади. Бунда бундай йўналишлар тўғри, содда ҳамда ҳаво кемаларининг ерда ҳаракатланишида зиддиятли вазиятлар юзага келишининг олдини оладиган тарзда белгиланиши керак.
41. Ҳаво кемаларининг стандарт ерда ҳаракатланиш йўналишлари УҚЙ ва ҲҲХК йўналишларининг индексларидан аниқ фарқ қиладиган индекслар билан белгиланиши лозим.
18-БОБ. ҲАВО КЕМАСИ ЭКСПЛУАТАНТИ ВА ҲҲХК
ОРГАНЛАРИ ЎРТАСИДАГИ ҲАРАКАТЛАРНИ
МУВОФИҚЛАШТИРИШ
42. ҲҲХК органлари ўз вазифаларини амалга оширишда ҳаво кемаси эксплуатантларнинг эҳтиёжларини ҳисобга олиши ҳамда ҳаво кемаси эксплуатанти ёки унинг тайинланган вакили талабига кўра, ҲҲХК органлари ўзида мавжуд бўлган ҳамда ҳаво кемаси эксплуатанти ёки унинг тайинланган вакилига ўз хизмат мажбуриятларини бажариш имконини берадиган маълумотларни тақдим этиши лозим.
43. Ҳаво кемаси эксплуатантининг сўровига кўра, ҲҲХК органлари томонидан олинган ҳамда мазкур эксплуатантга қарашли ҳаво кемасининг эксплуатациясига оид хабарлар, шу жумладан жойлашув тўғрисидаги хабарлар, маҳаллий тартибларга мувофиқ имкон қадар зудлик билан ҳаво кемаси эксплуатантга ёки унинг тайинланган вакилига тақдим этилади.
19-БОБ. ҲАРБИЙ ВАКОЛАТЛИ ОРГАНЛАР ВА ҲҲХК
ОРГАНЛАРИ ЎРТАСИДАГИ МУВОФИҚЛАШТИРИШ
44. Ваколатли ҲҲХК органи фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозларига таъсир қилиши мумкин бўлган фаолиятни амалга оширишда ваколатли бўлган ҳарбий органлар билан яқин ҳамкорликни ташкил қилиши ва амалга ошириши лозим.
45. Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган ҳаракатларни мувофиқлаштириш мазкур Қоидаларнинг 20-бобига мувофиқ амалга оширилади.
46. ҲҲХК органлари ва тегишли ҳарбий органлар ўртасида фуқаро авиацияси ҳаво кемаларининг хавфсиз ва узлуксиз парвозларини таъминлаш учун зарур бўлган маълумотларни зудлик билан алмашиш тартиби белгиланиши керак.
47. ҲҲХК органлари доимий равишда ёки сўров бўлганда, тегишли ҳарбий органларга зарур парвоз режасини ва фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозлари билан боғлиқ бошқа маълумотларни тақдим этадилар. Фуқаро авиацияси ҳаво кемаларини тутиб олиш зарурати юзага келишининг олдини олиш ёки бундай ҳолатларни имкон қадар камайтириш мақсадида ҲҲХК органлари Чикаго конвенциясининг 2-иловаси талабларига мувофиқ амалга оширилаётган парвозлар бўйича парвоз режалари, икки томонлама алоқа ва жойлашув тўғрисидаги маълумотларни тегишли ҳарбий органларга тақдим этишлари лозим.
48. Фуқаро авиацияси ҳаво кемаларини тутиб олиш заруратининг олдини олиш мақсадида қуйидаги махсус қоидалар белгиланади:
а) ҳарбий орган фуқаро авиацияси ҳаво кемаси бўлган ёки шундай деб тахмин қилиш мумкин бўлган ҳаво кемаси тутиб олиниши мумкин бўлган ҳудудга яқинлашаётганини ёки ушбу ҳудудга кирганлигини аниқласа, бу ҳақда ҲҲХК органини дарҳол хабардор қилади;
б) ҳаво кемасининг мансублигини аниқлаш ҳамда уни тутиб олиш заруратини бартараф этиш мақсадида унга зарур навигация кўрсатмалари бериш орқали барча мумкин бўлган чоралар кўрилади.
20-БОБ. ФУҚАРО АВИАЦИЯСИ ҲАВО КЕМАЛАРИ
УЧУН ХАВФ ТУҒДИРИШИ МУМКИН БЎЛГАН
ҲАРАКАТЛАРНИ МУВОФИҚЛАШТИРИШ
49. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолиятни режалаштириш бундай фаолият тўғрисидаги ахборотнинг ўз вақтида эълон қилинишини таъминлаш мақсадида тегишли ваколатли ҲҲХК органи ёки ҲҲХК органи билан олдиндан мувофиқлаштирилади.
Агар тегишли ҲҲХК органи мазкур фаолиятни режалаштираётган ташкилот жойлашган давлат ҳудудида бўлмаса, мувофиқлаштириш дастлаб ушбу давлатнинг тегишли ҳаво ҳудуди учун масъул ҲҲХК органи орқали амалга оширилиши керак.
50. Мувофиқлаштиришнинг мақсади фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғилишининг олдини олиш ҳамда уларнинг одатий парвозларига таъсирни имкон қадар камайтиришга хизмат қиладиган мақбул шароитларни яратишдан иборат:
а) фаолият ўтказиладиган жой ёки ҳудуд, шунингдек унинг вақти ва давомийлиги, агар бошқа мақбул ечим мавжуд бўлмаса, белгиланган ҲҲХК йўналишларини ёпиш ёки ўзгартиришга, энг мақбул парвоз эшелонларидан фойдаланишни чеклашга ёхуд ҳаво кемаларининг мунтазам парвозларини кечиктиришга олиб келмайдиган тарзда танланиши керак;
б) мазкур фаолият учун ажратилган ҳаво ҳудудининг ўлчамлари имкони борича кичик бўлиши керак;
д) фуқаро авиацияси ҳаво кемалари билан фавқулодда вазият юзага келганда ёки фаолиятни зудлик билан тўхтатишни талаб қиладиган бошқа кутилмаган ҳолатлар содир бўлганда, тегишли ваколатли ҲҲХК органи ёки ҲҲХК органи билан мазкур фаолиятни амалга ошираётган ташкилот (орган) ўртасида бевосита алоқа таъминланиши керак.
51. Тегишли ваколатли ҲҲХК органи фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият юзасидан хавф омилларини имкон қадар кечиктирмасдан таҳлил қилади ҳамда аниқланган хавф омилларини мақбул даражагача камайтириш бўйича тегишли чоралар кўрилишини таъминлайди.
52. "Ўзавиация" агентлиги фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият билан боғлиқ хавф омилларини таҳлил қилишни амалга оширувчи ёки баҳоловчи ташкилотлар (бўлинмалар) фаолиятини қўллаб-қувватлаш мақсадида хавф омилларини таҳлил қилиш тартибини белгилайди.
53. Тегишли ҲҲХК органлари фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолиятни мувофиқлаштиришга оид ахборотни эълон қилиш ва тарқатиш учун жавобгар ҳисобланади.
54. Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият мунтазам ёки доимий равишда амалга ошириладиган ҳолларда, барча манфаатдор томонларнинг фаолиятини мувофиқлаштириш учун тегишли органлар ташкил этилади ҳамда бу ҳақдаги маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP)да эълон қилинади.
55. Лазер нурларининг фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозлари хавфсизлигига салбий таъсирининг олдини олиш бўйича тегишли чоралар кўрилиши керак.
21-БОБ. АЭРОНАВИГАЦИОН АХБОРОТЛАР
56. ҲҲХК билан боғлиқ аэронавигация ахбороти якуний фойдаланувчиларнинг аэронавигация ахборотига бўлган эҳтиёжларини қондириш учун зарур бўлган маълумотларнинг аниқлик ва яхлитлик таснифига мувофиқ шакллантирилади ҳамда эълон қилиниши лозим.
22-БОБ. МЕТЕОРОЛОГИК ВАКОЛАТЛИ
ОРГАН ВА ВАКОЛАТЛИ ҲҲХК ОРГАНЛАРИ
ЎРТАСИДАГИ МУВОФИҚЛАШТИРИШ
57. Ҳаво кемалари парвозларини метеорологик жиҳатдан таъминлаш учун энг сўнгги метеорологик маълумотлардан фойдаланишни таъминлаш мақсадида метеорология бўйича ваколатли орган ва ваколатли ҲҲХК органлари ўртасида, заруратга кўра, келишув тузилади. Ушбу келишувга мувофиқ ҲҲХК ходимлари:
а) метеорологик маълумотни акс эттирувчи индикаторлардан фойдаланиш билан бир қаторда, ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган ёки ҳаво кемаларидан олинган метеорологик элементлар тўғрисида келишувда белгиланган тартибда метеорологик органга хабар беради;
б) ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган ёки ҳаво кемаларидан олинган, аэродром бўйича метеорологик ҳисоботга киритилмаган ҳамда эксплуатацион аҳамиятга эга метеорологик ҳодисалар тўғрисидаги маълумотларни тегишли метеорологик органга имкон қадар кечиктирмасдан етказади;
д) ҲҲХК органлари вулқон отилишидан олдинги фаоллик, вулқон отилиши ҳамда вулқон кули булутлари тўғрисидаги мавжуд маълумотларни имкон қадар тез тегишли метеорологик органга тақдим этади. Ҳудудий диспетчерлик марказлари ва парвоз маълумотлари марказлари ушбу маълумотларни ўзлари ҳамкорлик қиладиган метеорологик кузатув органларига ҳамда вулқон куллари бўйича консультатив марказга (VAAC Toulouse) юборади.
Бунда VAAC (Volcanic Ash Advisory Centre) Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги Чикаго конвенциясининг 3-иловаси 3-боби 3.5.1-бандига мувофиқ минтақавий аэронавигация келишувлари билан белгиланади. Мазкур келишувларга мувофиқ Ўзбекистон Республикаси ҳудуди учун вулқон кули бўйича консультатив марказ функцияларини Франция Республикасининг Тулуза шаҳрида жойлашган VAAC Тоулоусе амалга оширади ҳамда ушбу марказга тегишли маълумотлар тақдим этилади.
58. NOTAM ва SIGMET маълумотига киритиладиган вулқон кули тўғрисидаги ахборотнинг ўзаро мувофиқлигини таъминлаш мақсадида ҳудудий диспетчерлик марказлари, парвоз маълумотлари марказлари ҳамда тегишли метеорологик кузатув органлари ўртасида узвий ҳамкорлик ва мувофиқлаштириш амалга оширилиши лозим.
23-БОБ. АЭРОНАВИГАЦИЯ АХБОРОТ ХИЗМАТИ
ВА ҲҲХК ОРГАНЛАРИ ЎРТАСИДАГИ
МУВОФИҚЛАШТИРИШ
59. Парвоздан олдинги энг сўнгги аэронавигация ахборотини тақдим этиш ҳамда парвозга оид ахборотга бўлган эҳтиёжларни қондириш учун зарур маълумотларнинг аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан ўз вақтида олиниши таъминланиши мақсадида аэронавигация ахборот хизмати органи ва тегишли ваколатли ҲҲХК органи ўртасида келишув тузилади. Мазкур келишувга мувофиқ масъул ҲҲХК органи масъул аэронавигация ахборот хизмати органига имкон қадар кечиктирмасдан қуйидаги маълумотларни тақдим этади:
а) аэродромдаги шароитлар ҳақидаги маълумот;
б) ўзининг жавобгарлик ҳудудида жойлашган тегишли ускуналар, хизматлар ва аэронавигация воситаларининг эксплуатацион ҳолати тўғрисидаги маълумотларни;
д) ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган вулқон фаоллиги ёки ҳаво кемаларидан олинган вулқон фаоллиги тўғрисидаги маълумотларни;
э) парвозлар хавфсизлиги учун муҳим аҳамиятга эга бўлган бошқа маълумотларни.
60. Аэронавигация тизимига ўзгартиришлар киритилишидан олдин бундай ўзгартиришлар учун масъул хизматлар аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан тегишли аэронавигация ахборотини тайёрлаш, эълон қилиш ва тарқатиш учун зарур бўлган муддатни ҳисобга олиши керак. Шу мақсадда тегишли хизматлар ўртасида мазкур маълумотларнинг аэронавигация ахборот хизмати органига ўз вақтида тақдим этилишини таъминлаш бўйича узвий мувофиқлаштириш амалга оширилиши лозим.
61. Хариталар ва автоматлаштирилган навигация тизимлари учун муҳим аҳамиятга эга бўлган аэронавигация маълумотларидаги ўзгартиришлар Чикаго конвенциясининг 15-иловаси 6-бобида назарда тутилган аэронавигация маълумотларини тартибга солиш ва бошқариш (AIRAC) тизими орқали эълон қилинади. ҲҲХК органлари ходимлари аэронавигация ахборот хизматига дастлабки ахборот /маълумотларни тақдим этишда AIRAC тизими учун олдиндан белгиланган ва халқаро миқёсда келишилган, кучга кириш саналарини ҳисобга олишлари керак.
62. Аэронавигация ахборот хизматига дастлабки аэронавигация ахборотлари ёки маълумотларини етказиш учун масъул бўлган ҲҲХК органи ходими аэронавигация маълумотларининг якуний фойдаланувчисининг эҳтиёжларини қондириш учун зарур бўлган маълумотлар аниқлиги ва маълумотлар яхлитлик таснифи бўйича талабларини ҳисобга олишлари керак.
Бунда AIRAC маълумотлари аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан AIRAC тизими орқали унинг кучга кириш санасидан камида 42 кун олдин эълон қилинади. Шу боис ушбу ахборот фойдаланувчиларга кучга кириш санасидан камида 28 кун олдин етиб бориши таъминланиши лозим.
АБСОЛЮТ БАЛАНДЛИКЛАРИ
63. Парвозларнинг минимал абсолют баландликлари ҳар бир ҲҲХК йўналиши ва диспетчерлик ҳудуди учун ўрнатилади ҳамда эълон қилинади. Парвозларнинг минимал абсолют баландлиги ушбу ҳудуддаги назорат тўсиқлари устидан белгиланган минимал баландлик захирасини таъминлаши лозим.
25-БОБ. АВАРИЯ ҲОЛАТИДА БЎЛГАН ҲАВО
КЕМАЛАРИГА ХИЗМАТ КЎРСАТИШ
64. Авария ҳолатида бўлган ёки шундай ҳолатда деб тахмин қилинган, шу жумладан ноқонуний аралашувга дуч келган ҳаво кемасига вазиятдан келиб чиққан ҳолда бошқа ҳаво кемаларига нисбатан максимал даражада эътибор, ёрдам ва устуворлик берилиши лозим.
Бунда, авария ҳолати юзага келганлиги ҳақида хабар бериш учун маълумотлар узатиш линиялари ва/ёки иккиламчи радиолокатор қабул-жавоб ускуналари билан жиҳозланган ҳаво кемаси ушбу ускуналардан қуйидаги тартибда фойдаланиши мумкин:
а) А режимида 7700 кодини ўрнатиш;
б) ноқонуний аралашув содир бўлганлигини кўрсатиш учун А режимида 7500 кодини узатиш;
д) ADS-B ва/ёки ADS-C мавжуд бўлса, уларнинг авария ва/ёки шошилинч хабарларни узатиш имкониятларидан фойдаланиш;
э) CPDLC алоқаси мавжуд бўлса, унинг ёрдамида авария ҳолати тўғрисида тегишли хабарни узатиш.
65. Авария ҳолати юзага келганда ҲҲХК органлари ва ҳаво кемалари ўртасида алоқани олиб боришда инсон омили тамойиллари ҳисобга олиниши лозим.
66. Агар ноқонуний аралашув содир бўлса ёки ҳаво кемаси ноқонуний аралашувга дуч келган деб тахмин қилинса, ҲҲХК органлари ушбу ҳаво кемасининг сўровларига дарҳол жавоб бериши лозим. ҲҲХК органлари парвознинг хавфсиз амалга оширилиши билан боғлиқ маълумотларни узатишни давом эттиради ҳамда парвознинг барча босқичларида, айниқса ҳаво кемасининг хавфсиз қўнишини таъминлашни тезлаштириш учун зарур чораларни кўради.
67. Агар ноқонуний аралашув содир бўлса ёки ҳаво кемаси ноқонуний аралашувга дуч келган деб тахмин қилинса, ҲҲХК органлари хавфсизлик органлари томонидан белгиланган махсус кўрсатмаларни бажаришлари талаб этилади.
26-БОБ. ПАРВОЗ ВАҚТИДА ЮЗАГА КЕЛАДИГАН
КУТИЛМАГАН ВАЗИЯТЛАР
68. Парвоз вақтида юзага келадиган кутилмаган вазиятларда ҳаво кемалари қуйидаги турларга бўлинади:
а) курсдан четлашган ҳаво кемаси - берилган йўл чизиғидан сезиларли даражада четга чиққан ёки ўз йўналишини йўқотганлиги ҳақида хабар берган ҳаво кемаси;
б) мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси - маълум бир ҳудудда парвоз қилаётган ёки ушбу ҳудудда парвози ҳақида хабар берилган, бироқ мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси;
Бунда ҳаво кемаси бир вақтнинг ўзида бир ҲҲХК органи томонидан курсдан четлашган ҳаво кемаси, бошқа ҲҲХК органи томонидан эса мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси деб ҳисобланиши мумкин, шунингдек курсдан четлашган ёки мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаларига ноқонуний аралашув объекти бўлган ҳаво кемаси ҳам киради.
69. ҲҲХК органи курсдан четлашган ҳаво кемаси тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу ҳаво кемасига ёрдам кўрсатиш ҳамда парвоз хавфсизлигини таъминлаш учун мазкур Қоидаларнинг 70 ва 71-бандларига мувофиқ барча зарур чораларни кўриши лозим.
Бунда ҲҲХК органи томонидан кўрсатиладиган навигацион ёрдам ҳаво кемасининг курсдан четлашиши натижасида у тутиб олиниши хавфи мавжуд бўлган ёки унинг хавфсизлигига бошқа таҳдид туғдириши мумкин бўлган ҳудудга кирган ёхуд бундай ҳудудга бевосита яқинлашган ҳолларда алоҳида аҳамият касб этади.
70. Агар ҳаво кемасининг жойлашуви номаълум бўлса, ҲҲХК органи қуйидаги чораларни кўриши лозим:
алоқа ҳали ўрнатилмаган бўлса, ушбу ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилиши;
унинг жойлашувини аниқлаш учун барча мавжуд воситалардан фойдаланиши;
ушбу шароитда ҳаво кемасининг парвозини бошқарувига таъсир қилиши мумкин бўлган барча омилларни ҳисобга олган ҳолда, ҳаво кемасининг курсдан четлашиши натижасида кирган бўлиши ёки кириши мумкин бўлган ҳудуддаги ҲҲХК органларига хабар бериши;
маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ тегишли ҳарбий органларни хабардор қилиши ҳамда уларга мазкур вазият билан боғлиқ парвоз режаси ва курсдан четлашган ҳаво кемасига оид бошқа маълумотларни тақдим этиши;
мазкур банднинг тўртинчи ва бешинчи хатбошиларида кўрсатилган органлардан, шунингдек парвоз қилаётган бошқа ҳаво кемаларидан ушбу ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатиш ҳамда унинг жойлашувини аниқлашда ҳар томонлама ёрдам кўрсатишни сўраши.
Бунда мазкур банднинг тўртинчи ва бешинчи хатбошиларида назарда тутилган талаблар мазкур банднинг учинчи хатбошига мувофиқ хабардор қилинган ҲҲХК органларига нисбатан ҳам татбиқ этилади;
71. Ҳаво кемасининг жойлашуви аниқланганда, ҲҲХК органи ҳаво кемасига унинг жойлашуви ҳамда вазиятни тузатиш учун кўрилиши лозим бўлган чоралар тўғрисида хабар беради. Зарурат бўлганда, ҲҲХК органлари ва тегишли ҳарбий органларга курсдан четлашган ҳаво кемаси ҳамда унга берилган тавсиялар тўғрисидаги тегишли маълумотларни тақдим этади.
72. ҲҲХК органи ўз ҳудудида мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси мавжудлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ҲҲХК эҳтиёжлари учун ёки маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ тегишли ҳарбий органлар эҳтиёжлари учун зарур бўлган барча ҳолларда ушбу ҳаво кемасининг мансублигини аниқлаш чораларини кўриши лозим. Бунинг учун ҲҲХК органи вазиятдан келиб чиқиб қуйидаги чоралардан бирини ёки бир нечтасини кўради:
а) ушбу ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилади;
б) ушбу парвоз тўғрисидаги маълумотларни мазкур парвоз маълумотлари ҳудудига хизмат кўрсатувчи бошқа ҲҲХК органларидан сўрайди ҳамда ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқа ўрнатишда ёрдам кўрсатишни сўрайди;
д) ушбу парвоз тўғрисидаги маълумотларни қўшни парвоз маълумотлари ҳудудларига хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органларидан сўрайди ҳамда ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқа ўрнатишда ёрдам кўрсатишни сўрайди;
э) ушбу ҳудудда парвоз қилаётган бошқа ҳаво кемаларидан зарур маълумотларни олишга ҳаракат қилади ҳамда зарурат бўлганда ҳаво кемаси аниқлангандан сўнг тегишли ҳарбий органни хабардор қилади.
73. ҲҲХК органи курсдан четлашган ёки мансублиги аниқланмаган ҳаво кемасини ноқонуний аралашув объекти бўлган деб ҳисобласа, маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ бу ҳақда тегишли ваколатли ҲҲХК органини дарҳол хабардор қилиши лозим.
74. Фуқаро авиацияси ҳаво кемасини тутиб олиш ҳолати юзага келганда, ҲҲХК органи ўз масъулият ҳудудида ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу вазиятга мос равишда қуйидаги чораларни кўриши лозим:
а) тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан барча мавжуд воситалар ёрдамида икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилиши (агар бундай алоқа ҳали ўрнатилмаган бўлса, 121,5 MHz авария частотасида ҳам ўрнатишга ҳаракат қилиши);
б) тутиб олинаётган ҳаво кемаси учувчисига тутиб олиш ҳақида хабар бериши;
д) тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани амалга ошираётган тутиб олишни бошқарувчи орган билан алоқа ўрнатиши ҳамда унга ушбу ҳаво кемаси тўғрисидаги мавжуд маълумотларни тақдим этиши;
э) зарурат туғилганда тутиб олинаётган ҳаво кемасининг хабарларини ёки тутиб олишни бошқарувчи орган билан тутиб олинаётган ҳаво кемаси ўртасидаги хабарларни қайта узатиши;
ф) тутиб олишни бошқарувчи орган билан яқин ҳамкорликда тутиб олинаётган ҳаво кемаси хавфсизлигини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўриши;
г) агар тутиб олинаётган ҳаво кемаси курсдан четлашиши натижасида қўшни парвоз маълумотлари ҳудудини тарк этган бўлса, ушбу ҳудудда хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органларини хабардор қилиши.
75. ҲҲХК органи ўз масъулият ҳудудидан ташқарида ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу вазиятга мос равишда қуйидаги чораларни кўриши лозим:
а) ҳаво кемаси тутиб олинаётган ҳаво ҳудудида хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органини хабардор қилади, унга ҳаво кемасининг мансублигини аниқлашни осонлаштириши мумкин бўлган мавжуд маълумотларни тақдим этади ҳамда ундан мазкур Қоидаларнинг 74-бандига мувофиқ чоралар кўришни сўраши;
б) зарурат туғилганда тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан тегишли ҲҲХК органи ўртасидаги ёки тутиб олишни бошқарувчи орган билан тутиб олинаётган ҳаво кемаси ўртасидаги хабарларни қайта узатиши.
76. Давлат ҳаво кемасини тутиб олиш ҳолати юзага келганда, ҲҲХК органи ўз жавобгарлик ҳудудида давлат ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, мазкур вазиятда мос бўлган қуйидаги чораларни кўриши лозим:
а) давлат ҳаво кемасини тутиб олишни бошқариш органини ҳаво кемасининг мансублиги тўғрисида хабардор қилиши ҳамда у ҳақидаги барча мавжуд маълумотларни тақдим этиши;
б) тутиб олишни бошқариш органининг кўрсатмаларига мувофиқ, зарурат туғилганда тутиб олиш жараёнида қайта узатувчи орган сифатида иштирок этиши ҳамда тутиб олинаётган ҳаво кемасининг хавфсизлигини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўриши;
д) тутиб олиш жараёни унинг жавобгарлик ҳудудидан ташқарига чиқса, бошқа ҲҲХК органлари билан зарур мувофиқлаштиришни амалга ошириши.
77. ҲҲХК органлари мувофиқлаштирилган халқаро вақтдан (бундан буён матнда UTC деб юритилади) фойдаланадилар ҳамда вақтни соат ва дақиқаларда, зарурат бўлганда эса сонияларда, ярим тундан бошлаб ҳисобланадиган сутка бўйича ифодалайдилар.
78. ҲҲХК органлари вақтни соат, дақиқа ва сонияларда кўрсатувчи ва ҳар бир иш жойидан аниқ кўринувчи соатлар билан жиҳозланиши лозим.
79. ҲҲХК органларидаги соатлар ва вақтни қайд этувчи бошқа қурилмаларнинг UTCдан ±30 сониядан ортиқ фарқ қилмаслигини таъминлаш учун текширилиши лозим. ҲҲХК органлари маълумотлар узатиш линияларидан фойдаланганда, соатлар ва вақтни қайд этувчи бошқа қурилмаларнинг UTCдан 1 сониядан ортиқ фарқ қилмаслигини таъминлаш учун текширилиши лозим.
80. Аниқ вақт стандарт вақт станциясидан, бундай имконият мавжуд бўлмаган тақдирда эса стандарт вақт станциясидан аниқ вақтни оладиган бошқа ваколатли органдан олинади.
81. ҲҲХК органлари ҳаво кемасига аниқ вақтни сўров бўлганда хабар беради ва энг яқин 30 сониягача аниқлик билан тақдим этиши лозим.
28-БОБ. ҲАВО КЕМАЛАРИНИ БАРОМЕТРИК БАЛАНДЛИК
ТЎҒРИСИДАГИ МАЪЛУМОТЛАРНИ УЗАТУВЧИ ҚАБУЛ-ЖАВОБ
УСКУНАЛАРИ БИЛАН ЖИҲОЗЛАШ ҲАМДА УЛАРДАН
ФОЙДАЛАНИШ ТАЛАБЛАРИНИ ЖОРИЙ ЭТИШ
82. "Ўзавиация" агентлиги ҳаво кемаларининг барометрик баландлиги ҳақидаги маълумотларни узатувчи қабул-жавоб ускуналари билан жиҳозлаш ва улардан ҳаво ҳудудининг белгиланган қисмларида фойдаланиш талабларини жорий этади.
Бунда мазкур талаблар ҲҲХК самарадорлигини ҳамда бортдаги тўқнашувлар тўғрисида огоҳлантириш тизимлари самарадорлигини оширишга қаратилган бўлади.
83. "Ўзавиация" агентлиги ҲҲБ хизматларини кўрсатишда чарчоқни бошқариш бўйича талабларни белгилайди. Мазкур талаблар ҲҲБ диспетчерлари хизмат вазифаларини зарур даражадаги ҳушёрликни сақлаган ҳолда бажаришини таъминлаш мақсадида илмий тамойиллар, замонавий билимлар ҳамда эксплуатацион тажрибага асосланади ҳамда қуйидагиларни назарда тутади:
а) ҲҲБ диспетчерларининг иш жойидаги вақт меъёрлари ҳамда уларни қўллаш тартиби мазкур Қоидаларнинг 5-иловасига мувофиқ;
б) "Ўзаэронавигация маркази" томонидан FRMSни жорий этиш ва қўллаш тартиби мазкур Қоидаларнинг 6-иловасига мувофиқ.
Бунда, чарчоқни бошқариш бўйича тартибни ишлаб чиқиш ва жорий этишда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг Чарчоқни бошқариш ёндашувлари устидан назорат бўйича қўлланмасига асосланилади.
84. "Ўзаэронавигация маркази" томонидан чарчоқ билан боғлиқ парвозлар хавфсизлигига оид хавф омилларини бошқариш мақсадида қуйидаги усуллардан бирини қўллашни талаб этилади:
а) ҲҲБ диспетчерларининг иш жадвалларини кўрсатилаётган ҲҲХК ҳажми ҳамда мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг "а" кичик бандида назарда тутилган иш жойидаги вақт меъёрларига мувофиқ шакллантириш;
б) мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг "б" кичик бандига мувофиқ ҲҲБ диспетчерларининг барча фаолияти бўйича FRMСни жорий этиш;
д) мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг "б" кичик бандига мувофиқ ҲҲХКнинг айрим турлари бўйича FRMSни жорий этиш ҳамда қолган фаолият бўйича ҲҲБ диспетчерларининг иш жадвалларини мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг "а" кичик бандида назарда тутилган иш жойидаги вақт меъёрларига мувофиқ шакллантириш.
85. Агар "Ўзаэронавигация маркази" ҲҲБ хизматларининг бир қисмини ёки барчасини мазкур Қоидаларнинг 84-бандининг "а" кичик бандида назарда тутилган иш вақти меъёрларига мувофиқ ташкил этса, қуйидаги талаблар бажарилишини таъминлайди:
а) белгиланган иш вақти меъёрларига риоя этилганлиги ҳамда дам олиш вақтига қўйилган талаблар бажарилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар юритилиши ва тақдим этилишини;
б) "чарчоқни бошқариш" тамойиллари ҳамда "чарчоқни бошқариш" сиёсатини ишлаб чиқиш ва ҲҲБ диспетчерларини хабардор қилинишини;
д) иш жараёнида олдиндан прогноз қилиб бўлмайдиган фавқулодда ёки кутилмаган вазиятларда юзага келадиган қўшимча хавф омилларини камайтириш мақсадида иш вақти меъёрларидан чекиниш тартибини белгилаши;
э) тезкор ишлаб чиқариш зарурати мавжуд бўлганда, "Ўзаэронавигация маркази" иш вақти меъёрларига риоя этилгандаги парвозлар хавфсизлиги даражасига тенг ёки ундан юқори хавфсизлик даражаси таъминланишини ҳамда тегишли хавф омиллари самарали бошқарилишини асослаган тақдирда, мазкур иш вақти меъёрларидан четга чиқиш учун "Ўзавиация" агентлигидан рухсат олиши.
Бунда иш вақти меъёрларига риоя этилиши "Ўзаэронавигация маркази"ни ўз фаолияти давомида юзага келадиган хавф омилларини, шу жумладан чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизими доирасида бошқариш мажбуриятидан озод этмайди.
86. Агар "Ўзаэронавигация маркази" мазкур Қоидаларнинг 84-бандининг "б" кичик бандига мувофиқ ҲҲБ хизматларининг бир қисмини ёки барчасини кўрсатишда FRMSни жорий этса, қуйидаги талаблар бажарилишини таъминлайди:
а) ФРМСнинг парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизимининг бошқа элементлари билан интеграция қилиниш тартибини белгилашни;
б) ҳужжатлаштирилган тартиб-таомиллар асосида парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланишини назарда тутувчи FRMSни тасдиқлашни.
Бунда FRMS фаолияти учун зарур бўлган маълумотларнинг узлуксиз мавжудлигини таъминлаш мақсадида парвозлар хавфсизлигига оид маълумотларни ҳимоя қилиш талаблари Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги конвенциянинг 19-иловасига мувофиқ амалга оширилиши лозим.
87. Ҳаво ҳаракатини парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизимида парвозлар хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳар қандай муҳим ўзгариш, шу жумладан эшелонлаш минимумларини камайтириш ёки янги қоида ёхуд тартибни жорий этиш, парвозлар хавфсизлиги хавф омиллари баҳолангач, парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланиши тасдиқлангандан ҳамда фойдаланувчилар билан маслаҳатлашувлар ўтказилиб, "Ўзавиация" агентлиги билан келишилгандан кейингина амалга оширилади.
Зарур ҳолларда ўзгаришларни жорий этувчи корхона жорий этилган ўзгаришлар натижасида парвозлар хавфсизлигининг белгиланган даражаси сақланиб қолаётганлигини баҳолаш мақсадида уларнинг натижаларини мониторинг қилишни таъминлайди.
Бунда агар ўзгаришнинг хусусияти парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражасини миқдорий баҳолаш имконини бермаса, парвозлар хавфсизлиги хавф омилларини баҳолаш эксплуатацион баҳолаш асосида амалга оширишга рухсат этилади.
31-БОБ. УМУМИЙ ҲИСОБЛАШ ТИЗИМЛАРИ
88. Аэронавигация мақсадларида горизонтал текисликда ҳисоблаш тизими сифатида Бутунжаҳон геодезия тизими (WGS-84) қўлланилади. Эълон қилинадиган аэронавигация географик координаталари (кенглик ва узунликни) WGS-84 геодезик координаталар тизимида ифодаланади.
89. Аэронавигация мақсадларида вертикал таянч тизими сифатида ўртача денгиз сатҳи (MSL) қабул қилинади. Ўртача денгиз сатҳи (MSL) Ернинг тортишиш майдони билан боғлиқ бўлган геоид сиртига асосланади.
Бунда глобал миқёсда геоид ўртача денгиз сатҳига мос келади ҳамда Ернинг тортишиш майдонининг эквипотенциал сирти сифатида қаралади.
90. Аэронавигация мақсадларида Григориан тақвими ҳамда мувофиқлаштирилган халқаро вақтдан (UTC) таянч тизимлари сифатида қўлланилади. Бошқа вақт ҳисоби тизими қўлланилган ҳолларда, бу ҳақдаги маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP)да эълон қилиниши лозим.
91. "Ўзаэронавигация маркази" авиадиспетчерларнинг радиотелефон алоқаси олиб бориладиган тилларда сўзлаша олишларини ҳамда ушбу тилларни тушунишларини таъминлаши лозим.
92. ҲҲБ органлари ўртасида алоқа тили бўйича бошқача келишув мавжуд бўлмаса, улар ўртасидаги алоқада инглиз тили қўлланилиши лозим.
33-БОБ. КУТИЛМАГАН ВАЗИЯТЛАРДА АМАЛГА
ОШИРИЛУВЧИ ЧОРА-ТАДБИРЛАР
93. "Ўзаэронавигация маркази" Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҲҲХК ва у билан боғлиқ хизматлар фаолиятининг бузилиши ёки бузилиш хавфи юзага келганда қўлланиладиган кутилмаган вазиятлар бўйича чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқади ва эълон қилади. Мазкур режалар қўшни ҲҲХК учун масъул ваколатли органлар ҳамда манфаатдор ҳаво ҳудуди фойдаланувчилари билан яқин ҳамкорликда ишлаб чиқилиши лозим.
Бунда кутилмаган вазиятлар бўйича чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш, эълон қилиш ва амалга ошириш тартибига оид қўлланма мазкур Қоидаларнинг 10-иловасида келтирилган.
34-БОБ. ТАҚИҚЛАНГАН, ЧЕКЛАНГАН
ВА ХАВФЛИ ҲУДУДЛАРНИ БЕЛГИЛАШ
ҲАМДА ЧЕГАРАЛАРИНИ АНИҚЛАШ
94. Тақиқланган, чекланган ва хавфли ҳудудларини ўрнатишда ҳар бир ҳудудга ном берилади ва ушбу ҳудудлар тўғрисидаги батафсил маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP)да эълон қилинади.
95. Муайян ҳудуд учун дастлаб белгиланган ном ушбу ҳудудга оид кейинчалик эълон қилинадиган барча билдиришномаларда ушбу ном қўлланилади.
96. Ҳудуд номи қуйидаги ҳарфлар ва рақамлардан иборат бўлиши керак:
а) Ўзбекистон Республикасига берилган жой индексининг давлатни ифодаловчи ҳарф белгиси;
б) P ҳарфи - тақиқланган ҳудуд учун, R ҳарфи - чекланган ҳудуд учун ва D ҳарфи - хавфли ҳудуд учун;
д) Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида такрорланмайдиган рақам.
97. Ҳудудга берилган рақамли белги ҳудуд тугатилган кундан бошлаб камида бир йил давомида қайта қўлланилмаслиги лозим.
98. Тақиқланган, чекланган ва хавфли ҳудудлар ташкил этилганда, улар кичик бўлиши ҳамда барча фойдаланувчилар томонидан осон аниқланиши учун оддий геометрик шаклга эга бўлиши лозим.
35-БОБ. УСКУНАЛАР БЎЙИЧА ПАРВОЗ ҚИЛИШ
СХЕМАЛАРИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШ ХИЗМАТИ
99. "Ўзаэронавигация маркази" мазкур Қоидаларнинг 7-иловасига мувофиқ ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш хизмати ташкил этилишини таъминлаши лозим.
ДИСПЕТЧЕРЛИК ХИЗМАТИНИ КЎРСАТИШ
1-БОБ. ҲАВОДАГИ ҲАРАКАТГА ДИСПЕТЧЕРЛИК
ХИЗМАТИНИНГ ҚЎЛЛАНИЛИШИ
100. Ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати қуйидагиларга кўрсатилади:
а) A, B, C, D ва E тоифадаги ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган барча УПҚ парвозлари;
б) B, C ва D тоифадаги ҳаво ҳудудидаги барча ВПҚ парвозлари;
д) ВПҚ бўйича барча махсус парвозлар;
э) назорат қилинадиган аэродромлардаги барча аэродромда ҳаракатланиш.
2-БОБ. ҲАВОДАГИ ҲАРАКАТГА ДИСПЕТЧЕРЛИК
ХИЗМАТИНИ КЎРСАТИШ
101. ҲҲБ қуйидаги диспетчерлик органлари томонидан амалга оширилади:
а) ҳудудий диспетчерлик хизмати - ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан, бундай марказ ташкил этилмаган ҳолларда эса яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун белгиланган чекланган ўлчамдаги диспетчерлик ҳудуди ёки диспетчерлик зонасида яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган томонидан;
б) яқинлашиш диспетчерлик хизмати - яқинлашиш диспетчерлик пункти томонидан, шунингдек мазкур хизмат функцияларини аэродром диспетчерлик пункти ёки ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан амалга ошириш зарур ёки мақсадга мувофиқ бўлган ҳолларда аэродром диспетчерлик пункти ёки ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан;
д) аэродром диспетчерлик хизмати - аэродром диспетчерлик пункти томонидан.
102. Перронда хизмат кўрсатиш вазифалари, шу жумладан перрондаги фаолиятни ташкил этиш вазифалари, аэродром диспетчерлик пункти, перрондаги фаолиятни ташкил этиш хизмати ёки алоҳида ташкил этилган орган зиммасига юклатилиши мумкин.
3-БОБ. ҲҲБ ХИЗМАТИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ
103. ҲҲБ органи ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатишда қуйидагиларни амалга ошириши лозим:
а) ҳар бир ҳаво кемасининг режалаштирилган ҳаракати ҳамда унга киритилган ўзгартиришлар тўғрисидаги маълумотлар билан таъминлаши;
б) ҳар бир ҳаво кемасининг жорий парвози тўғрисидаги энг сўнгги маълумотлар билан таъминланиши;
д) олинган маълумотлар асосида ҳаво кемаларининг бир-бирига нисбатан жойлашувини аниқлаши;
э) ўз бошқаруви остидаги ҳаво кемалари ўртасида тўқнашувларнинг олдини олиш, шунингдек ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимини таъминлаш мақсадида диспетчерлик рухсатлари ва зарур маълумотларни, тўқнашувнинг олдини олиш бўйича тавсия бериши;
ф) ҳаво кемаси бошқа ҲҲХК органлари бошқаруви остидаги ҳаво кемалари билан зиддиятли вазият юзага келтириши, шунингдек унга хизмат кўрсатиш бошқа ҲҲХК органига топширилишидан олдин тегишли ҲҲХК органлари билан мувофиқлаштиришни амалга ошириши.
104. Ҳаво кемасининг ҳаракати тўғрисидаги маълумотлар ҳамда ушбу ҳаво кемасига берилган диспетчерлик рухсати индикатор экранида ҳаво кемалари ўртасида белгиланган эшелонлашни таъминлаш ва ҳаводаги ҳаракат оқимини бошқариш учун зарур бўлган таҳлилни амалга ошириш имконини берадиган тарзда акс эттирилиши лозим.
105. Диспетчерлик органлари томонидан бериладиган диспетчерлик рухсатлари қуйидаги ҳаво кемалари ўртасида эшелонлашни таъминлаши керак:
а) A ва B тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида парвоз қилаётган барча ҳаво кемалари ўртасида;
б) C, D ва E тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида;
д) C тоифасига мансуб ҳаво ҳудудида УПҚ ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида;
э) УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳамда ВПҚ бўйича махсус парвозни амалга ошираётган ҳаво кемалари ўртасида;
ф) ВПҚ бўйича махсус парвозни амалга ошираётган ҳаво кемалари ўртасида. Бироқ D ва E тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида мазкур банднинг "б" кичик бандида назарда тутилган ҳолларда ҳаво кемаси учувчисининг сўровига биноан ҳамда ваколатли ҲҲХК органи томонидан белгиланган тартибда визуал метеорологик шароитларда амалга ошириладиган парвознинг муайян қисми учун эшелонлашни таъминламасдан диспетчерлик рухсати берилиши мумкин.
106. Диспетчерлик органи Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида эшелонлашни бошқа қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ амалга ошириши лозим.
107. 290 парвоз эшелонидан 410 парвоз эшелонини ҳам қўшиб ҳаво ҳудудининг барча қисмларида 1000 фут (300 м) қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимуми (RVSM) қўлланилганда, мазкур эшелонларда парвоз қилаётган ҳаво кемаларининг нисбий баландликни сақлаш хусусиятларини мониторинг қилиш бўйича минтақавий дастур ташкил этилади. Мазкур дастур қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимумининг доимий равишда хавфсиз қўлланилишини ҳамда парвозлар хавфсизлиги бўйича белгиланган талабларга мувофиқлигини таъминлашга хизмат қилиши лозим. Минтақавий мониторинг дастурининг қамрови муайян турдаги ҳаво кемалари гуруҳининг баландликни сақлаш хусусиятларини таҳлил қилиш ҳамда баландликни ўлчаш тизими хатолигининг барқарорлигини баҳолаш учун етарли бўлиши лозим.
Бунда вертикал эшелонлаш ва нисбий баландликни сақлаш хусусиятларини мониторинг қилиш бўйича кўрсатмалар халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг 290 парвоз эшелонидан 410 парвоз эшелонини ҳам қўшиб 1000 фут (300 м) қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимумини қўллаш бўйича қўлланмасига мувофиқ амалга оширилиши лозим.
108. RCP ва (ёки) RSP тавсифлари қўлланиладиган ҳаво ҳудудида тегишли RCP ва (ёки) RSP тавсифларига мувофиқ инфратузилма ҳамда ушбу тавсифларга мувофиқ парвозларни амалга ошираётган ҳаво кемаларининг эксплуатациясини мониторинг қилиш дастурлари ташкил этилади. Мазкур дастурлар тегишли ҳаво ҳудудида парвоз қилаётган ҳаво кемаларининг алоқа ва (ёки) кузатув кўрсаткичлари белгиланган парвозлар хавфсизлиги талабларига мувофиқлигини таъминлашга хизмат қилиши ҳамда мониторинг дастурларининг қамрови алоқа ва (ёки) кузатув самарадорлигини баҳолаш учун етарли бўлиши лозим.
109. Минтақалараро келишувлар доирасида мониторинг дастурлари бўйича маълумотлар ва (ёки) ахборотни алмашиш механизмига мувофиқ "Ўзаэронавигация маркази" Ўзбекистон Республикасига оид тегишли маълумотлар ва (ёки) ахборотни мунтазам тақдим этиши лозим.
110. Ҳаво ҳудудининг муайян қисмида қўлланиладиган эшелонлаш минимумлари қуйидагиларни ҳисобга олган ҳолда белгиланиши лозим:
а) қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ белгиланган эшелонлаш минимумлари;
б) ҳаводаги ҳаракат қўшни ҳаво ҳудудига ўтганда ёки қўшни ҳаво ҳудудидан кириб келганда, шунингдек йўналишлар қўшни ҳаво ҳудуди билан умумий чегарага қўлланилиши лозим бўлган эшелонлаш минимумидан кам масофада жойлашган ҳолларда, қўшни ҳаво ҳудудида ҲҲХК учун масъул тегишли ҲҲХК органлари билан эришилган келишувлари.
Бунда мазкур талаб жавобгарликни топшириш чегарасининг ҳар икки томонидаги ҲҲХК органлари томонидан қўлланиладиган эшелонлаш минимумларининг ўзаро мувофиқлигини ҳамда умумий чегара яқинида парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида белгиланган эшелонлашни таъминлашга қаратилган бўлиши лозим;
д) ҳаво ҳудудининг муайян қисмидан ўтувчи йўналишлар ёки уларнинг қисмлари бўйича ҳаво кемаси эксплуатантлари билан ўтказилган маслаҳатлашувлар натижалари;
э) парвозлар хавфсизлиги бўйича хавфларни баҳолаш натижалари, агар улар парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланганлигини тасдиқланганлиги.
111. Ўрнатилган эшелонлаш минимумлари ҳамда уларни қўллаш тартиби тўғрисидаги маълумотлар қуйидагиларга етказилиши лозим:
а) қўшни ҳаво ҳудудида ҲҲХК учун масъул бўлган тегишли ҲҲХК органларига;
б) агар эшелонлаш навигация воситалари ёки навигация усулларидан фойдаланишга асосланган бўлса, аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP) орқали учувчилар ва ҳаво кемаси эксплуатантларига.
5-БОБ. БОШҚАРИШ (ХИЗМАТ КЎРСАТИШ) УЧУН ЖАВОБГАРЛИК
112. Назорат қилинадиган ҳар бир парвозга бир вақтнинг ўзида фақат битта ҲҲХК диспетчерлик органи томонидан диспетчерлик хизмати кўрсатилиши лозим.
113. Ҳаво ҳудудининг муайян қисмида парвоз қилаётган барча ҳаво кемаларига диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик битта ҲҲХК диспетчерлик органига юклатилади. ҲҲХК диспетчерлик органлари ўртасида тегишли мувофиқлаштириш таъминлангандан сўнг, ҳаво кемаси ёки ҳаво кемалари гуруҳига хизмат кўрсатиш учун жавобгарлик бошқа ҲҲХК диспетчерлик органига юклатилиши мумкин.
6-БОБ. БОШҚАРИШ (ХИЗМАТ КЎРСАТИШ)
УЧУН ЖАВОБГАРЛИКНИ УЗАТИШ
114. Ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатувчи икки ҲҲХК органи ўртасида диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик ҳаво кемаси жавобгарлик чегарасини ҳисоблаб чиқилган вақтда кесиб ўтганда ёки ушбу органлар ўртасида келишилган бошқа нуқта ёхуд вақтда бир органдан иккинчисига ўтказилиши лозим.
115. Ҳудудий диспетчерлик хизмати кўрсатувчи орган билан яқинлашиш диспетчерлик хизмати кўрсатувчи орган ўртасида диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик ушбу органлар ўртасида келишилган нуқта ёки вақтда ҳудудий диспетчерлик хизмати кўрсатувчи органдан яқинлашиш диспетчерлик хизмати кўрсатувчи органига ёки аксинча ўтказилади.
116. Яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган ва аэродром диспетчерлик пункти ўртасида ҲҲХК учун жавобгарлик қуйидаги ҳолларда ўтказилади:
а) ҳаво кемалари учиб келаётганда ҲҲХК учун жавобгарлик яқинлашиш диспетчерлик хизмати органидан аэродром диспетчерлик пунктига ҳаво кемаси аэродром яқинида бўлиб, ерусти мўлжаллари бўйича қўнишга киришиш ва визуал қўнишни амалга ошириш мумкинлиги тасдиқланганда ёки барқарор визуал метеорологик шароитларга кирганда, шунингдек ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёки диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки эшелонга етганда ёхуд ҳаво кемаси қўнгандан сўнг;
Бунда Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органи мавжуд бўлган тақдирда ҳам, тегишли ҲҲХК органлари ўртасида олдиндан тузилган келишувга мувофиқ айрим парвозларга диспетчерлик хизмати ҳудудий диспетчерлик марказидан бевосита аэродром диспетчерлик пунктига ёки аксинча ўтказилиши мумкин. Бундай ҳолларда яқинлашиш диспетчерлик хизматига тегишли функциялар ҳудудий диспетчерлик маркази ёки аэродром диспетчерлик пункти томонидан амалга оширилади;
б) ҳаво кемалари учиб кетаётганда ҲҲХК учун жавобгарлик аэродром диспетчерлик пунктидан яқинлашиш диспетчерлик хизмати органига аэродром ҳудудида визуал метеорологик шароитлар устун бўлган ҳолларда ҳаво кемаси аэродром ҳудудини тарк этишидан олдин, визуал метеорологик шароитларда парвоздан ускуналар бўйича парвозга ўтишидан олдин ёхуд ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёки диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки баландликка (эшелонга) етганда, аэродромда ускуналар бўйича метеорологик шароитлар устун бўлган ҳолларда эса ҳаво кемаси ер юзасидан кўтарилгандан сўнг дарҳол ёки ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёхуд диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки баландликка (эшелонга) етганда.
117. Битта ҲҲХК органи таркибидаги диспетчерлик секторлари ёки диспетчерлик пунктлари ўртасида ҲҲХК учун жавобгарлик ҲҲХК органининг иш технологиясида белгиланган нуқта, эшелон ёки вақтда бир диспетчерлик сектори ёки диспетчерлик пунктидан бошқасига ўтказилади.
118. ҲҲХК учун жавобгарликни узатишни мувофиқлаштиришда ҲҲХК учун жавобгарлик бир ҲҲХК органидан бошқасига фақат қабул қилувчи орган (ҲҲХК органининг) розилиги ҳамда мазкур Қоидаларнинг 119 - 122-бандлари талаблари бажарилгандан сўнг ўтказилади.
119. Жавобгарликни узатувчи орган алоқа воситалари орқали қабул қилувчи ҲҲХК органига жорий парвоз режасининг тегишли қисмларини ҳамда унинг сўровига кўра диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун зарур бўлган бошқа маълумотларни юбориши лозим.
120. Радиолокацион ёки ADS-B маълумотларидан фойдаланган ҳолда ҲҲХК учун жавобгарликни узатишда, жавобгарликни узатиш билан боғлиқ диспетчерлик маълумотлари жавобгарлик узатилишидан олдин қабул қилувчи орган (ҲҲХК органига) юборилади ҳамда ҳаво кемасининг жойлашуви тўғрисидаги, зарур ҳолларда эса радиолокацион ёки ADS-B маълумотларига кўра унинг йўл чизиғи ва тезлиги тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак.
121. ADS-C келишуви маълумотларидан фойдаланган ҳолда ҲҲХК учун жавобгарликни узатишда, жавобгарликни узатиш билан боғлиқ диспетчерлик маълумотлари ҳаво кемасининг тўрт ўлчамли жойлашуви тўғрисидаги маълумотларни, шунингдек зарур ҳолларда бошқа тегишли маълумотларни ўз ичига олиши лозим.
122. Қабул қилувчи ҲҲХК органи узатувчи орган томонидан белгиланган шартларда ҲҲХК учун жавобгарликни қабул қилишга розилигини билдиради ёки ушбу шартларга ўзгартиришлар киритишни таклиф этади ҳамда ҳаво кемаси жавобгарлик топширилаётган пайтда эга бўлиши лозим бўлган парвознинг кейинги қисмига тааллуқли бошқа зарур маълумотларни ёки диспетчерлик рухсатини билдиради.
123. Қабул қилувчи ҲҲХК органи тегишли ҳаво кемаси билан икки томонлама овозли алоқа ва (ёки) маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа ўрнатиб, ҲҲХК учун жавобгарликни қабул қилгандан сўнг, агар ҲҲХК органининг иш технологиясида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, бу ҳақда узатувчи органни хабардор қилади.
124. ҲҲХКни мувофиқлаштиришнинг амалдаги тартиб-таомиллари, шу жумладан ҲҲХК учун жавобгарликни узатиш пунктлари ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувларда ёки ҲҲХК органининг иш технологиясида белгиланиши лозим.
7-БОБ. ДИСПЕТЧЕРЛИК РУХСАТЛАРИ
125. Диспетчерлик рухсатлари фақат ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш талабларига асосланиши лозим ҳамда қуйидагиларни ўз ичига олади:
а) парвоз режасида кўрсатилган ҳаво кемасининг танитувчи индекси;
б) диспетчерлик рухсатнинг амал қилиш чегараси;
д) парвоз йўналиши;
э) бутун парвоз йўналиши ёки унинг бир қисми учун белгиланган парвоз эшелони (эшелонлари), зарур ҳолларда эса эшелонни ўзгартириш бўйича кўрсатмалар;
ф) парвозни амалга ошириш учун зарур бўлган бошқа кўрсатмалар ва маълумотлар, шу жумладан яқинлашиш ёки учиб кетиш манёврлари, алоқа ўрнатиш тартиби ҳамда диспетчерлик рухсатнинг амал қилиш чегараси.
Бунда рухсатнинг амал қилиш муддатининг тугаши, агар парвоз бошланмаган бўлса, рухсат автоматик равишда бекор қилинадиган вақтни англатади.
126. Ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимини таъминлаш ҳамда диспетчерлик рухсатларида учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ҳамда схемаларини тавсифлашни соддалаштириш мақсадида стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ҳамда улар билан боғлиқ схемалар белгиланади.
127. Товуш тезлигидан юқори тезликда парвоз қилувчи ҳаво кемасига диспетчерлик рухсати ҳаво кемаси товуш тезлигига яқин тезлик босқичи (трансоник) бошланишидан олдин берилиши керак ҳамда камида ушбу босқич якунигача амал қилиши лозим.
128. Ҳаво кемасининг крейсер эшелон режимида товуш тезлигидан юқори тезликдан товуш тезлигигача секинлашиши ва пасайиши учун бериладиган диспетчерлик рухсати камида ҳаво кемаси товуш тезлигига яқин тезлик босқичи (трансоник) давомида узлуксиз пасайишни таъминлаши лозим.
129. Парвозлар хавфсизлиги билан боғлиқ диспетчерлик рухсатлари ва кўрсатмаларининг овозли алоқа орқали узатилган қисмлари парвоз экипажи аъзоси томонидан такрорланиши шарт. Шунингдек, қуйидаги диспетчерлик рухсатлари ва кўрсатмалари ҳар доим такрорланиши талаб этилади:
а) йўналиш бўйлаб парвоз қилиш учун диспетчерлик рухсатлари;
б) фаол УҚЙга кириш, қўниш, учиш, қўнгандан сўнг кутиб туриш, кесиб ўтиш ва орқага ҳаракатланиш бўйича рухсатлар ва кўрсатмалар;
д) фаол УҚЙга тегишли, баландлик ўлчагичини ўрнатиш, иккиламчи радиолокатор кодлари, парвоз эшелонлари, курс ва тезлик ҳамда диспетчер томонидан узатиладиган ёки АТИС радиоэшиттиришлари орқали бериладиган ўтиш эшелонлари бўйича кўрсатмалар.
130. Мазкур Қоидаларнинг 129-бандида назарда тутилмаган бошқа диспетчерлик рухсатлари ёки кўрсатмалари, шу жумладан шартли рухсатлар, улар тушунилганлиги ва уларга риоя этилиши аниқ ифодаланадиган тарзда такрорланиши ёки тасдиқланиши лозим.
131. ҲҲБ диспетчери ҳаво кемаси парвоз экипажи аъзоси томонидан диспетчерлик рухсати ёки кўрсатмаси тўғри такрорланганлигига ишонч ҳосил қилиш учун унинг такрорланишини тинглайди ҳамда такрорлаш жараёнида аниқланган ҳар қандай номувофиқликни зудлик билан бартараф этиш чораларини кўриши лозим.
132. ҲҲХК органи томонидан бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, CPDLC орқали юборилган хабарлар овозли алоқа орқали такрорланмайди.
133. Манёвр майдонида ҳаракатланаётган ёки ҳаракатланишни режалаштираётган транспорт воситаларининг ҳайдовчилари диспетчер томонидан овозли алоқа орқали берилган парвозлар хавфсизлигига тааллуқли кўрсатмаларнинг тегишли қисмларини такрорлаши лозим. Бундай кўрсатмалар жумласига УҚЙга ёки ҳаракатланиш йўлагига кириш, УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлаги олдида тўхташ, УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлагини кесиб ўтиш ҳамда фаол УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлагида ҳаракатланишга доир кўрсатмалар киради.
134. Диспетчер транспорт воситаси ҳайдовчиси томонидан берилган кўрсатманинг такрорланишини тинглаб, унинг тўғри тушунилганлигига ишонч ҳосил қилиши ҳамда такрорлаш жараёнида аниқланган ҳар қандай номувофиқликни зудлик билан бартараф этиш чораларини кўриши лозим.
135. Диспетчерлик рухсатини ҲҲХК органлари ўртасида ҳаво кемасининг бутун парвоз йўналиши ёки унинг белгиланган қисми бўйича мувофиқлаштириш қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим:
а) агар учишдан олдин ҳаво кемасига хизмат кўрсатадиган барча ҲҲХК органлари ўртасида ушбу рухсатни мувофиқлаштириш имкони мавжуд бўлса, ҳаво кемасига биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача бўлган бутун парвозга йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши;
б) агар ҳаво кемасига кейинчалик хизмат кўрсатадиган ҲҲХК органлари ўртасида зарур мувофиқлаштириш ўз вақтида амалга оширилишига етарли асослар мавжуд бўлса, ҳаво кемасига биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача бўлган бутун парвозга йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши.
Бунда дастлабки йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши фақат учиб кетаётган ҳаво кемаларининг ҳаракатини тезлаштириш мақсадида берилган бўлса, биринчи мўлжалланган қўниш аэродроми диспетчерлик рухсатини берган органнинг эмас, балки бошқа ҳудудий диспетчерлик маркази жавобгарлик ҳудудида жойлашган бўлса ҳам кейинги диспетчерлик рухсати мазкур банд талабларига мувофиқ берилади.
Агар мазкур Қоидаларнинг 135-бандида назарда тутилган мувофиқлаштириш амалга оширилмаган ёки уни олдиндан амалга ошириш имконияти мавжуд бўлмаса, ҳаво кемасига диспетчерлик рухсати фақат мазкур мувофиқлаштириш таъминланган нуқтагача берилади. Ҳаво кемаси ушбу нуқтага етиб келишидан олдин ёки етиб келгунга қадар навбатдаги диспетчерлик рухсатини олиши лозим. Зарур ҳолларда ҳаво кемасига кутиш ҳудудида парвозни амалга ошириш бўйича кўрсатмалар берилиши лозим.
136. Тегишли ҲҲХК органи томонидан белгиланган ҳолларда ҳаво кемаси кейинги диспетчерлик рухсатини олиш мақсадида ҲҲХК учун жавобгарликни узатиш пунктига қадар парвоз йўналиши бўйича кейинги ҲҲХК органи билан алоқа ўрнатиши лозим.
137. Парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатини олиш жараёнида ҳаво кемаси ўзига хизмат кўрсатаётган ҲҲХК органи билан зарур икки томонлама алоқани сақлаб туриши лозим.
138. Парвоз йўналиши бўйича берилган диспетчерлик рухсати учувчи томонидан аниқ тушуниладиган тарзда берилиши лозим.
139. Мувофиқлаштириш амалга оширилмаган бўлса, парвоз йўналиши бўйича берилган диспетчерлик рухсати ҳаво кемасининг бошланғич парвоз профилига парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатини етказиш учун масъул ҲҲБ органи хизмат кўрсатадиган ҳаво ҳудудидан ташқарида таъсир кўрсатмаслиги лозим.
140. Парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатларини беришни осонлаштириш мақсадида маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланилган тақдирда, имкон қадар учувчи ва ҲҲХК органи ўртасида икки томонлама овозли алоқа сақланиб туриши керак.
141. Ҳаво кемаси бир диспетчерлик ҳудудидаги аэродромдан учиб, 30 дақиқа ичида бошқа диспетчерлик ҳудудига кирса ёки тегишли ҳудудий диспетчерлик марказлари ўртасидаги келишувга мувофиқ бошқа муддат белгиланган бўлса, кейинги ҳудудий диспетчерлик маркази билан мувофиқлаштириш учиш учун диспетчерлик рухсати берилишидан олдин амалга оширилиши лозим.
142. Ҳаво кемаси назорат қилинмайдиган ҳаво ҳудудида парвозни амалга ошириш мақсадида диспетчерлик ҳудудини тарк этиб, кейинчалик яна ўша ёки бошқа диспетчерлик ҳудудига киришни режалаштирган бўлса, унга учиш аэродромидан биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача диспетчерлик рухсати берилади.
Бунда диспетчерлик рухсати ёки унга киритилган ўзгартиришлар фақат назорат қилинадиган ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган парвоз қисмларига нисбатан қўлланади.
143. Ҳаводаги ҳаракат эҳтиёжи ҲҲХК тизимининг эълон қилинган ўтказувчанлик қувватидан ошганда ёки ошиши кутилганда Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) функциялари "Ўзаэронавигация маркази" томонидан амалга оширилади.
Бунда ҲҲХК тизимининг эълон қилинган ўтказувчанлик қуввати "Ўзаэронавигация маркази" томонидан ҳисоблаб чиқилиши лозим.
144. Ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда зарур ҳолларда икки томонлама ёки кўп томонлама келишувлар асосида ташкил этилади ва қўшни давлатларнинг ваколатли органлари билан ҳаводаги ҳаракат оқимини бошқариш масалалари бўйича мувофиқлаштиришни таъминлаши лозим.
145. ҲҲХК органи муайян жойда ёки муайян ҳаво ҳудудида маълум вақт давомида қўшимча ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишнинг имкони йўқлигини ёхуд бундай хизмат фақат чекланган ҳажмда кўрсатилиши мумкинлигини аниқласа, у бу ҳақда ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) органини ҳамда зарур ҳолларда қўшни ҲҲХК органларини хабардор қилади. Мазкур жой ёки ҳаво ҳудудига парвоз қилаётган ҳаво кемалари парвоз экипажи аъзолари ва тегишли фойдаланувчилар ҳам кутилаётган кечикишлар ёки жорий этилиши режалаштирилаётган чекловлар тўғрисида хабардор қилинади.
Бунда тегишли эксплуатантлар олдиндан ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) органи томонидан жорий этиладиган чекловлар тўғрисида хабардор қилиниши лозим.
8-БОБ. АЭРОДРОМЛАРДА ШАХСЛАР ВА ТРАНСПОРТ
ВОСИТАЛАРИНИНГ ҲАРАКАТИНИ БОШҚАРИШ
146. Аэродромнинг манёвр майдонидаги одамлар ёки транспорт воситалари, шу жумладан шатакка олинган ҳаво кемаларининг ҳаракати, шунингдек шахслар ҳамда қўнаётган, ҳаво орқали ерда ҳаракатланаётган ёки учаётган ҳаво кемалари ўртасида тўқнашув ёки бошқа хавфли вазиятлар юзага келишининг олдини олиш мақсадида аэродром диспетчерлик пункти томонидан бошқарилиши лозим.
147. Кўриш чекланган шароитлар жорий этилганда қуйидаги қоидалар қўлланилади:
а) аэродромнинг манёвр майдонида ишлайдиган шахслар ва транспорт воситаларининг сони зарур минимум билан чекланади ҳамда асосий эътибор II ёки III тоифадаги ускуналар ёрдамида қўниш тизимининг (бундан буён матнда ILS деб юритилади) критик зоналарини ҳимоя қилишга қаратилиши лозим;
б) мазкур Қоидаларнинг 148-банди талабларига риоя этилган ҳолда, мавжуд техник имкониятлардан келиб чиқиб, тегишли ҲҲХК органи томонидан транспорт воситалари ва ерда ҳаракатланаётган ҳаво кемалари ўртасидаги белгиланган минимал масофа сақлаш таъминланиши лозим;
д) битта УҚЙда II ёки III тоифадаги ILS асосидаги аниқ қўнишга киришлар амалга оширилаётган бўлса, ILS тизимининг қатъийроқ чекловлар қўлланиладиган критик зоналари ҳимоя қилиниши лозим.
Бунда кўриш чекланган ҳолат юзага келган тақдирда, кўзда тутилган тартиб-қоидалар давомийлиги ҲҲХК органинг қўлланмасига мувофиқ амалга оширилиши лозим.
148. Авария - қутқарув транспорт воситаларига авиация ҳалокатига учраган ҳаво кемасига ёрдам кўрсатиш учун ҳаракатланишда, ерда ҳаракатланаётган бошқа барча транспорт воситаларига нисбатан устуворлик ҳуқуқи берилади.
149. Манёвр ҳудудида жойлашган транспорт воситалари мазкур қоидаларнинг 148-банди талабларига амал қилаётган пайтларида қуйидагиларга риоя қилишлари керак:
а) транспорт воситалари ва ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситалари қўнаётган, учаётган ва ерда ҳаракатланаётган ҳаво кемаларига йўл бериши;
б) транспорт воситалари ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситаларига йўл бериши;
д) транспорт воситалари ҲҲХК кўрсатмасига биноан бошқа транспорт воситаларига йўл бериши;
э) мазкур банднинг "а", "б" ва "д" кичик бандларининг талабларига қарамасдан, транспорт воситалари ва ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситалари аэродром диспетчерлик пунктининг кўрсатмаларини бажариши.
КУЗАТУВНИ ТАЪМИНЛАШ
150. Кузатув тизимлари парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида хавфсизлик билан боғлиқ огоҳлантиришлар ва хабарларни шакллантириши лозим. Бунга зиддиятли вазият тўғрисидаги огоҳлантириш, зиддиятли вазият юзага келишидан олдинги огоҳлантириш, минимал хавфсиз абсолют баландлик тўғрисидаги огоҳлантириш ҳамда иккиламчи радиолокатор кодларининг бехосдан такрорланиши тўғрисидаги хабар киради.
10-БОБ. ЕРДАГИ ҲАРАКАТНИ КУЗАТИШ
РАДИОЛОКАТОРИДАН (СМР) ФОЙДАЛАНИШ
151. Манёвр майдонини тўлиқ ёки қисман визуал кузатиш имкони бўлмаганда ёхуд визуал кузатишга қўшимча равишда ердаги ҳаракатни кузатиш радиолокатори ёки бошқа мос кузатув ускуналаридан фойдаланилганда, ушбу воситалардан қуйидаги мақсадларда фойдаланилиши лозим:
а) манёвр ҳудудида ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг ҳаракатини кузатиш;
б) учувчиларни, транспорт воситаларининг ҳайдовчиларини ҳаракат йўналиши тўғрисида хабардор қилиш;
д) манёвр ҳудудида ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг хавфсиз ва самарали ҳаракатланишини таъминлашда тавсия бериш ва зарур ёрдам кўрсатиш.
III БЎЛИМ. ПАРВОЗ МАЪЛУМОТЛАРИ
ХИЗМАТИ БИЛАН ТАЪМИНЛАШ
ХИЗМАТИНИНГ ҚЎЛЛАНИШИ
152. Парвоз маълумотлари хизмати ушбу маълумотлар тааллуқли бўлган барча ҳаво кемаларига тақдим этилиши лозим:
а) ҲҲХК билан таъминланувчи ҳаво кемаларига;
б) тегишли ҲҲХК органларига бошқа манбалар орқали маълум бўлган ҳаво кемаларига.
Бунда парвоз маълумотлари хизматининг тақдим этилиши ҳаво кемаси командирини парвозни амалга ошириш бўйича жавобгарликдан озод этмайди. Парвоз режасига ҳар қандай ўзгартириш киритиш тўғрисидаги якуний қарор ҳаво кемаси командири томонидан қабул қилинади.
153. Агар ҲҲХК органлари бир вақтнинг ўзида парвоз маълумотлари хизматини тақдим этса ва ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини тақдим этса, диспетчерлик хизматини кўрсатиш талаб этган барча ҳолатларда ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишга нисбатан устувор асосда амалга оширилиши лозим.
Бунда муайян ҳолатларда ҳаво кемаси қўнишга киришиш, қўниш, учиш ёки баландликка кўтарилиш жараёнида ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати доирасида тақдим этилмайдиган муҳим маълумотларни кечиктирмасдан олиш зарурати юзага келиши ҳисобга олиниши керак.
ХИЗМАТИНИ ҚЎЛЛАШ ДОИРАСИ
154. Парвоз маълумотлари хизмати ҳаво кемалари парвоз экипажи аъзоларига қуйидаги маълумотларни тақдим этиши лозим:
а) SIGMET ва AIRMET маълумотларини;
б) вулқон отилишидан олдинги вулқон фаоллиги, вулқон отилиши, шунингдек вулқонли кул булутлари билан боғлиқ тегишли маълумотларни;
д) атмосферага радиоактив моддалар ёки заҳарли кимёвий моддаларнинг чиқарилиши ҳақидаги маълумотларни;
э) радионавигация хизматларининг эксплуатацион ҳолатининг ўзгариши ҳақидаги маълумотларни;
ф) аэродромлар ва уларга тегишли объектлар ҳолатларининг ўзгариши, шу жумладан аэродромнинг иш майдони қор, муз ёки сезиларли сув қатлами билан қопланганлиги ҳақидаги маълумотларни;
г) учувчисиз эркин учувчи ҳаво шарлари ҳақида маълумот тақдим этиш ва парвозлар хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган бошқа маълумотларни.
155. Парвоз маълумотлари хизмати тақдим этилаётган парвозларга мазкур Қоидаларнинг 154-бандида кўрсатилган маълумотлардан ташқари қуйидаги маълумотларни тақдим этиши лозим:
а) учиш, манзил ва захира аэродромларида хабар берилган ёки кутилаётган об-ҳаво шароити ҳақидаги маълумотларни;
б) C, D, E, F ва G тоифаларига кирувчи ҳаво ҳудудларида учаётган ҳаво кемаларига ҳаракат ҳақидаги маълумотларни;
д) сув ҳудудлари устидан амалга ошириладиган парвозларда учувчининг сўровига кўра, мазкур ҳудуддаги сув усти кемаларининг радиотелефон чақирув белгиси, жойлашуви, ҳақиқий ҳаракат йўналиши, тезлиги ва мавжуд бошқа маълумотларни.
Бунда мазкур банднинг "б" кичик бандда кўрсатилган маълумотлар, фақат маълум ҳаво кемалари ҳақидаги маълумотни ўз ичига олиб, бу маълумотлар баъзан тўлиқ бўлмаганлиги боис, борлиги ҳақида хабар берилаётган ҳаво кемаси билан тўқнашиш хавфини туғдириши мумкин ва ҲҲХК органлари ушбу маълумотнинг узлуксиз тақдим этилиши ёки унинг тўғрилиги учун жавобгар бўлмайди.
Мазкур банднинг "б" кичик бандига мувофиқ тақдим этиладиган тўқнашиш хавфи тўғрисидаги маълумотларни тўлдириш зарурати туғилса ёки муайян бир ҳаво ҳудудида парвоз маълумотлари хизмати вақтинча тўхтатилган тақдирда, ҳаводаги ҳаракат ҳақидаги маълумотларни тақдим этиш учун ҳаво кемалари орқали радиоэшиттириш узатмасидан фойдаланиш мумкин. Ҳаводаги ҳаракат ҳақидаги маълумотларни тақдим этишда ҳаво кемалари орқали радиоэшиттириш узатмасидан фойдаланиш ва шу билан боғлиқ эксплуатация қилиш тартиб-қоидалари бўйича кўрсатмалар мазкур Қоидаларнинг 9-иловасида келтирилган.
156. ҲҲХК органи ҳаво кемалари ҳақидаги махсус хабарларни иложи борича тезроқ бошқа тегишли ҳаво кемаларига, ўзига бириктирилган тегишли метеорологик органга ҳамда бошқа ҲҲХК органларига юбориши лозим. Ҳаво кемаларига мазкур маълумотлар тегишли метеорологик орган билан тузилган келишувда белгиланган тартиб ва муддатларда етказилиши лозим.
157. ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига парвоз маълумотлари хизматини кўрсатишда мазкур Қоидаларнинг 154-бандида назарда тутилган маълумотлардан ташқари, ВПҚ бўйича парвозни амалга оширишга тўсқинлик қилиши мумкин бўлган ҳаводаги ҳаракат ҳамда парвоз йўналиши бўйича об-ҳаво шароитларига оид мавжуд маълумотлар ҳам тақдим этилиши лозим.
3-БОБ. ТЕЗКОР ПАРВОЗ МАЪЛУМОТЛАРИ ХИЗМАТИНИ
ТАҚДИМ ЭТИШДА РАДИОЭШИТТИРИШ УЗАТМАЛАРИ
158. Парвоз маълумотлари хизмати таркибига кирувчи радионавигация хизматлари, метеорологик маълумотлар ҳамда аэродромлар бўйича тезкор маълумотлар (мавжуд бўлганда) эксплуатацион эҳтиёжлардан келиб чиқиб, ягона интеграциялашган шаклда тақдим этилиши лозим.
159. Бирлаштирилган тезкор парвоз маълумотларни ўз ичига олган хабарларни ҳаво кемаси бортига узатиш назарда тутилган бўлса, улар тасдиқланган таркибда ҳамда белгиланган ҳолларда парвознинг тегишли босқичлари учун белгиланган кетма-кетликда узатилиши лозим.
160. Тезкор парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишда радиоэшиттириш узатмаларидан фойдаланилганда, улар парвознинг турли босқичлари учун мўлжалланган эксплуатацион ҳамда метеорологик маълумотларни ягона хабарда бирлаштирган радиоэшиттиришлардан иборат бўлиши лозим. Тезкор парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишда ЮЧ, ЖЮЧ ва ATIS радиоэшиттириш узатмаларидан фойдаланилади.
161. Учувчининг сўровига асосан тегишли ҲҲХК органи тезкор парвоз маълумотлари хизмати (бундан буён матнда OFIS деб юритилади) орқали OFIS хабарларини узатилиши лозим.
162. Минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда "Ўзаэронавигация маркази" томонидан ҳаводаги ҳаракат оқими ва тузилиши таҳлили натижаларига кўра ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали OFIS хизматини тақдим этиш зарур деб топилган ҳолларда, OFIS хизмати ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилади.
163. OFISни ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари тақдим этилган ҳолларда қуйидагилар таъминланиши лозим:
а) маълумот ушбу банднинг қўлланилиши шарти билан мазкур Қоидаларнинг 165-бандида кўрсатилган маълумотларга мос келиши;
б) об-ҳаво маълумотлари ва прогнозлар тақдим этилиши керак бўлган аэродромлар, аэродром эксплуатантлари ва метеорологик орган ўртасидаги келишувда кўрсатилган аэродромлар рўйхатига киритилиши;
д) радиоэшиттириш узатмасида иштирок этувчи станцияларнинг ишлаш кетма-кетлиги тегишли эксплуатантлар ўртасидаги келишувларда кўрсатилганидек бўлиши;
э) OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини амалга оширишда инсон имкониятлари ҳисобга олиниши;
ф) ҳар бир аэродром бўйича маълумот, ўзига тегишли бўлган аэродром номи билан кўрсатилиши;
г) радиоэшиттириш узатмаси вақти етиб келган пайтда маълумот қабул қилинмаган ҳолларда, сўнгги мавжуд маълумотни унинг кузатув вақтини кўрсатган ҳолда узатиши;
ҳ) тўлиқ хабарнинг радиоэшиттириш узатмаси орқали узатилиши, радиоэшиттириш станциясига ажратилган қолган вақт ичида такрорланиши лозим;
и) сезиларли ўзгаришлар бўлганда радиоэшиттириш узатмасига киритиладиган маълумотларни дарҳол янгиланиши;
ж) OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари "Ўзаэронавигация маркази" томонидан тайинланган энг муносиб органлар томонидан тайёрланиши ва тарқатилиши.
164. Аэродромлар бўйича ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари инглиз тилида олиб борилиши лозим. OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини бир нечта хорижий тилларда узатиш зарурати юзага келган тақдирда, ҳар бир тил учун алоҳида радиоэшиттириш канали ташкил этилиши лозим.
165. OFISни тақдим этишда ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари таркибига кирувчи хабарлар, белгиланган кетма-кетликда узатиладиган қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:
а) йўналиш бўйича об-ҳаво шароитлари тўғрисидаги маълумотлар;
б) йўналиш бўйича махсус об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги SIGMET маълумоти;
д) аэродром тўғрисидаги қуйидаги маълумотлар:
аэродромнинг номи;
кузатув вақти;
муҳим тезкор маълумотлар;
ер юзасидаги шамолнинг йўналиши ва тезлиги, шамолнинг максимал тезлиги;
кўриш узоқлиги ҳамда тегишли RVR;
жорий об-ҳаво тўғрисидаги маълумотлар;
баландлиги 1500 м (5000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, вертикал кўриш узоқлиги;
аэродром бўйича прогноз.
166. Минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда "Ўзаэронавигация маркази" томонидан ҳаводаги ҳаракат оқими ва тузилиши таҳлили натижаларига кўра ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали OFIS хизматини тақдим этиш зарурати аниқланган ҳолларда, OFIS хизмати ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилади.
167. OFISни ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилган ҳолларда қуйидагилар таъминланиши лозим:
а) тақдим этилиши лозим бўлган об-ҳаво маълумотлари ва прогнозлар аэродром эксплуатантлари ҳамда метеорология хизмат таъминловчиси ўртасидаги минтақавий аэронавигация келишувларида белгиланган аэродромлар рўйхатини қамраб олиши;
б) ҳар бир аэродромга оид маълумот тегишли аэродром номи билан кўрсатилиши;
д) радиоэшиттириш узатмаси вақти келгунга қадар янги маълумот олинмаган тақдирда, сўнгги мавжуд маълумот унинг кузатув вақти кўрсатилган ҳолда узатилиши;
э) радиоэшиттириш узатмалари узлуксиз ҳамда такрорланиб узатилиши;
ф) OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини амалга оширишда инсон имкониятлари ҳисобга олиниши.
Бунда радиоэшиттириш узатмасининг давомийлиги 5 дақиқадан ошмаслиги ҳамда узатиш тезлиги маълумотлар сифатининг қабул қилинишига салбий таъсир кўрсатмаслиги лозим;
г) радиоэшиттириш узатмаси мунтазам равишда янгиланиб турилиши ҳамда сезиларли ўзгариш юз берганда у дарҳол янгиланиши;
ҳ) OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари "Ўзаэронавигация маркази" томонидан тайинланган энг мақбул органлар томонидан тайёрланиши ҳамда тарқатилиши.
168. Аэродромлар бўйича ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари инглиз тилида олиб борилади. OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини бир нечта хорижий тилларда узатиш эҳтиёжи пайдо бўлса, ҳар бир тил учун алоҳида канал ташкил этилиши лозим.
169. OFISни тақдим этишда ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари таркибига кирувчи хабарлар белгиланган кетма-кетликда қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:
а) аэродром номи;
б) кузатув вақти;
д) қўниш учун фойдаланиладиган УҚЙ;
э) УҚЙ юзасининг ҳолати;
ф) радионавигация хизмати (воситалари) мавжуд бўлса, уларнинг эксплуатацион ҳолатидаги ўзгаришлар;
г) кутиш ҳудудига кириш кутилаётган тақдирда, ундаги кечикишлар тўғрисидаги маълумотлар;
ҳ) ер юзасидаги шамолнинг йўналиши ва тезлиги, зарур ҳолларда эса шамолнинг максимал тезлиги;
и) кўриш узоқлиги ҳамда тегишли RVR;
ж) жорий об-ҳаво маълумоти;
к) баландлиги 1500 м (5 000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда, булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, вертикал кўриш узоқлиги;
л) ҳаво ҳарорати;
м) шудринг нуқтаси ҳарорати;
н) баландлик ўлчагичини QNH бўйича ўрнатиш учун керакли маълумотлар;
о) парвозларни амалга оширишга таъсир қилувчи сўнгги об-ҳаво ҳодисалари ҳамда, мавжуд бўлганда, шамол силжиши тўғрисидаги қўшимча маълумотлар;
п) мавжуд бўлганда, "тренд" турдаги прогноз;
қ) амалдаги SIGMET маълумоти.
170. Овозли ATIS ҲҲХК бўйича икки томонлама "ҳаво - ер" алоқаси юкламасини камайтириш мақсадида ташкил этилади. Овозли ATIS жорий этилган аэродромларда қуйидаги радиоэшиттириш узатмалари тақдим этилиши лозим:
а) учиб келаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,
б) учиб кетаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,
д) учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,
э) учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун ягона радиоэшиттириш узатмасининг давомийлиги ортиқча бўлган аэродромларда, улар учун тегишлича иккита алоҳида радиоэшиттириш узатмаси.
171. Овозли АТИС радиоэшиттириш узатмалари учун, имкон қадар, алоҳида ЖЮЧ частотаси қўлланилиши лозим. Алоҳида частотадан фойдаланиш имкони бўлмаган тақдирда, радиоэшиттириш узатмалари аэродром ҳудудида жойлашган энг мақбул радионавигация воситаси (воситалари)нинг овозли канали орқали, имкон қадар VOR овозли канали орқали амалга оширилиши мумкин. Бунда радионавигация воситасининг қамров доираси ҳамда сигнални қабул қилиш маълумотлар сифати етарли бўлиши, шунингдек радионавигация воситасининг идентификация сигнали радиоэшиттириш узатмалари билан шундай кетма-кетликда узатилиши лозимки, бунда радиоэшиттириш узатмалари тўсилиб қолмаслиги керак.
172. Овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари ILS нинг овозли каналлари орқали амалга ошириш мумкин эмас.
173. Агар ATIS овозли радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилса, улар узлуксиз ҳамда такрорий тарзда узатилиши лозим.
174. Жорий радиоэшиттириш узатмасида мавжуд бўлган, ҳаво кемасининг яқинлашуви, қўниши ва учиб кетишига тааллуқли маълумотлар, агар улар радиоэшиттириш узатмаларини тақдим этаётган ҲҲХК органи томонидан тайёрланмаган бўлса, тегишли ҲҲХК органи (органлари)га дарҳол етказилиши лозим.
175. Халқаро ҳаво қатновлари амалга ошириладиган аэродромларда овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари камида инглиз тилида тақдим этилиши лозим. Агар овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари бир нечта тилларда тақдим этилса, ҳар бир тил учун алоҳида радиоэшиттириш каналидан фойдаланилиши лозим.
176. Амалга оширишнинг имкони бўлса, овозли ATIS радиоэшиттириш узатмаларининг давомийлиги 30 сониядан ошмаслиги лозим. ATISни узатиш учун фойдаланиладиган радионавигация воситасининг узатиш тезлиги ёки идентификация сигнали ATIS радиоэшиттириш узатмаларини қабул қилиш маълумотлар сифатига салбий таъсир кўрсатмаслиги лозим. Бунда ATIS радиоэшиттириш хабарларини тайёрлашда инсон омили тамойиллари ҳисобга олиниши лозим.
177. Аэродром ҳудудида маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа (D-ATIS) орқали автоматик узатиш тизими овозли ATISни тўлдирувчи восита сифатида қўлланилганда, D-ATIS хабарларининг мазмуни ва тузилиши овозли ATIS радиоэшиттириш узатмаларига қўйиладиган талабларга мувофиқ бўлиши лозим.
178. Агар реал вақт режимида метеорологик маълумотлар янгиланган бўлса, бироқ уларнинг кўрсаткичлари муҳим ўзгариш мезонларидан четга чиқмаса, хабарнинг индекси ўзгартирилмайди ҳамда унинг мазмуни ўзгармаган деб ҳисобланади.
179. D-ATIS овозли ATISни тўлдирувчи восита сифатида қўлланилганда ва ATISни модернизация қилиш зарурати юзага келган тақдирда, овозли ATIS ҳамда D-ATIS бир вақтнинг ўзида модернизация қилиниши лозим.
180. Овозли ATIS ва/ёки D-ATIS тақдим этилганда қуйидаги талаблар таъминланиши лозим:
а) узатилаётган ахборот фақат битта аэродромга тегишли бўлиши лозим;
б) узатилаётган ахборотда сезиларли ўзгариш юз берганда, у дарҳол янгиланиши лозим;
д) АТИС хабарларини тайёрлаш ҳамда тарқатиш учун тегишли ҲҲХК органи жавобгар ҳисобланади;
э) ҳар бир АТИС хабари фонетик алифбонинг ҳарфи билан индексланиши лозим. Кейинги ATIS хабарларига индекслар фонетик алифбо кетма-кетлигида берилади;
ф) ҳаво кемаси яқинлашиш диспетчерлик хизмати ёки аэродром диспетчерлик хизмати кўрсатувчи ҲҲХК органи билан алоқа ўрнатгандан сўнг, ATIS хабари қабул қилинганлигини тасдиқлаши лозим;
г) тегишли ҲҲХК органи мазкур банднинг "ф" кичик бандида назарда тутилган ATIS хабарига жавобан, учиб келаётган ҳаво кемасига ёки тегишли ҲҲХК органи томонидан белгиланган бошқа вақтда жорий баландлик ўлчагичи созламаси тўғрисидаги маълумотни тақдим этиши лозим;
ҳ) метеорологик маълумотлар маҳаллий мунтазам ёки махсус метеорологик кузатув маълумотларидан олиниши лозим.
181. Тез ўзгарувчан метеорологик шароитлар туфайли ATIS хабарига метеорологик маълумотларни киритиш мақсадга мувофиқ бўлмаган тақдирда, ATIS хабарида тегишли метеорологик маълумотлар тегишли ҲҲХК органи билан дастлабки алоқа ўрнатилгандан сўнг тақдим этилиши кўрсатилиши лозим.
182. Агар тегишли ҳаво кемаси жорий ATIS хабаридаги маълумотларни қабул қилганлигини тасдиқласа, мазкур маълумотларни ушбу ҳаво кемасига йўналтирилган узатмада такроран бериш талаб этилмайди, бундан мазкур Қоидаларнинг 180-бандининг "г" кичик бандида назарда тутилган баландлик ўлчагичини созлаш тўғрисидаги маълумотлар мустасно.
183. Агар ҳаво кемаси эскирган ATIS узатмасини қабул қилганини тасдиқласа, янгиланиши керак бўлган ҳар қандай маълумот элементи дарҳол ушбу ҳаво кемасига узатилади.
184. АТИС узатмалари имкон қадар қисқа бўлиши лозим. Мазкур Қоидаларнинг 185 - 187-бандларида назарда тутилган маълумотларга қўшимча равишда киритиладиган маълумотлар, жумладан аэронавигация маълумотлар тўплами (АИП) ва НОТАМдаги маълумотлар, фақат истисно ҳолларда ҳамда бундай маълумотларни киритиш зарурати асосланган тақдирда киритилиши лозим.
185. Учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун мўлжалланган ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:
а) аэродром номи;
б) келиш ва/ёки учиб кетиш кўрсаткичи;
д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);
э) индекс;
ф) агар мақсадга мувофиқ бўлса, кузатиш вақти;
г) таклиф этилаётган қўнишга киришиш(лар) тури;
ҳ) фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлаги (йўлаклари), мавжуд бўлганда эса аэродромнинг потенциал хавф туғдириши мумкин бўлган тўхтатиб қолиш тизимининг ҳолати;
и) юзасининг ҳолати;
ж) кутиш ҳудудига кириш кутилса, ундаги кечикиш;
к) зарур ҳолларда, ўтиш эшелони;
л) бошқа муҳим оператив маълумот;
м) ер юзасидаги шамолнинг магнит меридианга нисбатан йўналиши ва тезлиги, зарур ҳолларда эса сезиларли ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар; фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида шамол ўлчагичлар ўрнатилган ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар ҳам киритилади;
н) кўриш узоқлиги ҳамда тегишли ҳолларда RVR; фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида RVR ёки кўриш узоқлигини ўлчаш воситалари мавжуд ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар ҳам киритилади;
о) жорий об-ҳаво маълумоти;
п) баландлиги 1 500 м (5 000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда, булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, мавжуд бўлса, вертикал кўриш узоқлиги;
қ) ҳаво ҳарорати;
р) шудринг нуқтаси ҳарорати;
с) баландлик ўлчагичини QNH бўйича ўрнатиш учун зарур маълумотлар;
т) қўнишга киришиш ва кўтарилиш ҳудудларидаги махсус метеорологик ҳодисалар, шу жумладан шамол силжиши ҳамда парвозларни амалга оширишга таъсир кўрсатадиган сўнгги об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги мавжуд маълумотлар;
у) "тренд" туридаги прогноз;
в) АТИСнинг махсус кўрсатмалари.
186. Учиб келаётган ҳаво кемалари учун ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:
а) аэродром номи;
б) учиб келиш кўрсаткичи;
д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);
э) индекс;
ф) кузатиш вақти (мавжуд бўлса);
г) таклиф этилаётган қўнишга киришишлар тури;
ҳ) қўниш учун асосий учиш-қўниш йўлаклари ҳамда потенциал хавф туғдириши мумкин бўлган аэродромни тўхтатиб қолиш тизимининг ҳолати (мавжуд бўлса);
и) УҚЙ юзасидаги махсус шароитлар;
ж) кутиш ҳудудига кириш кутилса, ундаги кечикиш маълумоти;
к) ўтиш эшелони;
л) бошқа муҳим тезкор маълумотлар;
м) шамолнинг ер юзасидаги йўналиши (магнит меридианга нисбатан даражаларда) ва тезлиги, шу жумладан сезиларли ўзгаришлар бўлса ва агар фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг маълум қисмларига ўрнатилган юза шамол ўлчагичлари мавжуд бўлса ва бу маълумот операторлар томонидан талаб қилинса, УҚЙ ва унинг муайян қисмига тегишли бўлган маълумот;
н) кўриш узоқлиги ва тегишли ҳолларда RVR ва агар фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмларидаги кўриш узоқлиги/RVR ўлчагичлари ўрнатилган бўлса ва бу маълумот операторлар томонидан талаб қилинса, УҚЙ ва унинг муайян қисмига тегишли бўлган маълумот;
о) жорий об-ҳаво маълумоти;
п) 1500 м (5000 фут) дан паст бўлган ёки сектордаги энг юқори минимал абсолют баландликдан паст бўлган булут қатлами, қайси қиймат каттароқ бўлишига қараб, кумулонимбус булут қатлами осмонни қоплаган бўлса, вертикал кўриш узоқлиги;
қ) ҳаво ҳарорати;
р) шудринг нуқтаси ҳарорати;
с) баландлик ўлчагичини ўрнатиш учун керакли маълумотлар;
т) қўнишга киришиш ҳудудидаги махсус метеорологик ҳодисалар, шу жумладан шамол силжиши ва парвозларларни амалга оширишга таъсир кўрсатувчи сўнгги об-ҳаво ҳодисалари тўғрисида мавжуд бўлган ҳар қандай маълумот;
у) "тренд" туридаги прогноз маълумоти (мавжуд бўлса)
в) АТИСнинг махсус кўрсатмалари.
187. Учиб кетаётган ҳаво кемалари учун ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:
а) аэродром номи;
б) учиб кетиш кўрсаткичи;
д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);
э) индекс;
ф) кузатиш вақти;
г) учиш учун фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлаги (йўлаклари), потенциал хавф туғдириши мумкин бўлган аэродром тўхтатиб қолиш тизимининг ҳолати;
ҳ) учиш учун учиш-қўниш йўлаги юзасининг ҳолати ҳамда ишқаланиш коэффициенти;
и) жўнашни кечиктириш маълумоти;
ж) ўтиш эшелони ҳақидаги маълумоти;
к) бошқа муҳим тезкор маълумотлар;
л) ер юзасидаги шамолнинг магнит меридианга нисбатан йўналиши ва тезлиги, шу жумладан сезиларли ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар, фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида шамол ўлчагичлар мавжуд ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар;
м) кўриш узоқлиги ҳамда тегишли ҳолларда RVR, фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида RVR ёки кўриш узоқлигини ўлчаш воситалари мавжуд ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар;
н) жорий об-ҳаво маълумоти;
о) баландлиги 1500 м (5000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, вертикал кўриш узоқлиги;
п) ҳаво ҳарорати;
қ) шудринг нуқтаси ҳарорати;
р) баландлик ўлчагичини QNH бўйича ўрнатиш учун зарур маълумотлар;
с) кўтарилиш ҳудудидаги махсус метеорологик ҳодисалар, шу жумладан шамол силжиши ҳамда парвозларни амалга оширишга таъсир кўрсатадиган сўнгги об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги маълумотлар;
т) "тренд" туридаги прогноз маълумоти (мавжуд бўлса);
у) АТИСнинг махсус кўрсатмалари.
УЗАТМАЛАРИ ВА D-VOLMET ХИЗМАТИ
188. Минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда "Ўзаэронавигация маркази" томонидан ҳаводаги ҳаракат оқими ва тузилиши таҳлили натижаларига кўра VOLMET ЮЧ ва/ёки ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари ҳамда/ёки D-VOLMET хизматини тақдим этиш зарурати аниқланган ҳолларда, ушбу хизматлар тақдим этилиши лозим.
189. ВОЛМЕТ радиоэшиттириш узатмаларида стандарт радиотелефония фразеологиясидан фойдаланиш лозим.
IV БЎЛИМ. АВАРИЯ ҲАҚИДА ХАБАР БЕРИШ ХИЗМАТИ
1-БОБ. АВАРИЯ ҲАҚИДА ХАБАР БЕРИШ
ХИЗМАТИНИНГ ҚЎЛЛАНИЛИШИ
190. Авария ҳақида хабар бериш хизмати қуйидаги ҳаво кемаларига кўрсатилади:
а) ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати билан таъминланаётган барча ҳаво кемаларига;
б) парвоз режасини тақдим этган ёки бошқа манбалар орқали ҲҲХК органларига маълум бўлган барча бошқа ҳаво кемаларига;
д) ноқонуний аралашув объекти бўлганлиги маълум ёки тахмин қилинаётган барча ҳаво кемаларига.
191. Парвоз маълумотлари марказлари ҳамда ҳудудий диспетчерлик марказлари тегишли парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудудида парвозни амалга ошираётган ҳаво кемаларининг авария ҳолатига оид барча маълумотларни тўплаш ҳамда уларни тегишли қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказига узатиш учун асосий пункт ҳисобланади.
192. Тегишли ҲҲХК органи мазкур Қоидаларнинг 191-бандида кўрсатилган Парвозларни бошқариш бўйича маълумотномада парвоз маълумотлари марказлари ёки ҳудудий диспетчерлик марказлари учун келтирилган шахсларнинг алоқа маълумотларини доимий равишда сақланишини таъминлаши лозим.
193. Парвозларни бошқариш бўйича маълумотномада келтириладиган шахсларнинг алоқа маълумотлари ҲҲХК бўлинмаси навбатчи сменасининг парвозлар раҳбари ёки унга тенглаштирилган лавозимни эгаллаган шахснинг алоқа маълумотлари бўлиши лозим.
Бунда Парвозларни бошқариш бўйича маълумотномадан фойдаланишга оид маълумотлар Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг Глобал авиацияда авария ҳолатлари ва парвозлар хавфсизлиги тизими бўйича қўлланмаси асосида амалга оширилиши лозим.
194. Аэродром диспетчерлик пункти ёки яқинлашиш диспетчерлик пункти бошқаруви остида бўлган ҳаво кемаси билан авария ҳолати юзага келганда, мазкур орган бу ҳақда зудлик билан тегишли ҳудудий диспетчерлик марказини ёки парвоз маълумотлари марказини хабардор қилиши лозим. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази, ўз навбатида, бу ҳақда қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказини хабардор қилади, бундан ҳудудий диспетчерлик марказини, парвоз маълумотлари марказини ёки қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказини хабардор қилиш талаб этилмайдиган ҳоллар мустасно.
195. Авария ҳолати ҳақида зудлик билан хабар бериш зарур бўлган ҳар қандай ҳолатда тегишли аэродром диспетчерлик пункти ёки яқинлашиш диспетчерлик пункти, биринчи навбатда, тезкор ёрдам кўрсатиши мумкин бўлган барча авария-қутқарув хизматларини хабардор қилиши лозим.
2-БОБ. ҚИДИРУВ ВА ҚУТҚАРУВНИ МУВОФИҚЛАШТИРИШ
МАРКАЗЛАРИГА ХАБАР БЕРИШ
196. ҲҲХК органлари мазкур Қоидаларнинг 202-бандида назарда тутилган ҳоллардан ташқари, ҳаво кемаси қуйидаги авария босқичларидан бирига тегишли деб ҳисобланган тақдирда, қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказини зудлик билан хабардор қилиши лозим:
а) ноаниқлик босқичи (INCERFA) қуйидаги ҳолларда эълон қилинади:
хабар қабул қилиниши керак бўлган вақтдан эътиборан 30 дақиқа ўтган бўлса ва ҳаво кемасидан ҳеч қандай хабар қабул қилинмаган бўлса ёки у билан алоқа ўрнатишга қаратилган биринчи уриниш муваффақиятсиз якунланган бўлса, қайси ҳолат олдин содир бўлган бўлса;
ҳаво кемаси охирги хабарига мувофиқ ёки ҲҲХК органлари томонидан ҳисобланган етиб келиш вақтидан эътиборан 30 дақиқа ичида етиб келмаган бўлса, қайси вақт кечроқ бўлишига қараб, ҳаво кемаси ва унинг бортидаги шахсларнинг хавфсизлигига оид шубҳаларни бартараф этувчи маълумотлар мавжуд бўлган ҳоллар бундан мустасно;
б) ташвиш босқичи (ALERFA) қуйидаги ҳолларда эълон қилинади:
ноаниқлик босқичи эълон қилинганидан сўнг ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатишга қаратилган кейинги уринишлар натижа бермаса ёки бошқа тегишли манбаларга юборилган сўровлар натижасида ҳаво кемаси ҳақида ҳеч қандай маълумот олишнинг имкони бўлмаса;
қўнишга рухсат олган ҳаво кемаси ҳисобланган қўниш вақтидан 5 дақиқа ўтганидан кейин ҳам қўнишни амалга оширмаса ва у билан алоқа қайта тикланмаган бўлса;
ҳаво кемасининг эксплуатацион ҳолати ёмонлашганлигини англатувчи маълумот олинган бўлса, бироқ мажбурий қўнишни амалга ошириш эҳтимоли мавжуд бўлмаса ёки бундай эҳтимол ноаниқ бўлса, ҳаво кемаси ва унинг бортидаги шахсларнинг хавфсизлигига оид хавотирларни бартараф этувчи маълумотлар мавжуд бўлган ҳоллар бундан мустасно;
ҳаво кемаси ноқонуний аралашув объектига айлангани маълум бўлса ёки тахмин қилинса;
д) фалокат босқичи (DETRESFA) қуйидаги ҳолларда эълон қилинади:
ташвиш босқичи эълон қилинганидан сўнг ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатишга қаратилган кейинги уринишлар ҳам натижа бермаса ҳамда бошқа тегишли манбаларга юборилган сўровлар ҳам натижа бермай, ҳаво кемаси авиация ҳалокатига учраган деб ҳисоблаш учун асослар мавжуд бўлса;
ҳаво кемасидаги ёқилғи захираси тугаган ёки унинг хавфсиз қўнишни амалга ошириши учун етарли эмаслиги тахмин қилинса;
ҳаво кемасининг техник ҳолати шунчалик ёмонлашганлиги ҳақида маълумот олинганки, мажбурий қўниш эҳтимоли мавжуд бўлса;
ҳаво кемаси мажбурий қўнишни амалга ошириш арафасида эканлиги ёки уни амалга оширгани ҳақида маълумот мавжуд бўлса ёхуд бунга асосли ишонч бўлса, ҳаво кемаси ва унинг бортидаги шахслар жиддий ҳамда бевосита хавф остида эмаслиги ёки уларга зудлик билан ёрдам кўрсатиш зарур эмаслигига асосли ишонч мавжуд бўлган ҳоллар бундан мустасно.
197. Қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказига мавжуд маълумотларни қуйидаги тартибда хабар берилади:
а) тегишли у ёки бу авария босқичидан келиб чиқиб INCERFA, ALERFA ёки DETRESFA;
б) хабар жўнатилиши мўлжалланган, қабул қилувчи;
д) авария ҳолатининг тавсифи;
э) парвоз режасидан олинган маълумотлар;
ф) охирги марта алоқада бўлган ҲҲХК органи, вақт ва фойдаланилган частота;
г) охирги маълум бўлган жойлашув ҳақидаги хабар;
ҳ) ҳаво кемасининг ранги ва фарқловчи белгилари;
и) ҳаво юки сифатида ташиладиган хавфли юклар;
ж) Хабарни юборган ҲҲХК органи томонидан амалга оширилган ҳаракатлар; ва
к) ҳолатга оид бошқа маълумотлар.
198. Агар қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказига мазкур Қоидаларнинг 197-бандида назарда тутилган маълумотларнинг айрим қисми дастлабки хабарда мавжуд бўлмаса, ҲҲХК органи фалокат босқичини эълон қилишдан олдин ушбу маълумотларни сўраб олиши лозим.
Бунда фалокат ҳолатидаги ҳаво кемасининг жойлашуви тўғрисидаги маълумотларни Ҳаво кемасининг авариявий жойлашуви тўғрисидаги маълумотлар базаси (LADR - Location of an Aircraft in Distress Repository) орқали олиш мумкин. LADRдан фойдаланиш Глобал авиация авария ҳолатлари ва парвозлар хавфсизлиги тизими (Global Aeronautical Distress and Safety System - GADSS) бўйича қўлланмаси асосида амалга оширилиши лозим.
199. Қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази мазкур Қоидаларнинг 196-бандида назарда тутилган хабарлардан ташқари, қуйидаги маълумотлар билан ҳам таъминланиши лозим:
а) ҳар қандай қўшимча фойдали маълумотлар, айниқса, авария ҳолати босқичининг ўзгариши тўғрисидаги маълумотлар билан;
б) авария ҳолати бекор қилинганлиги тўғрисидаги маълумотлар билан.
Бунда қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази томонидан бошланган қидирув ва қутқарув тадбирларини бекор қилиш тўғрисидаги қарорни қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказининг ўзи қабул қилади.
3-БОБ. АЛОҚА ВОСИТАЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШ
200. ҲҲХК органлари, зарур ҳолларда, авария ҳолатидаги ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатиш ва уни сақлаб туриш, шунингдек ушбу ҳаво кемаси тўғрисидаги маълумотларни олиш мақсадида мавжуд барча алоқа воситаларидан фойдаланиши лозим.
4-БОБ. АВАРИЯ ҲОЛАТИДАГИ ҲАВО КЕМАСИНИНГ
ПАРВОЗ ЙЎНАЛИШИНИ БЕЛГИЛАШ
201. Ҳаво кемаси авария ҳолатида деб ҳисобланса, унинг эҳтимолий кейинги жойлашувини аниқлаш мақсадида парвоз йўналиши электрон харитада белгилаб борилиши ҳамда охирги маълум жойлашган нуқтасидан бошлаб максимал узоқлиги қайд этилиши ҳамда авария ҳолатидаги ҳаво кемасига яқин жойлашган бошқа ҳаво кемаларининг эҳтимолий кейинги жойлашуви ва максимал парвоз давомийлигини аниқлаш мақсадида уларнинг парвоз йўналишлари ҳам электрон харитада белгилаб борилиши лозим.
5-БОБ. ЭКСПЛУАТАНТГА МАЪЛУМОТЛАРНИ УЗАТИШ
202. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази ҳаво кемасига нисбатан ноаниқлик босқичи (INCERFA) ёки ташвиш босқичи (ALERFA) эълон қилиниши тўғрисида қарор қабул қилса, қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказини хабардор қилишдан олдин эксплуатантни хабардор қилиши лозим.
Ҳаво кемасига нисбатан фалокат босқичи (DETRESFA) эълон қилинган бўлса, қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази мазкур Қоидаларнинг 196-бандига мувофиқ зудлик билан хабардор қилиниши лозим.
203. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази томонидан қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказига юборилган барча маълумотлар дарҳол эксплуатантга ҳам узатилиши лозим.
6-БОБ. АВАРИЯ ҲОЛАТИДАГИ ҲАВО КЕМАСИ
ЯҚИНИДА ПАРВОЗ ҚИЛАЁТГАН БОШҚА ҲАВО
КЕМАЛАРИГА МАЪЛУМОТ УЗАТИШ
204. ҲҲХК органи ҳаво кемаси авария ҳолатида эканлигини аниқлаган тақдирда, ушбу ҳаво кемаси яқинида эканлиги маълум бўлган бошқа ҳаво кемаларига авария ҳолатининг тавсифи тўғрисида тезроқ маълумот бериши лозим, бундан мазкур Қоидаларнинг 205-бандида назарда тутилган ҳоллар мустасно.
205. ҲҲХК органи ҳаво кемаси ноқонуний аралашув объекти эканлигини билса ёки шундай деб тахмин қилса, ҳаво кемасидан бундай ҳолатни тасдиқловчи хабар олинмаган ҳамда ушбу маълумотни узатиш вазиятни янада оғирлаштириши мумкинлиги учун асослар мавжуд бўлса, "ҳаво - ер" алоқа каналлари орқали узатиладиган ҲҲХК хабарларида авария ҳолатининг тавсифига оид ҳеч қандай маълумот берилмаслиги лозим.
V БЎЛИМ. ҲҲХК ОРГАНЛАРИНИНГ АЛОҚАГА ОИД ТАЛАБЛАРИ
1-БОБ. АВИАЦИЯ КЎЧУВЧИ АЛОҚА ХИЗМАТИ
(ИККИ ТОМОНЛАМА ҲАВО-ЕР АЛОҚАСИ)
206. ҲҲХКни таъминлашда икки томонлама ҳаво-ер алоқаси радиотелефония ва/ёки маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа амалга оширилиши лозим.
Бунда Чикаго конвенциясининг талабларига асосан ҲҲХК органларини 121,5 MHz частотадаги авария канали билан таъминланиши ҳамда ушбу канални доимий тинглаб боришлари лозим.
207. Хусусиятларга асосланган RCP тавсифлари қўлланилганда, ҲҲХК органлари мазкур Қоидаларнинг 206-бандида белгиланган талабларга риоя этиш билан бир қаторда, ўрнатилган RCP тавсифларига мувофиқ ҲҲХКни таъминлаш имконини берадиган алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
208. ҲҲХКни таъминлашда икки томонлама "учувчи - диспетчер" радиотелефон алоқаси ёки маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланилганда, барча икки томонлама "ҳаво - ер" алоқа каналлари ёзиб олиш қурилмалари билан таъминланган бўлиши лозим.
209. Мазкур Қоидаларнинг 208-бандига мувофиқ ёзиб олиниши талаб этиладиган барча алоқа ва ёзувлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим. Агар ушбу ёзувлар текширув ўтказиш билан боғлиқ бўлса, улар зарур бўлмай қолганлиги аниқлангунига қадар сақланиши лозим.
210. Парвоз маълумотлари хизматини кўрсатишда икки томонлама "ҳаво - ер" алоқа воситалари парвоз маълумотлари хизмати органи билан тегишли алоқа воситалари билан жиҳозланган ҳамда парвоз маълумотлари ҳудудининг исталган қисмида парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида икки томонлама алоқани таъминлаши лозим.
211. Икки томонлама алоқани амалга ошириш имконияти мавжуд бўлган тақдирда, парвоз маълумотлари хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган "ҳаво - ер" алоқа воситалари тўғридан тўғри, тезкор, узлуксиз ҳамда шовқиндан холи икки томонлама алоқани таъминлаши лозим.
212. Ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатишда икки томонлама "ҳаво - ер" алоқа воситалари ҳудудий диспетчерлик хизмати органи билан диспетчерлик ҳудудининг исталган қисмида парвоз қилаётган, тегишли алоқа воситалари билан жиҳозланган ҳаво кемалари ўртасида икки томонлама алоқани таъминлаши лозим.
213. Икки томонлама алоқани амалга ошириш имконияти мавжуд бўлган тақдирда, ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган "ҳаво - ер" алоқа воситалари тўғридан тўғри, тезкор, узлуксиз ҳамда шовқинсиз алоқани таъминлаши лозим.
214. Агар ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатишда алоқа абонентлари томонидан ҳаво-ер алоқаси учун ЮЧ каналлари ёки умумий мақсадларда узоқ масофага мўлжалланган ҳаво-ер алоқаси учун ЖЮЧ каналлари қўлланилса, "учувчи - диспетчер" ўртасида тўғридан тўғри овозли алоқани таъминлаш учун барча чоралар кўрилиши лозим.
215. Яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатишда яқинлашиш диспетчерлик хизмати органи билан унинг бошқаруви остида бўлган, тегишли алоқа воситалари билан жиҳозланган ҳаво кемалари ўртасида икки томонлама "ҳаво - ер" алоқа воситалари тўғридан тўғри, тезкор, узлуксиз ва шовқинсиз икки томонлама алоқани таъминлаши керак.
216. Агар яқинлашиш диспетчерлик хизмати органи алоҳида орган сифатида фаолият юритса, икки томонлама "ҳаво - ер" алоқаси, фақат шу орган фойдаланиши учун ажратилган алоқа каналлари орқали амалга оширилади.
217. Аэродром диспетчерлик хизматини кўрсатишда аэродром диспетчерлик хизмати органи билан тегишли аэродромдан камида 45 км (25 д.м.) масофанинг исталган нуқтасида парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида тўғридан тўғри, тезкор, узлуксиз ва шовқинсиз икки томонлама "ҳаво - ер" алоқаси таъминланиши лозим.
218. Мавжуд шароитлар тақозо этган тақдирда, манёвр майдонида ҲҲХКни таъминлаш мақсадида алоҳида алоқа каналлари ажратилиши лозим.
2-БОБ. АВИАЦИЯ КЎЧМАС АЛОҚА ХИЗМАТИ
(ИККИ ТОМОНЛАМА "ЕР - ЕР" АЛОҚАСИ)
219. ҲҲХКда "ер - ер" алоқаси тўғридан тўғри овозли алоқа ва/ёки маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа амалга оширилиши лозим.
Бунда алоқа ўрнатилиши лозим бўлган муддатлар алоқа хизматларини ташкил этишда зарур алоқа каналлари турини аниқлаш мақсадида келтирилади. Бунда "зудлик билан" ибораси диспетчерлар ўртасида дарҳол алоқа ўрнатилиши зарурлигини, "15 сония" коммутация воситаларидан фойдаланиш мумкинлигини, "5 дақиқа" эса ретрансляция қўлланиладиган алоқа усулларидан фойдаланиш мумкинлигини англатади.
220. Парвоз маълумотлари маркази ўз жавобгарлиги доирасида хизмат кўрсатилишини таъминлайдиган қуйидаги ҲҲХК органлари билан алоқа воситалари орқали узлуксиз алоқани таъминлаши лозим:
а) ҳудудий диспетчерлик маркази билан, агар улар бир жойда жойлашган бўлса;
б) яқинлашиш диспетчерлик пунктлари билан;
д) аэродром диспетчерлик пунктлари билан.
221. Парвоз маълумотлари маркази билан мазкур Қоидаларнинг 220-бандида назарда тутилган алоқадан ташқари, ҳудудий диспетчерлик маркази ўз жавобгарлик ҳудудида хизмат кўрсатадиган қуйидаги органлар билан алоқани таъминлаш учун зарур алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим:
а) яқинлашиш диспетчерлик пунктлари билан;
б) аэродром диспетчерлик пунктлари билан;
д) ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти билан.
222. Парвоз маълумотлари маркази ва ҳудудий диспетчерлик маркази билан мазкур Қоидаларнинг 220 ва 221-бандларида назарда тутилган алоқадан ташқари, яқинлашиш диспетчерлик пункти тегишли аэродром диспетчерлик пункт(лар)и ҳамда ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункт(лар)и билан алоқани таъминлаш учун зарур алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
223. Парвоз маълумотлари маркази, ҳудудий диспетчерлик маркази ва яқинлашиш диспетчерлик пункти билан мазкур Қоидаларнинг 220 - 223-бандларида назарда тутилган алоқадан ташқари аэродром диспетчерлик пункти тегишли ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти билан алоқа қилиш учун керакли воситалар билан таъминланиши керак.
224. Парвоз маълумотлари маркази ва ҳудудий диспетчерлик маркази ўз жавобгарлик ҳудудида хизмат кўрсатилишини таъминлаш учун қуйидаги органлар билан алоқа воситалари орқали узлуксиз алоқани таъминлаши лозим:
а) тегишли ҳарбий органлар билан;
б) ушбу марказга хизмат кўрсатувчи метеорология хизмат таъминловчиси билан;
д) ушбу марказга хизмат кўрсатувчи авиацион электралоқа станцияси билан;
э) эксплуатантнинг тегишли муассасалари билан;
ф) қидирув ва қутқарув мувофиқлаштириш маркази ёки ва/ёки тегишли авария-қутқарув хизмати билан;
г) халқаро НОТАМ органи билан.
225. Яқинлашиш диспетчерлик пункти ва аэродром диспетчерлик пункти ўз жавобгарлик ҳудудида хизмат кўрсатилишини таъминлаш учун қуйидаги органлар билан алоқани таъминлашга мўлжалланган зарур алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим:
а) тегишли ҳарбий органлар билан;
б) авария қутқарув хизмати билан;
д) ушбу органга хизмат кўрсатувчи метеорологик орган билан;
э) ушбу органга хизмат кўрсатувчи авиацион электралоқа станцияси билан;
ф) перрондаги фаолиятни ташкил этиш хизмати билан, агар у алоҳида ташкил этилган бўлса.
226. Тегишли жавобгарлик ҳудудида ҲҲХК органи билан тутиб олиш операцияларини бошқариш учун масъул ҳарбий органлар ўртасида мазкур Қоидаларнинг 224-банди "а" кичик банди ва 225-бандининг "а" кичик бандида назарда тутилган алоқа воситаларига қўшимча равишда, тезкор ва ишончли алоқани таъминлайдиган алоқа воситалари мавжуд бўлиши лозим.
227. Мазкур Қоидаларнинг 225-бандининг "а" кичик банди ҳамда 225-бандининг "а", "б" ва "д" кичик бандларида назарда тутилган алоқа воситалари қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:
а) тўғридан тўғри овозли алоқа мавжуд бўлганда ёки у маълумотлар узатиш алоқаси билан биргаликда қўлланилганда - тўғридан тўғри овозли алоқа.
Бунда радиолокацион кузатув ёки ADS-B ёрдамида бошқарувни узатиш мақсадида алоқа дарҳол ўрнатилиши, бошқа мақсадларда эса алоқа 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида ўрнатилиши лозим;
б) ёзма қайд юритилиши талаб этилган ҳолларда - босма алоқа.
Бунда босма алоқа орқали узатиладиган хабарнинг етказилиш вақти 5 дақиқадан ошмаслиги лозим.
228. Алоқа билан таъминлашда 227-бандда назарда тутилмаган барча ҳолларда алоқа воситалари қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:
а) тўғридан тўғри овозли алоқа ёки маълумотлар узатиш алоқаси билан биргаликда қўлланиладиган ҳолларда - тўғридан тўғри овозли алоқа.
Бунда алоқа 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида ўрнатилиши лозим;
б) ёзма қайд талаб этилган ҳолларда - босма алоқа.
Бунда бундай алоқа орқали узатиладиган хабарнинг етказилиш вақти 5 дақиқадан ошмаслиги лозим.
229. Автоматлаштирилган ҲҲХК тизимларига маълумотларни автоматик киритиш ва/ёки улардан маълумотларни автоматик чиқариб олиш талаб этилган барча ҳолларда, тегишли автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
230. Мазкур Қоидаларнинг 220, 221 ва 224-бандларида назарда тутилган алоқа воситалари қўшимча визуал ёки овозли алоқа воситалари, шу жумладан ёпиқ телевизион тизим ёки алоҳида маълумотларни қайта ишлаш тизими билан тўлдирилиши лозим.
231. Доиравий алоқани таъминловчи тўғридан тўғри овозли алоқа воситалари мазкур Қоидаларнинг 225-бандининг "а", "б" ва "д" кичик бандларида назарда тутилган алоқа воситаларини ўз ичига олиши лозим.
Доиравий алоқани таъминловчи ва одатда 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида алоқани ўрнатишни таъминловчи алоқа воситалари мазкур Қоидаларнинг 225-бандининг "э" кичик бандида назарда тутилган алоқа воситаларини ўз ичига олиши лозим.
232. ҲҲХК органлари ҳамда мазкур Қоидаларнинг 224 ва 225-бандларида назарда тутилган бошқа органлар ўртасидаги тўғридан тўғри овозли алоқа ёки маълумотлар узатиш алоқасининг барча воситалари тегишли автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
233. Мазкур Қоидаларнинг 229 ва 232-бандларида назарда тутилган ёзиб олинган маълумотлар ва хабарлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим. Агар ушбу ёзувлар текширув ўтказиш билан боғлиқ бўлса, улар зарур бўлмай қолган вақтга қадар сақланиши лозим.
234. Парвоз маълумотлари марказлари ва ҳудудий диспетчерлик марказлари барча қўшни парвоз маълумотлари марказлари ҳамда ҳудудий диспетчерлик марказлари билан алоқа ўрнатишни таъминлаш учун зарур алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
235. Алоқа воситалари барча ҳолларда хабарларни узоқ муддат сақлаш учун қулай шаклда узатишни ҳамда хабарларнинг белгиланган вақт ичида етказиб берилишини таъминлайдиган воситаларни ўз ичига олиши лозим.
236. Ўзаро қўшни парвоз маълумотлари марказларига хизмат кўрсатувчи ҳудудий диспетчерлик марказлари ўртасидаги алоқа воситалари қўшимча равишда тўғридан тўғри овозли алоқа воситаларини ҳамда автоматик ёзиб олиш имкониятига эга маълумотлар узатиш алоқаси воситаларини ўз ичига олиши лозим.
Бунда радиолокацион кузатув, ADS-B ёки ADS-C ёрдамида бошқарувни узатиш мақсадида алоқа дарҳол ўрнатилиши, бошқа мақсадларда эса алоқа 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида ўрнатилиши лозим.
237. Белгиланган йўл чизиғидан четга чиқишда ҳаво кемасини тутиб олиш заруратининг олдини олиш ёки уни камайтириш мақсадида қўшни парвоз маълумотлари марказлари ёхуд ҳудудий диспетчерлик марказлари ўртасидаги алоқа воситалари, мазкур Қоидаларнинг 236-бандида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно, тўғридан тўғри овозли алоқа ёки маълумотлар узатиш алоқаси билан биргаликда қўлланиладиган тўғридан тўғри овозли алоқани таъминлаши лозим.
Бунда ушбу алоқа воситалари тегишли автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
238. Алоқа ўрнатиш учун мазкур Қоидаларнинг 237-бандида назарда тутилган алоқа воситалари одатда 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида алоқа ўрнатилишини таъминлаши лозим.
239. Алоҳида вазиятлар юзага келган барча ҳолларда қўшни ҲҲХК органлари ўртасида алоқа ўрнатилиши лозим.
Бунда алоҳида вазиятлар ҳаводаги ҳаракатнинг зичлиги, ҳаво кемалари парвозларининг хусусияти ва (ёки) ҳаво ҳудудини ташкил этиш усули билан боғлиқ бўлиши ҳамда диспетчерлик ҳудудлари ва (ёки) диспетчерлик зоналари ўзаро қўшни бўлмаган ҳолларда ҳам юзага келиши мумкин.
240. Ҳаво кемаси учишидан олдин қўшни диспетчерлик ҳудудига кириш учун диспетчерлик рухсати берилиши талаб этилган ҳолларда, бир томондан, яқинлашиш диспетчерлик пункти ва (ёки) аэродром диспетчерлик пункти ҳамда иккинчи томондан, қўшни диспетчерлик ҳудудига хизмат кўрсатувчи ҳудудий диспетчерлик маркази ўртасида алоқа таъминланиши лозим.
241. Алоқа ўрнатиш учун мазкур Қоидаларнинг 239 ва 240-бандларида назарда тутилган алоқа воситалари тўғридан тўғри овозли алоқа ёки маълумотлар узатиш алоқаси билан биргаликда қўлланиладиган, автоматик ёзиб олиш имкониятига эга тўғридан тўғри овозли алоқа воситаларини ўз ичига олиши лозим.
Бунда радиолокацион кузатув, ADS-B ёки ADS-C ёрдамида бошқарувни узатиш мақсадида алоқа дарҳол ўрнатилиши, бошқа мақсадларда эса алоқа 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида ўрнатилиши лозим.
242. Автоматлаштирилган ҲҲХК тизимлари ўртасида автоматик маълумот алмашиш талаб этилган барча ҳолларда тегишли автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
243. Мазкур Қоидаларнинг 242-бандида назарда тутилган ёзиб олинган маълумотлар ва ёзувлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим. Агар ушбу ёзувлар текширув ўтказиш билан боғлиқ бўлса, улар зарур бўлмай қолган вақтга қадар сақланиши лозим.
3-БОБ. ЕРДАГИ ҲАРАКАТНИ БОШҚАРИШ ХИЗМАТИ
244. Назорат қилинадиган аэродромларнинг манёвр майдонида транспорт воситалари ҳаракатини бошқарувчи диспетчерлик хизмати икки томонлама радиотелефония алоқаси воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
245. Агар мавжуд шароитлар буни тақозо этса, манёвр майдонида транспорт воситалари ҳаракатини бошқариш учун алоҳида алоқа каналлари ташкил этилиши лозим. Бундай алоқа каналларининг барчаси автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.
246. Мазкур Қоидаларнинг 245-бандига мувофиқ ёзувлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим.
4-БОБ. АВИАЦИЯ РАДИОНАВИГАЦИЯ ХИЗМАТИ
247. ҲҲХКда фойдаланиладиган бирламчи ва иккиламчи радиолокация станциялари ҳамда бошқа кузатув тизимлари (ADS-B, ADS-C ва бошқалар) орқали олинган кузатув маълумотлари авиация ҳодисалари ва авиация инцидентларини текшириш, қидирув ва қутқарув ишларини амалга ошириш, ҲҲХК ҳамда кузатув тизимлари фаолиятини баҳолаш, шунингдек ходимларни тайёрлаш мақсадида автоматик равишда ёзиб олиниши лозим.
248. Автоматик равишда ёзиб олинган маълумотлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим. Агар ушбу ёзувлар авиация ҳодисалари ва авиация инцидентларини текшириш билан боғлиқ бўлса, улар бундан буён зарур бўлмай қолганлиги аниқлангунга қадар сақланиши лозим.
VI БЎЛИМ. ҲҲХК ОРГАНЛАРИНИНГ МАЪЛУМОТЛАРИГА
ҚЎЙИЛАДИГАН ТАЛАБЛАР
1-БОБ. МЕТЕОРОЛОГИК МАЪЛУМОТЛАР
249. ҲҲХК органлари ўз вазифаларини бажариши учун кузатилаётган ва прогноз қилинаётган метеорологик шароитлар тўғрисидаги энг сўнгги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим. Мазкур маълумотлар ҲҲХК ходимлари томонидан қўшимча талқин этиш заруратини камайтирадиган шаклда ҳамда тегишли ҲҲХК органларининг эҳтиёжларига мос муддатларда тақдим этилиши лозим.
250. ҲҲХК органлари аэродром ҳудудида, айниқса, учиш ва қўнишга киришиш ҳудудларида кузатилаётган ҳамда ҳаво кемалари парвозлари учун хавф туғдириши мумкин бўлган метеорологик ҳодисаларнинг жойлашуви, вертикал кўлами, ҳаракат йўналиши ва тезлиги тўғрисидаги мавжуд батафсил маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.
251. Атмосферанинг юқори қатламлари тўғрисидаги электрон ҳисоблаш машиналарида қайта ишланган рақамли маълумотлар автоматлаштирилган ҲҲХК тизимлари орқали фойдаланиш учун тақдим этилган ҳолларда, метеорология хизмат таъминловчиси ҳамда "Ўзаэронавигация маркази" ўртасида ушбу маълумотларнинг таркиби, формати ва узатиш тартиби келишиб олиниши лозим.
252. Парвоз маълумотлари марказлари ва ҳудудий диспетчерлик марказлари метеорологик хизмат кўрсатишни мувофиқлаштириш бўйича тузилган келишувларга мувофиқ метеорологик маълумотлар билан таъминланган бўлиши ҳамда кузатилаётган ёки прогноз қилинаётган метеорологик шароитларнинг сезиларли ёмонлашувига алоҳида эътибор қаратилиши лозим. Метеорологик маълумотлар ва прогнозлар тегишли парвоз маълумотлари ҳудуди, диспетчерлик ҳудуди ҳамда зарур ҳолларда уларга туташ ҳудудларга тааллуқли бўлиши лозим.
Бунда метеорологик шароитларнинг айрим ўзгаришлари метеорологик элементларнинг ёмонлашуви сифатида баҳоланиши лозим (масалан, ҳаво ҳароратининг ошиши айрим турдаги ҳаво кемаларининг эксплуатация кўрсаткичларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин).
253. Парвоз маълумотлари марказлари ва ҳудудий диспетчерлик марказлари тегишли парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудуди доирасида белгиланган пунктлар учун баландлик ўлчагичининг шкаласини ўрнатишга мўлжалланган жорий атмосфера босими тўғрисидаги маълумотлар билан белгиланган вақт оралиғида таъминланган бўлиши лозим.
254. Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари ўзлари хизмат кўрсатадиган ҳаво ҳудуди ва аэродромларга нисбатан метеорологик хизмат кўрсатишни мувофиқлаштириш бўйича тузилган келишувларга мувофиқ метеорологик маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим. Махсус метеорологик маълумотлар ҳамда об-ҳаво прогнозларига киритилган ўзгартиришлар зарур ҳолларда белгиланган мезонларга мувофиқ навбатдаги метеорологик маълумот ёки прогнозни кутмасдан яқинлашиш диспетчерлик хизмати органларига дарҳол тақдим этилиши лозим. Бир нечта датчиклардан фойдаланилганда, уларга уланган дисплейларда тегишли учиш-қўниш йўлаги ҳамда ҳар бир датчик хизмат кўрсатадиган учиш-қўниш йўлаги қисми аниқ кўрсатилиши лозим.
255. Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари яқинлашиш диспетчерлик органи томонидан белгиланган пунктлар учун баландлик ўлчагичи шкаласини ўрнатишга мўлжалланган жорий атмосфера босими тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.
256. Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида, қўниш ва учиш вақтида ер юзасидаги шамол тўғрисидаги маълумотларни акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар аэродром диспетчерлик пункти ҳамда метеорология станциясидаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.
257. УҚЙда кўриш узоқлиги асбоблар ёрдамида ўлчанадиган аэродромларда яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида қўниш ва учиш вақтида жорий РВР қийматини акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар аэродром диспетчерлик пункти ҳамда метеорология станциясидаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.
258. Пастки булут чегараси баландлиги асбоблар ёрдамида ўлчанадиган аэродромларда яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида, қўниш ва учиш вақтида пастки булут чегараси баландлигининг жорий қийматини акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар аэродром диспетчерлик пункти ҳамда метеорология станциясидаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.
259. Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида, қўниш ва учиш вақтида, шунингдек айланиб қўниш (circle-to-land) манёврини бажаришда ҳаво кемаларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган шамол силжиши тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.
260. Аэродром диспетчерлик пунктлари ўзлари хизмат кўрсатадиган аэродромларга нисбатан метеорологик хизмат кўрсатишни мувофиқлаштириш бўйича тузилган келишувларга мувофиқ метеорологик маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим. Махсус метеорологик маълумотлар ҳамда об-ҳаво прогнозларига киритилган ўзгартиришлар зарур ҳолларда белгиланган мезонларга мувофиқ навбатдаги метеорологик маълумот ёки прогнозни кутмасдан аэродром диспетчерлик пунктларига дарҳол тақдим этилиши лозим.
261. Аэродром диспетчерлик пунктлари тегишли аэродром учун баландлик ўлчагичи шкаласини ўрнатишга мўлжалланган жорий атмосфера босими тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.
262. Аэродром диспетчерлик пунктлари ер юзасидаги шамол тўғрисидаги маълумотларни акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар, метеорология станцияси мавжуд бўлган ҳолларда, ундаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим. Бир нечта датчиклардан фойдаланилганда, уларга уланган дисплейларда тегишли учиш-қўниш йўлаги ҳамда ҳар бир датчик хизмат кўрсатадиган учиш-қўниш йўлаги қисми аниқ кўрсатилиши лозим.
263. УҚЙда кўриш узоқлиги асбоблар ёрдамида ўлчанадиган аэродромларда аэродром диспетчерлик пунктлари УҚЙдаги кўриш узоқлигининг жорий қийматини акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар, метеорология станцияси мавжуд бўлган ҳолларда, ундаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.
264. Пастки булут чегараси баландлиги асбоблар ёрдамида ўлчанадиган аэродромларда аэродром диспетчерлик пунктлари пастки булут чегараси баландлигининг жорий қийматини акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар, метеорология станциялари мавжуд бўлган ҳолларда, ундаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.
265. Аэродром диспетчерлик пунктлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида, учиш пайтида, айланиб қўниш (circle-to-land) манёврини бажаришда, шунингдек ҳаво кемасининг қўнгандан кейинги учиш-қўниш йўлаги бўйлаб ҳаракатланиши вақтида унга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган шамол силжиши тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.
266. Аэродром диспетчерлик пунктлари аэродром бўйича огоҳлантиришлар билан таъминланган бўлиши лозим.
267. Парвоз маълумотлари хизматини кўрсатиш учун зарур ҳолларда жорий метеорологик маълумотлар ҳамда об-ҳаво прогнозлари алоқа станцияларига тақдим этилиши лозим. Мазкур маълумотларнинг нусхаси тегишли парвоз маълумотлари марказига ёки ҳудудий диспетчерлик марказига ҳам тақдим этилиши лозим.
2-БОБ. АЭРОДРОМДАГИ ШАРОИТЛАР ВА УЛАРГА
ОИД ВОСИТАЛАРНИНГ ИШЛАШ ҲОЛАТИ
ТЎҒРИСИДАГИ МАЪЛУМОТ
268. Аэродром диспетчерлик пунктлари ва яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари эксплуатация нуқтайи назаридан ўзларининг жавобгарлик ҳудудидаги иш майдон, шу жумладан ундаги вақтинчалик хавф-хатарлар ҳамда улар билан боғлиқ аэродромлардаги ҳар қандай объектларнинг эксплуатацион ҳолати тўғрисидаги маълумотлар билан доимий равишда таъминланган бўлиши лозим.
3-БОБ. НАВИГАЦИЯ ХИЗМАТЛАРИНИНГ
ЭКСПЛУАТАЦИОН ҲОЛАТИ ТЎҒРИСИДАГИ МАЪЛУМОТ
269. ҲҲХК органлари ўзларининг жавобгарлик ҳудудидаги учиш, парвоз қилиш, яқинлашиш ва қўниш учун зарур бўлган радионавигация хизматлари ҳамда визуал воситаларнинг эксплуатацион ҳолати, шунингдек ер устидаги ҳаракатни таъминлаш учун зарур бўлган радионавигация хизматлари ҳамда визуал воситаларнинг эксплуатацион ҳолати тўғрисидаги маълумотлар билан доимий равишда таъминланган бўлиши лозим.
270. Радионавигация хизматлари ва визуал воситаларнинг эксплуатацион ҳолати ҳамда улардаги ҳар қандай ўзгаришлар тўғрисидаги мазкур Қоидаларнинг 269-бандида назарда тутилган маълумотлар тегишли хизматлар ва воситалардан фойдаланилишига қараб, тегишли ҲҲХК органларига ўз вақтида тақдим этилиши лозим.
4-БОБ. УЧУВЧИСИЗ БОШҚАРИЛМАЙДИГАН
ҲАВО ШАРЛАРИ ТЎҒРИСИДАГИ МАЪЛУМОТ
271. Учувчисиз бошқарилмайдиган ҳаво шарлари эксплуатантлари тегишли ҲҲХК органларига учувчисиз бошқарилмайдиган ҳаво шарлари парвозлари тўғрисидаги батафсил маълумотларни тақдим этиши лозим.
5-БОБ. ВУЛҚОН ФАОЛЛИГИ ТЎҒРИСИДАГИ МАЪЛУМОТ
272. ҲҲХК органлари, агар вулқон отилишидан олдинги фаоллик, вулқон отилиши ёки вулқон кули булути улар хизмат кўрсатаётган ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган парвозларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, улар тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.
273. Ҳудудий диспетчерлик марказлари ва парвоз маълумотлари марказлари тегишли орган томонидан чиқарилган вулқон кули бўйича консультатив маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.
6-БОБ. РАДИОАКТИВ МОДДАЛАР БУЛУТЛАРИ ВА ЗАҲАРЛИ
КИМЁВИЙ МОДДАЛАР ТЎҒРИСИДАГИ МАЪЛУМОТ
274. ҲҲХК органлари, агар атмосферага чиқарилган радиоактив моддалар ёки заҳарли кимёвий моддалар улар хизмат кўрсатаётган ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган парвозларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, маҳаллий келишувларга мувофиқ ушбу ҳолат тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.
1-ИЛОВА
Стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишларидан
ташқари, навигация тавсифлари ва ҳаводаги ҳаракатга
хизмат кўрсатиш йўналишларини белгилаш тамойиллари
1-БОБ. ҲАВОДАГИ ҲАРАКАТГА ХИЗМАТ КЎРСАТИШ
ЙЎНАЛИШЛАРИ ВА НАВИГАЦИЯ ТАВСИФЛАРИНИ
БЕЛГИЛАШ УЧУН ИНДЕКСЛАР
1. Белгиланган ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) йўналишлари учун қўлланиладиган йўналиш ва навигация тавсифлари индекслари тизимининг мақсади йўналиш қисмлари ҳамда йўналиш ёки ҲҲХК ҳудудининг муайян қисми учун белгиланган талабларни ҳисобга олган ҳолда учувчилар ва ҲҲХК органлари учун қуйидаги имкониятларни яратишдан иборат:
а) географик координаталар ёки уни тавсифлашнинг бошқа усулларидан фойдаланмасдан исталган ҲҲХК йўналишини белгилаш;
б) зарур ҳолларда ҲҲХК йўналишини ҳаво ҳудудининг муайян вертикал тузилиши билан боғлаш;
д) йўналиш бўйлаб ёки ҲҲХК ҳудудининг муайян қисмида парвозни амалга оширишда риоя этилиши лозим бўлган навигация аниқлиги талабларини кўрсатиш;
э) йўналишдан асосан ёки фақат муайян турдаги ҳаво кемалари фойдаланиши учун мўлжалланганлигини кўрсатиш.
Бунда мазкур парвозни режалаштириш учун белгиланган навигация тавсифи ҲҲХК йўналиши индексининг ажралмас қисми ҳисобланмайди.
2. Мазкур илованинг 1-бандида назарда тутилган мақсадларга эришиш учун белгилаш тизими қуйидагиларни таъминлаши лозим:
а) ҳар қандай ҲҲХК йўналишини ўзига хос тарзда белгилаш имконини бериши;
б) такрорланишга йўл қўймаслиги;
д) ердаги ва бортдаги автоматлаштирилган тизимларда фойдаланиш учун мос бўлиши;
э) тезкор фойдаланиш қисқа бўлиши;
ф) тубдан ўзгартиришлар киритишни талаб этмасдан, келгусидаги талабларни қондириш учун етарли даражада кенгайтириш имконини таъминлаши.
3. Стандарт учиб келиш ва стандарт учиб кетиш йўналишлари бундан мустасно, назорат қилинадиган, консультатив ҳаво ҳудуди ҳамда назорат қилинмайдиган ҲҲХК йўналишлари шартли белгилар билан белгиланиши лозим.
4. ҲҲХКнинг йўналиш индекси қуйидагилар билан тўлдирилган асосий индексдан иборат бўлиши лозим:
а) мазкур илованинг 8-бандида назарда тутилган битта олд қўшимча;
б) мазкур илованинг 9-бандида назарда тутилган битта қўшимча ҳарф.
5. Индексни тузиш учун зарур бўлган белгилар сони олтитадан ошмаслиги лозим.
6. Индексни тузиш учун зарур бўлган белгилар сони бешта белгидан ошмаслиги лозим.
7. Асосий индекс алифбонинг битта ҳарфи ва ундан кейин 1 дан 999 гача бўлган рақамдан иборат бўлиши лозим:
а) A, В, G, R - минтақавий ҲҲХК йўналишлари тармоғининг бир қисми бўлган ва зонавий навигация йўналишлари ҳисобланмайдиган йўналишлар учун;
б) L, M, N, Р - минтақавий ҲҲХК йўналишлари тармоғининг бир қисми бўлган зонавий навигация йўналишлари учун;
д) H, J, V, W - минтақавий ҲҲХК йўналишлари тармоғининг бир қисми ҳисобланмайдиган ва зонавий навигация йўналишлари ҳисобланмайдиган йўналишлар учун;
э) Q, T, Y, Z - минтақавий ҲҲХК йўналишлари тармоғининг бир қисми ҳисобланмайдиган зонавий навигация йўналишлари учун.
8. Зарур ҳолларда асосий индексга қуйидагиларга мувофиқ битта ҳарфли олд қўшимча (префикс) қўшилиши лозим:
а) K - вертолётлар фойдаланиши учун белгиланган паст баландликдан ўтувчи йўналишни белгилаш учун;
б) U - йўналиш ёки унинг бир қисми юқори ҳаво ҳудудида жойлашганлигини кўрсатиш учун;
д) S - тезлашиш, секинлашиш ва товушдан тез учиш босқичларида фақат товушдан тез учувчи ҳаво кемалари фойдаланиши мумкин бўлган йўналишни белгилаш учун.
9. Тегишли ҲҲХК йўналишининг асосий индексига мазкур йўналишда кўрсатиладиган хизмат турини ифодалаш учун қуйидагиларга мувофиқ қўшимча ҳарф қўшилиши мумкин:
а) F ҳарфи - йўналишда ёки унинг бир қисмида фақат консультатив хизмат кўрсатилишини билдириш учун;
б) G ҳарфи - йўналишда ёки унинг бир қисмида фақат парвоз маълумотлари хизмати кўрсатилишини билдириш учун.
Бунда ҳаво кемаси бортидаги индикатор ускунасининг имкониятлари чекланганлиги сабабли, индикаторда учувчига қўшимча бўлган F ёки G ҳарфлари акс этмаслиги мумкин ҳамда назорат қилинадиган ҲҲХК йўналиши, консультатив йўналиш ёки парвоз маълумотлари хизмати кўрсатиладиган ҲҲХК йўналиши сифатида белгиланган йўналиш ёки унинг бир қисми аэронавигация хариталарида ҳамда аэронавигация маълумотлари тўпламида кўрсатилади.
3-БОБ. АСОСИЙ ИНДЕКСЛАРНИ БЕЛГИЛАШ
10. ҲҲХК йўналишларининг асосий индекслари қуйидаги тамойилларга мувофиқ белгиланади:
а) асосий магистрал йўналиш у кесиб ўтадиган диспетчерлик ҳудудлари, давлатлар ёки минтақалардан қатъи назар бутун узунлиги бўйлаб бир хил индекс билан белгиланади.
Бунда ҲҲХК маълумотларини автоматлаштирилган тарзда қайта ишлаш ҳамда бортдаги навигация ҳисоблаш ускуналаридан фойдаланилганда муҳим аҳамиятга эга.
б) икки ёки ундан ортиқ магистрал йўналиш умумий қисмга эга бўлган ҳолларда, ҲҲХК фаолиятида қийинчиликлар юзага келадиган ҳолатлар бундан мустасно, ушбу қисм тегишли йўналишларнинг ҳар бирининг индекси билан белгиланади. Бундай ҳолатларда барча манфаатдор томонларнинг келишувига кўра фақат битта индекс белгиланади.
д) битта йўналишга берилган асосий индекс бошқа йўналишга берилмаслиги лозим.
э) мувофиқлаштириш мақсадида Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг минтақавий бюроси индексларга бўлган талаблар тўғрисида хабардор қилиниши лозим.
ИНДЕКСЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
11. Босма алоқада индекс камида иккита ва кўпи билан олтита белги билан узатилиши лозим.
12. Овозли алоқада индекснинг асосий ҳарфи фонетик алифбога мувофиқ талаффуз қилинади. Мазкур илованинг 8-бандида назарда тутилган K, U ва S олд қўшимчалари қўлланилганда, улар қуйидагича талаффуз қилинади:
K: “KOPTER”
U: “APPER”
S: “SUPERSONIK”
Бунда "Kopter" сўзи "helikopter" сўзи каби бир хил талаффуз қилинади, "apper" ва "supersonik" сўзлари эса инглиз тили талабларига мувофиқ талаффуз қилинади.
13. Агар мазкур илованинг 9-бандида кўрсатилган F ёки G ҳарфлари ишлатилса, парвоз экипажи аъзосидан уларни овозли алоқада ишлатишлари талаб қилинмайди.
2-ИЛОВА
Асосий нуқталарни ўрнатиш ва белгилаш тамойиллари
1-БОБ. АСОСИЙ НУҚТАЛАРНИ ЎРНАТИШ
1. Асосий нуқталар, ЖЮЧ ёки ундан юқори частоталарда ишлайдиган ерусти радионавигация воситалари ёхуд сунъий йўлдош радионавигация воситаларига таянган ҳолда белгиланиши лозим.
2. Ерусти ёки сунъий йўлдош радионавигация воситалари мавжуд бўлмаган тақдирда, асосий нуқталар автоном борт навигация воситалари ёрдамида ёки визуал мўлжаллар бўйича амалга ошириладиган парвозларда визуал кузатиш орқали аниқланиши мумкин бўлган жойларда белгиланиши лозим. Қўшни ҲҲХК органлари ёки тегишли ҲҲХК диспетчерлари ўртасидаги келишувга мувофиқ ҲҲХКни топшириш нуқталари сифатида белгиланиши мумкин.
2-БОБ. РАДИОНАВИГАЦИЯ ВОСИТАСИНИНГ
ЖОЙЛАШУВИ АСОСИДА БЕЛГИЛАНАДИГАН
АСОСИЙ НУҚТАЛАР УЧУН ИНДЕКСЛАР
3. Радионавигация воситаси жойлашган жойга асосланган асосий нуқталарнинг кодланмаган номлари осон аниқланадиган ва кенг танилган географик жой номи асосида белгиланиши лозим.
4. Асосий нуқта номини танлашда қуйидаги талаблар ҳисобга олиниши лозим:
а) асосий нуқтанинг номи ҲҲХК мақсадларида фойдаланиладиган тилда учувчилар ва ҲҲХК ходимлари томонидан осон талаффуз қилинадиган бўлиши лозим. Географик жой номини давлат тилида талаффуз қилиш қийин бўлган тақдирда, унинг географик маъноси сақланган ҳолда мазкур номнинг қисқартирилган шакли ёки қисқартмаси танланиши мумкин (масалан, "Тамдибулак - Тамди");
б) асосий нуқтанинг номи овозли алоқа орқали осон тушуниладиган, айни бир умумий ҳудуддаги бошқа асосий нуқталарнинг номларидан фарқланадиган ҳамда ҲҲХК органлари ва учувчилар ўртасидаги алоқада чалкашликка сабаб бўлмайдиган бўлиши лозим;
д) асосий нуқтанинг номи олтитадан кўп бўлмаган ҳарфдан иборат бўлиши ҳамда икки бўғиндан, зарур ҳолларда эса уч бўғиндан ошмаслиги лозим;
э) танланган ном асосий нуқта ва уни белгиловчи радионавигация воситаси учун бир хил бўлиши лозим.
5. Радионавигация воситаси жойлашган жойга асосланган асосий нуқталар учун кодланган индекс радионавигация воситасининг радиочақирув номига мувофиқ белгиланади ҳамда унинг тузилиши кодланмаган жой номи билан осон боғланишини таъминлаши лозим.
6. Кодланган индекслар тегишли радионавигация воситаси жойлашган нуқтадан 1100 км (600 денгиз мили) радиусдаги ҳудудда такрорланмаслиги лозим, мазкур бобда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.
Бунда турли частота диапазонларида ишлайдиган иккита радионавигация воситаси бир жойда жойлашган бўлса, улар бир хил радиочақирув номига эга бўлади.
7. Кодланган индексларга бўлган эҳтиёжларни мувофиқлаштириш мақсадида Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг минтақавий бюроси хабардор қилиниши лозим.
3-БОБ. РАДИОНАВИГАЦИЯ ВОСИТАСИ ЖОЙЛАШУВИ
АСОСИДА БЕЛГИЛАНМАЙДИГАН АСОСИЙ НУҚТАЛАР
ИНДЕКСЛАРИНИНГ ТУЗИЛИШИ
8. Агар асосий нуқтани радионавигация воситаси жойлашган жойдан бошқа жойда белгилаш талаб этилса ҳамда ундан ҲҲХК мақсадларида фойдаланилса, у бешта ҳарфдан иборат бўлиши, қулай талаффуз қилинадиган алоҳида код номи билан белгиланиши лозим. Бундай код номи бир вақтнинг ўзида асосий нуқтанинг номи ва кодланган индекси сифатида қўлланилади.
Бунда ПБН асосида стандарт учиб келиш, стандарт учиб кетиш ҳамда ускуналар бўйича қўнишга яқинлашиш схемаларини белгилашда ҳарф-рақамли код номларидан Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг Ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш бўйича қўлланмасига мувофиқ фойдаланилиши лозим.
9. Индекс-код номи учувчилар ва ҲҲХК ходимлари томонидан ҲҲХК мақсадларида фойдаланиладиган тилда осон талаффуз қилинадиган тарзда танланиши лозим (масалан, "DIBAD", "ODIVA").
10. Индекс-код номи овозли алоқада осон англашиладиган ҳамда айни бир умумий ҳудуддаги бошқа асосий нуқталарнинг номларидан аниқ фарқланадиган бўлиши лозим.
11. Асосий нуқтага берилган алоҳида беш ҳарфдан иборат бўлиши, қулай талаффуз қилинадиган индекс-код номи бошқа ҳеч бир асосий нуқтага берилмаслиги лозим. Асосий нуқтанинг жойлашуви ўзгартирилган тақдирда, унга янги индекс-код номи берилиши лозим. Махсус ажратилган индекс-код номини бошқа жой учун қайта қўллаш зарур бўлган ҳолларда, мазкур индекс-код номи камида олти ой давомида қўлланилмаслиги лозим.
12. Алоҳида беш ҳарфдан иборат бўлиши, қулай талаффуз қилинадиган индекс-код номларига бўлган эҳтиёжларни мувофиқлаштириш учун Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг EUR/NAT минтақавий бюроси хабардор қилиниши лозим.
13. Доимий йўналиш тизими ўрнатилмаган ёки эксплуатацион сабабларга кўра ҳаво кемаларининг ҳаракатланиш йўналишлари ўзгариб турадиган ҳудудларда асосий нуқталар Бутунжаҳон геодезик координаталар тизими - 1984 (WGS-84) географик координаталарига мувофиқ аниқланиши ва узатилиши лозим.
Бунда доимий равишда белгиланган асосий нуқталар чиқиш ва (ёки) кириш нуқталари сифатида хизмат қиладиган ҳамда мазкур илованинг 2 ёки 3-бобларига мувофиқ белгиланадиган ҳоллар бундан мустасно.
ИНДЕКСЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
14. Овозли алоқада асосий нуқтага ишора қилиш учун мазкур илованинг 2 ёки 3-бобларига мувофиқ танланган ном қўлланилади. Агар мазкур илованинг 3-бобига мувофиқ радионавигация воситаси жойлашган жойга асосланган асосий нуқта учун танланган кодланмаган ном қўлланилмаса, унинг ўрнига фонетик алифбога мувофиқ талаффуз қилинадиган кодланган индекс қўлланилиши лозим.
15. Босма ва кодланган алоқада асосий нуқтага ишора қилиш учун фақат кодланган индекс ёки танланган код номидан фойдаланилиши лозим.
5-БОБ. ХАБАРЛАРНИ УЗАТИШДА ФОЙДАЛАНИЛАДИГАН
АСОСИЙ НУҚТАЛАР
16. ҲҲХК органлари томонидан ҳаво кемаси парвозининг бориши тўғрисидаги маълумотларни олиш мақсадида алоҳида асосий нуқталар хабарларни узатиш пунктлари сифатида белгиланиши мумкин.
17. Асосий нуқталарни белгилашда қуйидаги омиллар ҳисобга олиниши лозим:
а) кўрсатиладиган ҲҲХК тури;
б) ҳаводаги ҳаракатнинг интенсивлиги;
д) ҳаво кемасининг жорий парвоз режасига риоя этиш аниқлиги;
э) ҳаво кемаларининг тезлиги;
ф) қўлланилаётган эшелонлаш минимумлари;
г) ҳаво ҳудудининг тузилиши;
ҳ) хизмат кўрсатишда қўлланиладиган усуллари;
и) парвознинг асосий босқичларининг бошланиши ёки тугаши (кўтарилиш, пасайиш, йўналишни ўзгартириш ва бошқалар);
ж) бошқарувни топшириш тартиби;
к) парвозлар хавфсизлиги ҳамда қидирув-қутқарув билан боғлиқ жиҳатлар;
л) экипажга тушадиган юклама ҳамда икки томонлама "ҳаво - ер" алоқа каналларига тушадиган юклама.
18. Хабарларни узатиш пунктлари мажбурий хабарларни узатиш пунктлари ёки сўров бўйича хабарларни узатиш пунктлари сифатида белгиланади.
19. Мажбурий хабарларни узатиш пунктларини белгилашда қуйидаги тамойилларга амал қилиниши лозим:
а) мажбурий хабарларни узатиш пунктлари экипаж, диспетчер ҳамда "ҳаво - ер" алоқасига тушадиган иш юкламасини камайтириш зарурати ҳисобга олинган ҳолда ҲҲХК органларини ҳаво кемаси парвозининг бориши тўғрисидаги мунтазам маълумот билан таъминлаш учун зарур бўлган энг кам миқдорда белгиланиши;
б) радионавигация воситасининг муайян нуқтада мавжудлиги ўз-ўзидан ушбу нуқтани мажбурий хабарларни узатиш пункти сифатида белгилаш учун етарли асос ҳисобланмаслиги;
д) мажбурий хабарларни узатиш пунктлари парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудудлари чегараларида белгиланиши шарт эмаслиги.
20. Сўров бўйича хабарларни узатиш пунктлари, мавжуд шароитлар буни тақозо этган тақдирда, ҲҲХК органларининг қўшимча жойлашув тўғрисидаги хабарларга бўлган эҳтиёжини ҳисобга олган ҳолда белгиланиши мумкин.
21. Мажбурий ва сўров бўйича хабарларни узатиш пунктларининг вазифалари жорий жойлашув тўғрисидаги хабарларга бўлган эҳтиёжни ҳаводаги ҳаракатга самарали хизмат кўрсатиш учун зарур бўлган энг кам даражагача камайтириш мақсадида вақти-вақти билан қайта кўриб чиқилиши лозим.
22. Мажбурий хабарларни узатиш пунктларидан ўтишда жорий жойлашув тўғрисидаги хабарларни тақдим этиш барча шароитларда ва барча парвозлар учун мажбурий ҳисобланмайди. Ушбу тамойилни қўллашда қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратилиши лозим:
а) паст тезлик ва паст баландликда парвоз қилувчи ҳаво кемаларидан жорий жойлашув тўғрисидаги хабарларни мунтазам тақдим этиш талаб этилиши мумкин, бироқ юқори тезлик ва юқори баландликда парвоз қилувчи ҳаво кемаларидан ҳар бир хабарларни узатиш пунктидан ўтишда бундай хабарларни тақдим этиш талаб этилмаслиги;
б) диспетчерлик ҳудуди орқали транзит парвозни амалга оширувчи ҳаво кемаларидан жорий жойлашув тўғрисидаги хабарларни тақдим этиш учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун белгиланган частотада амалга оширилмаслиги.
23. Хабарларни узатиш пунктларини мазкур бобда белгиланган тамойиллар асосида ташкил этиш имкони бўлмаган ҳудудларда меридианлар ва географик кенглик параллелларининг бутун даражаларда ифодаланган қийматларига асосланган хабарларни узатиш тизими жорий этилиши мумкин.
3-ИЛОВА
Стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари
ва уларга оид схемаларни белгилаш тамойиллари
1-БОБ. СТАНДАРТ УЧИБ КЕТИШ ВА УЧИБ КЕЛИШ
ЙЎНАЛИШЛАРИ ВА УЛАРГА ОИД СХЕМАЛАР
УЧУН ИНДЕКСЛАР
1. Стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ва уларга оид схемалар учун индекслар тизими қуйидаги вазифаларни таъминлаши лозим:
а) ҳар бир йўналишни содда ва аниқ белгилаш имконини бериши;
б) қуйидагилар ўртасида аниқ фарқланишни таъминлаши:
учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ўртасида;
учиб кетиш ёки учиб келиш йўналишлари ва бошқа ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) йўналишлари ўртасида;
ерусти радионавигация воситалари ёки бортдаги автоном навигация воситалари бўйича навигацияни талаб этувчи йўналишлар ҳамда ерусти визуал мўлжаллари бўйича навигацияни талаб этувчи йўналишлар ўртасида;
д) ҲҲХК органларида ва ҳаво кемаси бортида фойдаланиладиган маълумотларни қайта ишлаш ҳамда акс эттириш ускуналарига қўйиладиган талабларга жавоб бериши;
э) тезкор фойдаланишда имкон қадар қисқа бўлиши;
ф) такрорланишга йўл қўймаслиги;
г) тубдан ўзгартиришлар киритишни талаб этмасдан келгусидаги эҳтиёжларни қондириш учун етарли имкониятларни таъминлаши.
2. Ҳар бир йўналиш кодланмаган индекс ва унга мос келувчи кодланган индекс билан белгиланиши лозим.
3. Овозли алоқада индекслар стандарт учиб кетиш ёки стандарт учиб келиш йўналишларини ифодалаш учун осон тушуниладиган ҳамда учувчилар ва ҲҲХК ходимлари томонидан осон талаффуз қилинадиган бўлиши лозим.
4. Стандарт учиб кетиш ёки стандарт учиб келиш йўналишининг кодланмаган индекси қуйидагилардан иборат бўлиши лозим:
э) "учиб кетиш" ёки "учиб келиш" сўзи;
ф) ушбу йўналиш визуал парвоз қоидалари (ВПҚ) бўйича бажариладиган парвозлар учун белгиланган бўлса, "визуал" сўзи.
5. Стандарт учиб кетиш йўналиши тугайдиган ёки стандарт учиб келиш йўналиши бошланадиган асосий нуқтанинг номи ёки кодланган номи асосий кўрсаткич ҳисобланади.
6. Ҳолат кўрсаткичи 1 дан 9 гача бўлган битта рақамдан иборат бўлиши лозим.
7. Йўналиш кўрсаткичи алифбонинг битта ҳарфидан иборат бўлиши лозим. Бунда "I" ва "O" ҳарфларидан фойдаланилмайди.
8. Стандарт учиб кетиш ёки стандарт учиб келиш йўналишининг (ускуналар бўйича ёки визуал) кодланган индекси қуйидагилардан иборат бўлиши лозим:
а) мазкур илованинг 4-банди "а" кичик бандида келтирилган асосий нуқтанинг кодланган индекси ёки кодланган номи;
б) мазкур илованинг 4-бандининг "б" кичик бандида назарда тутилган ҳолат кўрсаткичи;
д) мазкур илованинг 4-бандининг "д" кичик бандида назарда тутилган йўналиш кўрсаткичи.
Бунда ҳаво кемаси бортидаги индикатор ускунасининг имкониятлари чекланганлиги сабабли, агар асосий нуқта бешта ҳарфдан иборат кодланган ном билан белгиланган бўлса, асосий кўрсаткични қисқартириш талаб этилиши мумкин. Асосий кўрсаткични қисқартириш усули эксплуатант томонидан белгиланади.
9. Ҳар бир йўналишга алоҳида индекс тайинланиши лозим.
10. Битта асосий нуқтага туташган икки ёки ундан ортиқ йўналишни ўзаро фарқлаш мақсадида (улар учун битта асосий кўрсаткич белгиланадиган ҳолларда) ҳар бир йўналишга мазкур илованинг 7-бандида назарда тутилган йўналиш кўрсаткичи тайинланиши лозим.
4-БОБ. ҲОЛАТ КЎРСАТКИЧИНИ ТАЙИНЛАШ
11. Ҳар бир йўналишга амалдаги йўналишни белгилаш учун ҳолат кўрсаткичи тайинланиши лозим.
12. Биринчи ҳолат кўрсаткичи сифатида "1" тайинланиши лозим.
13. Йўналишга ўзгартириш киритилганда унга навбатдаги тартиб рақамидан иборат янги ҳолат кўрсаткичи берилиши лозим. "9" рақамидан кейин ҳолат кўрсаткичи яна "1" рақамидан бошланади.
5-БОБ. ILS ЁКИ ҲУДУДИЙ НАВИГАЦИЯ ЁРДАМИДА
ҚЎНИШГА КИРИШИШ СХЕМАЛАРИНИНГ
ИНДЕКС ТУЗИЛИШИ
14. ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемасининг кодланмаган индекси қуйидагилардан иборат бўлиши лозим:
г) УҚЙ учун ишлаб чиқилган схема кўрсаткичи.
15. Қўнишга киришиш схемаси бошланадиган асосий нуқтанинг номи ёки кодланган номи асосий кўрсаткич ҳисобланади.
16. Ҳолат кўрсаткичи 1 дан 9 гача бўлган битта рақамдан иборат бўлиши лозим.
17. Йўналиш кўрсаткичи алифбонинг битта ҳарфидан иборат бўлиши лозим. Бунда "И" ва "О" ҳарфларидан фойдаланилмайди.
18. ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемасининг кодланган индекси қуйидагилардан иборат бўлиши лозим:
а) ILS белгиси;
б) мазкур илованинг 14-банди "б" кичик бандида назарда тутилган асосий нуқтанинг кодланган индекси ёки кодланган номи;
д) мазкур илованинг 14-банди "д" кичик бандида назарда тутилган ҳолат кўрсаткичи;
э) мазкур илованинг 14-банди "э" кичик бандида назарда тутилган йўналиш кўрсаткичи;
ф) мазкур илованинг 14-бандининг "г" кичик бандида назарда тутилган УҚЙ кўрсаткичи.
19. ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемалари учун индексларни тайинлаш талабларига мувофиқ амалга оширилади. Бир хил йўл чизиқларига эга, бироқ турли парвоз профилларини назарда тутувчи схемаларга алоҳида йўналиш кўрсаткичлари тайинланиши лозим.
20. Аэропортда қўлланиладиган барча қўнишга киришиш схемаларига, барча ҳарфли йўналиш кўрсаткичлари фойдаланиб бўлингунга қадар, ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемалари учун алоҳида ҳарфли йўналиш кўрсаткичлари тайинланиши лозим. Шундан кейин ҳарфли йўналиш кўрсаткичи қайта қўлланилиши мумкин. Битта ILS воситаси хизмат кўрсатадиган иккита йўналиш учун битта йўналиш кўрсаткичидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.
21. Қўнишга киришиш схемаларига ҳолат кўрсаткичини тайинлаш мазкур илованинг 4-боби талабларига мувофиқ амалга оширилади.
22. Кодланмаган ва кодланган индексларга қуйидаги намуналар:
а) кодланмаган индексга: ILS EKLER ONE ALPHA APPROACH RUNWAY ONE EIGHT;
б) кодланган индексга: ILS EKLER 1А 18.
Бунда мазкур индекс EKLER асосий нуқтасидан бошланувчи ILS ёрдамида учиш-қўниш йўлагининг 18 йўналиши бўйича қўнишга яқинлашиш схемасини билдиради. EKLER радионавигация воситаси жойлашган жойга асосланмаган асосий нуқта бўлганлиги сабабли, унга мазкур илованинг 2-бобига мувофиқ беш ҳарфдан иборат код номи берилган. "ONE" ҳолат кўрсаткичи (кодланган индексда - "1") мазкур схеманинг амалдаги таҳрир рақамини билдиради. "ALPHA" йўналиш кўрсаткичи эса EKLER асосий нуқтасига бириктирилган йўналишлардан бирини ифодалайди.
ИНДЕКСЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
23. Овозли алоқада фақат кодланмаган индекс қўлланилади.
Бунда йўналишларни белгилашда мазкур илованинг 4-бандининг "э" ва "ф" кичик бандларида назарда тутилган "учиб кетиш", "учиб келиш" ва "визуал" деган сўзлар кодланмаган индекснинг мажбурий таркибий қисми ҳисобланади.
24. Босма ёки кодланган алоқада фақат кодланган индекс қўлланилади.
7-БОБ. ҲҲХК ХОДИМЛАРИГА ЙЎНАЛИШЛАР ВА
СХЕМАЛАР ТЎҒРИСИДАГИ МАЪЛУМОТЛАРНИ
ТАҚДИМ ЭТИШ
25. Ҳаво кемаларига йўналишлар ёки схемалар бўйича диспетчерлик рухсатлари бериладиган иш жойларида, шунингдек ҲҲХК билан боғлиқ бошқа вазифаларни бажарувчи ходимларнинг иш жойларида ҳар бир стандарт учиб кетиш ва (ёки) учиб келиш йўналиши ҳамда ҳар бир қўнишга киришиш схемаси, шу жумладан уларнинг кодланмаган ва кодланган индекслари тўғрисидаги батафсил маълумотлар мавжуд бўлиши лозим.
26. Барча ҳолларда йўналишлар ва схемаларнинг график тасвири ҳам таъминланиши лозим.
4-ИЛОВА
ҲҲХК бўйича ҳаво ҳудудининг тоифалари - хизмат
кўрсатиш ҳамда парвозларга қўйиладиган талаблар
Тоифа |
Парвоз тури |
Эшелонлаштириш |
Хизмат кўрсатиш |
Тезликнинг чекланиши |
Радиоалоқага бўлган талаблар |
ҲҲБ органи рухсатининг зарурлиги |
А |
Фақат УПҚ |
Барча ҲК |
ҲҲБ |
Қўлланилмайди |
Доимий икки томонлама алоқа |
Ҳа |
В |
УПҚ бўйича |
Барча ҲК |
ҲҲБ |
Қўлланилмайди |
Доимий икки томонлама алоқа |
Ҳа |
ВПҚ бўйича |
Барча ҲК |
ҲҲБ |
Қўлланилмайди |
Доимий икки томонлама алоқа |
Ҳа |
|
С |
УПҚ бўйича |
УПҚ - УПҚ га нисбатан УПҚ - ВПҚ га нисбатан |
ҲҲБ |
Қўлланилмайди |
Доимий икки томонлама алоқа |
Ҳа |
ВПҚ бўйича |
ВПҚ - УПҚ га нисбатан |
1) ҲҲБ учун УПҚга нисбатан эшелонлаш; 2) ВПҚ/ВПҚ ҳаракат тўғрисидаги маълумот (тавсия сўрови бўйича тўқнашувнинг олдини олиш). |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Доимий икки томонлама алоқа |
Ҳа |
|
Д |
УПҚ бўйича |
УПҚ - УПҚ га нисбатан |
ҲҲБ, ВПҚ бўйича парвозлар ҳақида маълумот (тавсия сўрови бўйича тўқнашувнинг олдини олиш) |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Доимий икки томонлама алоқа |
Ҳа |
ВПҚ бўйича |
Ишлаб чиқарилмайди |
УПҚ / ВПҚ ва ҲҲБ / ВПҚ бўйича парвозлар ҳақида маълумот (тавсия сўрови бўйича тўқнашувнинг олдини олиш) |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Доимий икки томонлама алоқа |
Ҳа |
|
Э |
УПҚ бўйича |
УПҚ - УПҚ га нисбатан |
ҲҲБ ва ВПҚ бўйича парвозлар тўғрисидаги маълумот |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Доимий икки томонлама алоқа |
Ҳа |
ВПҚ бўйича |
Ишлаб чиқарилмайди |
Ҳаракат тўғрисидаги маълумот |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Йўқ |
Йўқ |
|
Ф |
УПҚ бўйича |
УПҚ - УПҚ га нисбатан |
Ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш, парвоз маълумотлари хизмати |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Доимий икки томонлама алоқа |
Йўқ |
ВПҚ бўйича |
Ишлаб чиқарилмайди |
Парвоз маълумотлари хизмати |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Йўқ |
Йўқ |
|
Г |
УПҚ бўйича |
Ишлаб чиқарилмайди |
Парвоз маълумотлари хизмати |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Доимий икки томонлама алоқа |
Йўқ |
ВПҚ бўйича |
Ишлаб чиқарилмайди |
Парвоз маълумотлари хизмати |
Ускуналар тезлиги - ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел |
Йўқ |
Йўқ |
|
Изоҳ 1 (*): Агар ўтишнинг абсолют баландлиги 3050 м (10 000 фут) ўрта денгиз сатҳидан паст бўлса, 10 000 фут ўрнига 100-парвоз эшелони қўлланилади. Изоҳ 2 (*):Уск. тез. - ускуна тезлиги
|
||||||
5-ИЛОВА
Чарчоқни бошқариш бўйича меъёрий қоидалар
1. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги Ўзбекистон Республикасида белгиланган тартиб-таомиллар, иш вақти ҳамда дам олиш вақтининг меъёрлари, шунингдек ўткир ва кумулятив чарчоқ ҳамда бажарилаётган ишларнинг хусусияти ҳисобга олинишини таъминлаган ҳолда режадан ташқари сменаларни (захира ёки талаб бўйича) тайинлаш устидан назоратни амалга оширади.
2-БОБ. ХИЗМАТ ТАЪМИНЛОВЧИСИНИНГ ВАЗИФАЛАРИ
2. Иш сменаларининг давомийлиги, уларнинг алмашиш тартиби, овқатланиш учун ажратиладиган вақт ҳамда дам олиш кунларини бериш тартиби ташкилот раҳбарияти томонидан тегишли касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган ва тасдиқланган смена жадвалига мувофиқ белгиланади.
3. Ходимни кетма-кет икки сменага жалб этиш тақиқланади. Ходимлар смена жадвали билан у кучга киришидан камида ўн кун олдин имзо қўйдирилган ҳолда таништирилиши лозим.
4. Иш жадвали узоқ давом этадиган сменалар ҳамда етарли дам олиш таъминланмаганлиги натижасида юзага келадиган кумулятив чарчоқ оқибатлари ҳисобга олинган ҳолда тузилиши лозим. Иш ва уйқунинг белгиланган алмашинувини сезиларли даражада бузадиган иш жадвалларини тузишга йўл қўйилмайди.
5. Сменали иш жадваллари камида бир ойлик муддат учун тузилиши лозим.
6. Минимал дам олиш вақти ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) мутахассисининг етарли даражада уйқу олишини таъминлайдиган, шунингдек унинг бошқа физиологик эҳтиёжлари ҳамда қатнов билан боғлиқ омилларни ҳисобга оладиган даражада белгиланиши лозим.
7. Минимал дам олиш вақти ҲҲХК мутахассисининг етарли даражада уйқу олишини таъминлаш ҳамда унинг бошқа физиологик эҳтиёжлари ва қатнов билан боғлиқ омилларни ҳисобга олган ҳолда белгиланиши лозим.
8. ҲҲХК мутахассисининг чарчаганлиги парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши аниқланса ёки бунга асосли сабаб мавжуд бўлса, аэронавигация хизматини кўрсатувчи уни парвозлар хавфсизлиги билан боғлиқ вазифаларни бажаришга жалб этмаслиги лозим.
9. Норматив чекловларга риоя этилганлигини тасдиқлаш ҳамда аэронавигация хизматлари кўрсатилиши устидан давлат назоратини амалга оширувчи мансабдор шахслар ва аэронавигация хизмати таъминловчисининг ваколатли ходимлари томонидан ўтказиладиган текширувларни осонлаштириш мақсадида иш сменалари ва дам олиш вақтига оид қайдлар камида 36 ой давомида сақланиши лозим.
3-БОБ. ҲҲХК МУТАХАССИСЛАРИНИНГ ЖАВОБГАРЛИКЛАРИ
10. ҲҲХК мутахассислари ўзларининг чарчаганлигини ёки хизмат вазифаларини бажаришга яроқсиз даражада ўзларини ёмон ҳис қилаётганлигини англаган тақдирда, парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган вазифаларни бажармасликлари лозим.
11. ҲҲХК мутахассислари дам олиш ва овқатланиш учун яратилган шароитлар ҳамда мавжуд имкониятлардан оқилона фойдаланишлари лозим. Улар дам олиш вақтини тўлиқ тикланишни таъминлайдиган тарзда режалаштиришлари лозим.
4-БОБ. ХИЗМАТ ВАҚТИНИ БЕЛГИЛАШ
12. Хизмат вақтига қўйиладиган талаблар қуйидагилардан иборат:
а) хизмат вақтининг давомийлиги 12 соатдан ошмаслиги;
б) хизмат вақтининг умумий давомийлиги бир ойда 200 соатдан ошмаслиги;
д) бир хизмат даври тугаган пайтдан кейинги хизмат даври бошлангунига қадар камида 12 соат дам олиш вақти таъминланиши;
э) кетма-кет 6 кундан ортиқ ишлашга йўл қўйилмаслиги;
ф) смена жадвалида кетма-кет ишланадиган кунларнинг энг кўп сони назарда тутилган тақдирда, бундай давр тугаган пайтдан навбатдаги шундай давр бошлангунига қадар камида 60 соат дам олиш вақти таъминланиши;
13. Иш сменасига қўйиладиган талаблар қуйидагилардан иборат:
а) иш сменаси давомида ҲҲХКни бевосита амалга ошириш вақти узлуксиз 2 соатдан ошмаслиги;
б) дам олиш (танаффус) вақтининг умумий давомийлиги камида 30 дақиқани ташкил этиши;
д) тунги смена маҳаллий вақт билан соат 22:00 да бошланиб, соат 06:00 да тугайдиган иш вақтини ўз ичига олиши;
э) тўлиқ ёки қисман тунги вақтга тўғри келадиган иш сменасининг давомийлиги 10 соатдан ошмаслиги;
ф) тўлиқ ёки қисман тунги вақтга тўғри келадиган кетма-кет учта иш сменасидан ортиғини тайинлашга йўл қўйилмаслиги;
г) тўлиқ ёки қисман тунги вақтга тўғри келадиган иш сменаси тугаган пайтдан кейинги иш сменаси бошлангунига қадар камида 36 соат дам олиш вақти таъминланиши лозим.
14. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги "Ўзаэронавигация маркази" МЧЖ (бундан буён матнда "Ўзаэронавигация маркази" деб юритилади) ҲҲХК диспетчерларининг узоқ вақт давомида уйғоқ қолишининг олдини олиш имконини берувчи режадан ташқари навбатчиликни (захира ёки талаб бўйича) тақсимлаш тартибини ишлаб чиқиши лозим.
15. Ишлаб чиқариш эҳтиёжидан келиб чиқиб, ҲҲХК мутахассислари ҲҲХК бўлими раҳбари томонидан режадан ташқари (қўшимча) навбатчиликка (кундузги ва тунги смена), шу жумладан байрам кунларидаги ишларга жалб этилиши мумкин.
16. Иш сменаларини узлуксиз таъминлаш мақсадида ҲҲХК хизмати ходимларидан иборат захира навбатчилик тизими ташкил этилади.
17. Режадан ташқари (захира) навбатчиликка жалб этиш сони бир ойда уч мартадан ошмаслиги лозим.
18. ҲХК мутахассиси иш жойига келмаган тақдирда, режадан ташқари (захира) навбатчиликнинг максимал давомийлиги 36 соатдан ошмаслиги лозим.
19. Ходимларни захира навбатчилигига жалб этиш иш вақти ҳамда дам олиш вақтини режалаштириш босқичида (смена жадвалини тузишда), ҲҲХК ходимлари сони рухсат этилган энг кам миқдорда бўлиши кутилаётган навбатчилик сменалари учун амалга оширилади.
20. ҲҲХК диспетчерларини алмаштириш учун захира сифатида битта ҲҲХК мутахассиси ажратилади. Зарурат туғилганда (дам олиш ва байрам кунларида) навбатчи смена ходимларини (парвозлар раҳбари ёки катта диспетчерни) захирага жалб этишга йўл қўйилади.
Бунда парвозлар раҳбари ёки катта диспетчер вазифаларини мустақил бажаришга рухсатномага эга бўлган битта ҲҲХК мутахассиси ажратилиши лозим.
21. Захира навбатчилиги ойлик смена жадвалида (кундузги ва тунги сменалар бўйича) режалаштирилади ҳамда акс эттирилади.
22. ҲҲХК мутахассислари режадан ташқари навбатчиликка ушбу навбатчилик бошланишидан камида 12 соат олдин ва тугаганидан кейин камида 12 соат дам олиш вақти таъминланишини ҳисобга олган ҳолда тайинланади. Кетма-кет тунги сменалар ўртасидаги дам олиш вақти камида 24 соатни ташкил этиши лозим.
23. Қуйидаги шахсларга захира навбатчилиги хизмат мажбуриятлари юклатилмайди:
а) ижтимоий ёки меҳнат таътилида бўлган ҲҲХК мутахассисларига;
б) малака ошириш курсларида, вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик даврида ёки хизмат сафарида бўлган ҲҲХК мутахассисларига;
д) ҳаракат хизмати диспетчери гувоҳномаси эгаларига қўйиладиган талабларга жавоб бермайдиган ҲҲХК мутахассисларига;
э) раҳбарлик ва бошқарув таркибига кирувчи шахсларга.
24. Захира навбатчилигига тайинланган ҲҲХК мутахассиси захира навбатчилиги даврининг бошидан охиригача исталган вақтда навбатчиликни бажаришга тайёр бўлиши лозим.
25. Агар захира навбатчилигига тайинланган ҲҲХК мутахассиси хизмат вазифаларини бажаришга объектив сабабларга кўра тайёр бўлмай қолса (касаллик ва бошқалар), бу ҳақда ҲҲХК хизмати раҳбарини дарҳол хабардор қилиши лозим.
26. ҲҲХК мутахассиси объектив сабабларга кўра (соғлиғининг ёмонлашиши ва бошқа ҳолатлар) хизмат вазифаларини бажаришга қодир бўлмаган, шунингдек ҳаводаги ҳаракат жадаллиги кутилмаганда ортган ёки диспетчерлик пунктларидаги иш юкламаси ошган тақдирда захира навбатчилигига тайинланган ҲҲХК мутахассиси навбатчиликни бажаришга жалб этилади.
27. ҲҲХК мутахассиси захира навбатчилигидан хизмат вазифаларини бажаришга жалб этилгандан сўнг қуйидаги тайёргарлик тадбирларини бажариши лозим:
а) сменадан олдинги мажбурий тиббий кўрикдан ўтиши;
б) иш жойида брифингдан ўтиши;
д) зарур ҳолларда ҲҲХКни ташкил этиш ва (ёки) кўрсатишга оид оператив маълумотларни аниқлаштириши.
28. Мазкур Қоидаларнинг 85-бандининг "д" ва "э" кичик бандларида назарда тутилган талаблардан четга чиқишга рухсат берувчи тартиб қуйидагиларни назарда тутиши лозим:
а) четлашиш заруриятини асослаш;
б) четлашиш даражаси;
д) четлашишнинг кучга кириш санаси ва вақти;
э) четлашишни асослаш учун салбий оқибатларни камайтириш бўйича чора-тадбирлар тавсифланган парвозлар хавфсизлиги таҳлили.
6-ИЛОВА
Чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини
бошқариш тизимига қўйиладиган талаблар
1-БОБ. ЧАРЧОҚ БИЛАН БОҒЛИҚ ХАВФ ОМИЛЛАРИНИ
БОШҚАРИШ ТИЗИМИ БЎЙИЧА СИЁСАТ ВА
КЕРАКЛИ ҲУЖЖАТЛАР
1. Чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш тизимини (бундан буён матнда FRMS деб юритилади) жорий этишда чарчоқни бошқариш механизмларини назорат қилиш бўйича қўлланмада келтирилган услубий тавсияларга риоя этилиши ҳамда ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) таъминловчиси томонидан FRMSнинг барча элементларининг аниқ тавсифини ўз ичига олувчи FRMS сиёсати белгиланиши лозим. Мазкур сиёсат қуйидагиларни назарда тутиши лозим:
а) FRMSни қўллаш доирасини белгилаш;
б) раҳбарият, ҲҲХК диспетчерлари ва бошқа тегишли ходимларнинг умумий масъулиятини акс эттириш;
д) ФРМСнинг парвозлар хавфсизлигига оид мақсадларини аниқ баён этиш;
э) ташкилотнинг масъул раҳбари томонидан имзоланиши;
ф) кўринадиган жойда жойлаштирилиши ҳамда ташкилотнинг барча тегишли бўлинмалари ва даражалари эътиборига етказилиши;
г) раҳбариятнинг парвозлар хавфсизлигига оид маълумотларни самарали алмашишни таъминлаш мажбуриятини ўз ичига олиши;
ҳ) раҳбариятнинг FRMSни жорий этиш ва қўллаб-қувватлаш учун етарли ресурсларни ажратиш мажбуриятини ўз ичига олиши;
и) раҳбариятнинг FRMSни доимий равишда такомиллаштириб бориш мажбуриятини ўз ичига олиши;
ж) раҳбарият, ҲҲХК диспетчерлари ва бошқа тегишли ходимларнинг ваколатлари ҳамда жавобгарликларини аниқ белгилашни назарда тутиши;
к) унинг долзарблиги ва мақбуллигини таъминлаш мақсадида даврий қайта кўриб чиқилишини назарда тутиши.
Бунда парвозлар хавфсизлиги бўйича маълумотларни самарали тақдим этиш бўйича Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг хавфсизликни бошқариш бўйича қўлланмаси асосида амалга оширилиши лозим.
2. ҲҲХК таъминловчиси FRMSни тавсифловчи ҳамда уни амалга ошириш тартибини белгиловчи ҳужжатларни ишлаб чиқиши, юритиши ва уларнинг долзарблигини таъминлаши лозим. Мазкур ҳужжатлар камида қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:
а) FRMS бўйича сиёсат ва унинг мақсадлари;
б) FRMS жараёнлари ва тартиблари;
д) ушбу жараёнлар ва тартибларга нисбатан жавобгарлик, хизмат мажбуриятлари ва ваколатлар;
э) раҳбариятни, ҲҲБ диспетчерларини ва бошқа барча тегишли ходимларни доимий равишда жалб қилиш механизмлари;
ф) FRMS бўйича тайёргарлик дастурлари, ходимларни тайёрлашга қўйиладиган талаблар ва тайёргарлик бўйича ҳужжатларнинг ҳисобини юритиш;
г) сезиларли четланишлар ва уларнинг сабабларини кўрсатган ҳолда режалаштирилган ва амалдаги навбатчилик ва ишдан ташқари вақт ва иш жойидаги вақт орасидаги танаффуслар давомийлиги.
Бунда сезиларли четланишлар ҳақидаги материал чарчоқни бошқариш механизмларидан фойдаланишни назорат қилиш бўйича қўлланмага асосланиши лозим.
ҳ) FRMS ни қўллаш натижалари, шу жумладан олинган маълумотлардан қилинган хулосалар, тавсиялар ва кўрилган чоралар.
2-БОБ. ЧАРЧОҚ БИЛАН БОҒЛИҚ ХАВФ
ОМИЛЛАРИНИ БОШҚАРИШ ЖАРАЁНЛАРИ
3. ҲҲХК таъминловчиси чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш мақсадида камида қуйидаги ҳужжатлаштирилган жараёнларни ишлаб чиқиши ва амалга ошириши лозим:
4. Тахмин қилиш - чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини тахмин қилиш жараёнида мазкур хавф омиллари ҲҲХК диспетчерларининг иш жадвалларини таҳлил қилиш, шунингдек уйқу ва чарчоққа таъсир этувчи омиллар ҳамда уларнинг иш фаолиятига таъсирини баҳолаш орқали аниқланади.
Бунда таҳлил қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:
а) ҲҲХК соҳасидаги эксплуатация тажрибаси ёки тармоқдаги шунга ўхшаш эксплуатация фаолияти, шунингдек сменали иш режимида фаолият юритувчи ҲҲХК диспетчерлари ёки сутка давомида узлуксиз фаолият юритувчи бошқа тармоқлар фаолияти тўғрисидаги маълумотлар;
б) амалдаги маълумотлар ҳисобга олинган ҳолда иш жадвалларини тузиш амалиёти;
д) биоматематик моделлар.
5. Проактив жараён - проактив жараён доирасида ҲҲХК фаолиятини амалга ошириш давомида чарчоқ билан боғлиқ хавф омиллари аниқланади. Бунда таҳлил предмети қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:
а) чарчоқ билан боғлиқ хавф омиллари ҳақида мавжуд ҳисоботларни;
б) чарчоққа доир саволномаларни;
д) ҲҲБ диспетчерларининг фаолиятига оид тегишли маълумотларни;
э) илмий тадқиқотлар ва парвозлар хавфсизлигига оид мавжуд маълумотлар базаларини;
ф) режалаштирилган ва ҳақиқий иш соатлари ўртасидаги фарқларни кузатиб бориш ва таҳлил қилишни;
г) одатий шароитларда ишлашни кузатиш ёки махсус баҳолашни.
6. Жавоб қайтариш - парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳодисалар ва улар тўғрисидаги ҳисоботлар таҳлил қилиниб, чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларининг даражаси ҳамда уларни камайтириш бўйича тегишли чоралар белгиланади. Мазкур жараённи бошлаш учун камида қуйидаги омиллардан бири асос бўлиши лозим:
а) чарчоқ билан боғлиқ хабарнинг келиб тушиши;
б) махфий хабарларнинг келиб тушиши;
д) текширув натижалари бўйича ҳисоботлар;
э) инцидентлар.
7. Чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини таҳлил қилиш мақсадида "Ўзаэронавигация маркази" тегишли хавфни камайтириш чораларини қўллаш зарур бўлган ҳолатларни аниқлашга қаратилган хавф омилларини баҳолаш тартиб-таомилларини ишлаб чиқади ва амалга оширади.
8. Хавф омилларини баҳолаш тартиб-таомиллари доирасида аниқланган хавф омиллари қуйидагилар ҳисобга олинган ҳолда баҳоланади:
а) эксплуатация жараёнлари;
б) уларнинг юзага келиш эҳтимоли;
д) мумкин бўлган оқибатлар;
э) мавжуд профилактик назорат чоралари ҳамда тикловчи чораларнинг самарадорлиги.
9. ҲҲХК таъминловчиси чарчоқ билан боғлиқ хавфларни камайтириш тартиб-таомилларини ишлаб чиқиши ва амалга ошириши лозим. Мазкур жараён доирасида қуйидагилар амалга оширилиши лозим:
а) хавфни камайтириш бўйича тегишли стратегик чоралар танланиши;
б) мазкур стратегик чоралар амалга оширилиши;
д) стратегик чораларнинг амалга оширилиши ва самарадорлиги мунтазам мониторинг қилиниши.
3-БОБ. FRMS ЁРДАМИДА ПАРВОЗЛАР
ХАВФСИЗЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШ ЖАРАЁНЛАРИ
10. "Ўзаэронавигация маркази" FRMS ёрдамида парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида қуйидаги жараёнларни ишлаб чиқиши ва жорий этиши лозим:
а) FRMS самарадорлигини узлуксиз мониторинг қилиш, шунингдек чарчоқ билан боғлиқ парвозлар хавфсизлигига таъсир этувчи хавф омилларини назорат қилиш чораларининг самарадорлигини тасдиқлаш мақсадида тенденцияларни таҳлил қилиш ва баҳолаш. Бунда маълумотлар манбалари жумладан қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:
хавф омиллари тўғрисидаги хабарлар ва уларни текшириш натижалари;
текширувлар ва тадқиқотлар натижалари;
чарчоқ билан боғлиқ масалалар юзасидан ўтказилган ички ва ташқи таҳлиллар ҳамда тадқиқотлар;
б) ўзгаришларни бошқаришнинг расмий жараёнини жорий этиш. Мазкур жараён қуйидагиларни ўз ичига олади:
парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизимига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган эксплуатация муҳитидаги ўзгаришларни аниқлаш;
FRMSга таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ташкилот ичидаги ўзгаришларни аниқлаш;
ўзгаришлар жорий этилишидан олдин FRMS самарадорлигини сақлаб қолиш ёки ошириш учун қўлланилиши мумкин бўлган мавжуд воситаларни кўриб чиқиш;
д) ФРМСни узлуксиз такомиллаштиришни таъминлаш. Мазкур жараён қуйидагиларни ўз ичига олади:
эксплуатация ёки ташкилий муҳитдаги ўзгаришлар натижасида эндиликда зарур бўлмай қолган профилактик назорат ва тикловчи чораларни бекор қилиш ва (ёки) уларга ўзгартириш киритиш;
воситалар, жиҳозлар, ҳужжатлар ва тартиб-таомилларни мунтазам баҳолаш;
чарчоқ билан боғлиқ янги юзага келаётган хавф омилларини камайтириш мақсадида янги жараёнлар ва тартиб-таомилларни жорий этиш заруратини аниқлаш.
КЎМАКЛАШУВЧИ ЖАРАЁНЛАР
11. FRMSни амалга оширишни таъминловчи жараёнлар тизимнинг узлуксиз такомиллаштирилишини таъминлаши, унинг умумий самарадорлигини мунтазам ошириш ҳамда парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражасига эришишга хизмат қилиши лозим.
12. FRMS доирасида "Ўзаэронавигация маркази" қуйидагиларни ишлаб чиқиши ва жорий этиши лозим:
а) FRMS татбиқ этиладиган раҳбарлар, ҲҲХК диспетчерлари ва бошқа тегишли ходимларнинг эгаллаб турган лавозимига мувофиқ малакасини таъминлашга қаратилган тайёргарлик дастурлари;
б) FRMS бўйича самарали ахборот алмашинуви режаси, унда FRMSга оид сиёсат, тартиб-таомиллар ва жавобгарлик масалалари барча манфаатдор томонларга етказилиши ва FRMSга оид маълумотларни йиғиш ва тарқатиш учун фойдаланиладиган алоқа каналлари аниқ белгиланиши лозим.
7-ИЛОВА
Ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини
ишлаб чиқиш хизматига оид талаблар
1. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги "Ўзаэронавигация маркази" МЧЖ (бундан буён матнда "Ўзаэронавигация маркази" деб юритилади) ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш фаолиятини амалга оширади.
2. Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги аэродромлар ва ҳаво ҳудуди учун ускуналар бўйича парвоз қилишнинг барча схемалари "Ўзаэронавигация маркази" томонидан ишлаб чиқилиб, Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда "Ўзавиация" агентлиги деб юритилади) билан келишилган ҳолда Ўзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлиги томонидан тасдиқланади.
3. Ускуналар бўйича парвоз қилиш схемалари "Ўзавиация" агентлиги томонидан тасдиқланган мезонларга мувофиқ ишлаб чиқилиши лозим.
4. "Ўзавиация" агентлиги Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги аэродромлар ва ҳаво ҳудуди учун ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш фаолиятининг мазкур Қоидалар ҳамда бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мувофиқлиги устидан назоратни амалга оширади.
5. "Ўзаэронавигация маркази" ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш жараёнининг барча босқичларида сифат менежменти тизимини жорий этиши ва унинг самарали фаолият юритишини таъминлаши лозим.
6. "Ўзаэронавигация маркази" ўзи масъул бўлган аэродромлар ва ҳаво ҳудуди учун ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини мунтазам равишда янгилаб бориш ҳамда даврий қайта кўриб чиқишни таъминлайди.
Бунда ускуналар бўйича парвоз қилиш схемалари камида ҳар беш йилда бир марта қайта кўриб чиқилиши лозим.
8-ИЛОВА
VOR радиомаёғи асосида белгиланувчи ҳаводаги
ҳаракатга хизмат кўрсатиш йўналишларини
ўрнатиш усулига оид материал
1. Мазкур Илованинг 19-бандида келтирилган асосий тахминлар ҳамда 18-бандида назарда тутилган қийматлар эҳтиёткорлик тамойилига асосланган баҳолаш натижаларини ифодалаши ҳисобга олиниши лозим.
Мазкур қийматларни қўллашдан олдин кўриб чиқилаётган ҳаво ҳудудида тўпланган эксплуатация тажрибаси, шунингдек ҳаво кемаларининг навигация тавсифларини янада такомиллаштириш имкониятлари баҳоланиши лозим.
2-БОБ. VOR РАДИОМАЁҒИ ТИЗИМЛАРИНИНГ
ХУСУСИЯТЛАРИНИ АНИҚЛАШ
2. VOR радиомаёғи тизимини ташкил этувчи ҳар бир элементнинг тавсифлари турлича бўлиши, шунингдек ушбу элементларнинг ҳар бирини зарур аниқлик даражасида алоҳида ўлчаш имконияти чекланганлиги сабабли, VOR радиомаёғи тизимининг тавсифларини аниқлашнинг энг мақбул усули унинг ундаги станциянинг оғишини баҳолаш ҳисобланади.
3-БОБ. VOR РАДИОМАЁҒИ АСОСИДА БЕЛГИЛАНУВЧИ
ЙЎНАЛИШЛАР БЎЙЛАБ ҲИМОЯЛАНГАН ҲАВО
ҲУДУДИНИ АНИҚЛАШ
3. VOR радиомаёғи асосида белгиланадиган ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) йўналишлари бўйлаб парвозларни амалга оширишда радиолокацион кузатув ёки ADS-B кузатуви қўлланилмаган ҳолларда мазкур бўлимда белгиланган кўрсатмалар қўлланилади. Бироқ ҳаво кемаларининг ёнлама оғишлари радиолокацион кузатув ёки ADS-B кузатуви воситалари орқали назорат қилиниши ҳамда мазкур ҳаво ҳудуди бўйича тўпланган эксплуатация тажрибаси бунинг хавфсизлигини тасдиқлаши шарти билан ҳимояланган ҳаво ҳудудининг ўлчамларини камайтиришга рухсат этилади.
4. Йўналишларга туташ ҳаво ҳудудидаги фаолиятдан ҳимояланиш ҳаво кемасининг ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларида камида 95 фоиз эҳтимоллик билан бўлишини таъминлаши лозим.
5. VOR радиомаёғи тизимининг 95 фоизлик ҳудудда сақланиш эҳтимолига асосланган тавсифлари, станциянинг оғиши ҳисобга олган ҳолда йўналишнинг ўқ чизиғи бўйлаб қуйидаги ҳимояланган ҳаво ҳудудини қўллашни талаб қилади:
а) VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 93 км (50 д.м.) ёки ундан кам бўлса, ҳимояланган ҳаво ҳудуди йўналиш ўқининг ҳар икки томонига ±7,4 км (4 д.м.) этиб белгиланиши;
б) VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 278 км (150 д.м.) гача бўлса:
VOR станциясидан 46 км (25 д.м.) масофагача ҳимояланган ҳаво ҳудуди йўналишнинг ўқ чизиғидан ҳар икки томонга ±7,4 км (4 д.м.) ни ташкил этиши;
VOR радиомаёғидан 46 км (25 д.м.) дан 139 км (75 д.м.) гача бўлган оралиқда ҳимояланган ҳаво ҳудуди йўналишнинг ўқ чизиғидан ҳар икки томонга босқичма-босқич ±11,1 км (6 д.м.) гача кенгайиши.
1-расм
6. Агар тегишли ҲҲХК ваколатли органи ҳимояланиш даражасини ошириш зарур деб ҳисобласа, тақиқланган ҳудудлар, парвозларни чеклаш зоналари ёки хавфли ҳудудларга яқинлик, ҳарбий ҳаво кемаларининг кўтарилиш ва пасайиш траекториялари ёхуд бошқа шунга ўхшаш омиллар мавжуд бўлса, ҳаво кемалари ўртасида юқорироқ даражадаги ажратишни таъминлаш мақсадида каттароқ қийматларни қўллаш тўғрисида қарор қабул қилиши мумкин. Бундай ҳолларда ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларини белгилашда қуйидаги қийматлар қўлланилади:
VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 93 км (50 д.м.) ёки ундан кам бўлган участкаларда ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларини белгилашда қуйидаги жадвалнинг А графигида келтирилган қийматлардан фойдаланилади.
VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 93 км (50 д.м.) дан ортиқ, бироқ 278 км (150 д.м.) дан ошмайдиган участкаларда:
VOR радиомаёғидан 46 км (25 д.м.) гача бўлган масофада ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларини белгилашда жадвалнинг А графигида келтирилган қийматлар қўлланилади;
VOR радиомаёғидан 46 км (25 д.м.) дан 139 км (75 д.м.) гача бўлган масофада ҳимояланган ҳаво ҳудуди чизиқли кенгайтириш усули асосида жадвалнинг Б графигида келтирилган қийматгача кенгайтирилади.
Ҳаво кемаларини ушлаб туриш фоизи |
||||||
95 |
96 |
97 |
98 |
99 |
99,5 |
|
А (км) |
±7,4 |
±7,4 |
±8,3 |
±9,3 |
±10,2 |
±11,1 |
А (д. м) |
±4,0 |
±4,0 |
±4,5 |
±5,0 |
±5,5 |
±6,0 |
Б (км) |
±11,1 |
±11,1 |
±12,0 |
±12,0 |
±13,0 |
±15,7 |
Б (д. м) |
±6,0 |
±6,0 |
±6,5 |
±6,5 |
±7,0 |
±8,5 |
Бир-биридан 222 км (120 д.м.) оралиқ масофада жойлашган VOR радиомаёқлари оралиғида 99,5 фоизлик ҳудудда сақланиш эҳтимоли талаб этилса, ҳимояланган ҳаво ҳудуди қуйидаги 2-расмдаги шаклда бўлиши лозим:
2-расм
7. ҲҲХК йўналишининг икки участкаси 25° дан ортиқ бурчак остида туташса, (қўниш чизиғига бурилиш) бурилиш нуқтасида ҳам ташқи томондан, ҳам ички томондан қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди билан таъминланиши лозим. Мазкур қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди 25° дан ортиқ бурилишларда ҳаво кемаларининг ёнлама оғиши ортишини ҳисобга олиш мақсадида ҳимоя захираси сифатида белгиланади.
Қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудининг ўлчами бурилиш бурчагига боғлиқ бўлиб, бурилиш бурчаги ортиши билан унинг кенглиги мутаносиб равишда оширилиши лозим.
90° гача бўлган бурилишлар учун зарур ҳимояланган ҳаво ҳудудини аниқлаш тартибига оид йўриқнома материаллари мавжуд. Истисно ҳолларда 90° дан ортиқ бурилиш бурчагига эга ҲҲХК йўналишини белгилаш зарур бўлса, бундай бурилишнинг ички ва ташқи томонларида тегишли ҳимояланган ҳаво ҳудуди таъминланиши лозим.
8. Бурилиш зонасини андозалар асосида аниқлашда ҳаво кемасининг тезлиги, бурилишдаги қиялик бурчаги, шамолнинг эҳтимолий тезлиги, жойлашувни аниқлашдаги станциянинг оғиши, учувчининг реакция вақти ҳамда янги йўналишга чиқиш учун камида 30° тутиш бурчаги каби омиллар ҳисобга олиниши лозим.
Бунда ҳаво кемасининг ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларида камида 95 фоиз эҳтимоллик билан бўлиши таъминланиши лозим.
9. Мазкур андоза бурилишнинг ташқи томонида жойлашган 30°, 45°, 60°, 75° ва 90° бурилишларни амалга оширувчи ҳаво кемалари учун зарур бўлган қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини аниқлашда қўлланилади. ҲҲХК йўналишидан ҳар икки йўналишда фойдаланишга рухсат этилган бўлса, қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди ташқи чегаранинг қарама-қарши томонида ҳам назарда тутилиши лозим.
10. 3-расмда VOR радиомаёқда 60° бурчак остида кесишувчи икки участканинг қўлланилиши кўрсатилган.
3-расм
11. 4-расмда мазкур Илованинг 5-банди ҳамда 1-расм талабларига мувофиқ чегарани кенгайтириш талаб этиладиган нуқтадан кейин, 60° бурчак остида туташувчи VOR радиомаёғи йўналишининг икки участкаси учун андозанинг қўлланилиши кўрсатилган.
4-расм
12. Қуйидаги жадвалда VOR радиомаёғи жойлашган нуқтада кесишувчи ёки VOR радиомаёғидан 139 км (75 д. м.)дан ошмайдиган масофада туташувчи, 450 ва ундан паст учиш эшелонларидаги маршрут участкалари учун қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини белгилашда мисол тариқасида қўлланиладиган масофалар кўрсатилган.
Кесишиш бурчаги
*) Масофалар км ва д. м да энг яқин бутун сонга яхлитланган.
13. 5-расмда 90° ёки ундан кам бурилишларнинг ташқи томонида зарур қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини қуриш тартиби кўрсатилган:
а) ҳаво трассаси ўқ чизиғида бурилишнинг номинал нуқтасидан бурилиш радиусига тенг (йўл бўйлаб рухсат этилган оғишлар ҳисобга олинган ҳолда) масофада жойлашган нуқта аниқланади;
б) мазкур нуқтадан бурилишнинг ички томони бўйича ҳаво трассаси чегараси билан кесишгунча перпендикуляр ўтказилади;
д) ички чегарадаги ушбу нуқтадан ҳаво трассаси ўқ чизиғини бурилишнинг ташқи томонида бурилиш бурчагининг ярмига тенг бурчак остида кесиб ўтадиган чизиқ ўтказилади;
э) ҳосил бўлган бурилишнинг ички томонидаги учбурчак парвоз йўналиши ўзгарганда ҳимояланиши лозим бўлган қўшимча ҳаво ҳудудини ифодалайди;
ф) 90° ёки ундан кам бўлган ҳар қандай бурилишда бурилишнинг ички томонидаги қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди бурилиш нуқтасига исталган йўналишдан яқинлашаётган ҳаво кемаларининг ҳимояланишини таъминлаши лозим.
5-расм
14. VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланадиган кесишиш нуқталаридаги бурилишлар учун мазкур илованинг 13-бандида назарда тутилган бурилишнинг ички томонида қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини қуриш тамойиллари қўлланилади. Кесишиш нуқтасининг бир ёки иккала VOR радиомаёғидан узоқлигига қараб, кесишиш нуқтасидаги бир ёки иккала йўналишнинг ҳимояланган ҳаво ҳудуди кенгайиши мумкин.
Бунда қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди вазиятга қараб ҳаво кемасининг ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларида камида 95 фоиз эҳтимоллик билан бўлиши таъминланадиган ҳудуднинг ички ёки ташқи томонида жойлашиши мумкин.
15. VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 278 км (150 д. м) дан ортиқ бўлган йўналишлар бўйича ўлчов маълумотлари мавжуд эмаслиги сабабли, VOR радиомаёғидан 139 км (75 д. м) дан ортиқ масофада ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларини аниқлашда тизимнинг эҳтимолий иш кўрсаткичларини ифодаловчи тахминан 5° бурчак қиймати қўлланилади. Мазкур қийматнинг қўлланилиши қуйидаги 6-расмда кўрсатилган.
6-расм
4-БОБ. ВОР ТОМОНИДАН АНИҚЛАНАДИГАН
ПАРАЛЛЕЛ МАРШРУТЛАРНИ АЖРАТИШ
16. Европада ўтказилган тадқиқотлар маълумотлари асосида амалга оширилган тўқнашув хавфини баҳолаш натижалари шуни кўрсатадики, кўриб чиқилган шароитларда VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 278 км (150 д. м) ёки ундан кам бўлса, маршрутларнинг ўқ чизиқлари орасидаги масофа (7-расмдаги S) одатда қуйидаги қийматларга тенг бўлиши лозим:
а) 33,3 км (18 д. м) параллел маршрутлар учун, бу ерда ҳаво кемалари қарама-қарши йўналишларда парвоз қилади;
б) 30,6 км (16,5 д. м) параллел маршрутлар учун, бу ерда ҳаво кемалари икки маршрутда бир йўналишда парвоз қилади.
7-расм
Маршрутнинг икки қисми қуйидаги ҳолларда параллел ҳисобланади:
йўналишларнинг магнит йўналишлари тахминан бир хил бўлиб, улар ўртасидаги бурчак фарқи 10° дан ошмаса;
йўналишлар ўзаро кесишмаса, яъни уларнинг кесишиш нуқтасидан маълум масофада ҳаво кемаларини ажратишнинг бошқа усули қўлланилади;
ҳар бир йўналиш бўйича ҳаво кемалари ҳаракати бошқа йўналишдаги ҳаракатдан мустақил бўлса, яъни бир йўналишдаги ҳаракат бошқа йўналишда чекловлар юзага келтирмаса.
Параллел йўналишлар ўртасидаги ажратишни белгилашда қуйидагилар ҳисобга олинади:
а) ҳаво кемалари баландликка кўтарилиш, пасайиш ёки горизонтал парвоз босқичида бир хил парвоз эшелонида параллел йўналишлар бўйлаб парвозни амалга ошириши;
б) ҳар икки энг юқори интенсив ҳаракат даври ойида ҳар бир йўналиш бўйича парвозлар сони 25 000 тадан 50 000 тагача бўлиши;
д) VOR радиомаёқлари даврий синовдан ўтказилиши ҳамда узатилаётган сигналлар белгиланган талабларга мувофиқ ушбу радиомаёқлар асосида белгиланган йўналишлар бўйича навигацияни амалга ошириш учун яроқли деб эътироф этилиши;
э) ҳаво кемаларининг йўналишдан ёнлама оғишлари устидан RLS ёки ADS-B кузатуви ёрдамида реал вақт режимида кузатув ёхуд назорат амалга оширилмаслиги.
17. Мазкур Илованинг 16-банди "а" - "э" кичик бандларда назарда тутилган шароитларда йўналишлар орасидаги минимал масофани камайтириш имконияти мавжуд. Бироқ келтирилган қийматлар қатъий белгиланган деб ҳисобланмаслиги лозим. Шу сабабли ҳар бир ҳолатда амалдаги шароитлар батафсил таҳлил қилиниши зарур:
а) қўшни йўналишлар бўйлаб парвоз қилаётган ҳаво кемалари бир хил парвоз эшелонида бўлса, йўналишлар орасидаги минимал масофани камайтириш мумкин. Бундай камайтириш миқдори қўшни йўналишлардаги ҳаво кемалари ўртасидаги вертикал эшелонлаш миқдорига ҳамда баландликни эгаллаётган ва пасаяётган ҳаво кемалари улушига боғлиқ бўлади. Бироқ йўналишлар орасидаги масофани камайтириш 5,6 км (3 д. м) дан ортиқ бўлмайди;
б) агар ҳаво ҳаракати хусусиятлари белгиланган талаблардан сезиларли даражада фарқ қилса, мазкур илованинг 16-бандида белгиланган минимал масофалар қайта кўриб чиқилиши мумкин. Масалан, энг юқори ҳаракат интенсивлигига эга бўлган икки ой давомида ҳаракат зичлиги тахминан 10 000 та парвозни ташкил этса, йўналишлар орасидаги минимал масофани 900 м дан 1850 м гача (0,5 дан 1,0 д. м. гача) камайтириш мумкин;
д) йўналишлар орасидаги минимал масофага ушбу йўналишларни белгиловчи VOR радиомаёқларининг ўзаро жойлашуви, шунингдек улар орасидаги масофа ҳам таъсир кўрсатади.
18. Ҳаво кемаларининг ёнлама оғишларини радиолокацион кузатув (RLS) ёки ADS-B кузатуви ёрдамида мониторинг қилиш ва назорат қилиш йўналишлар орасидаги минимал рухсат этилган масофага сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин. Радиолокацион кузатувнинг ушбу масофага таъсири бўйича ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики:
етарли даражада ишончли математик модель ишлаб чиқилгунга қадар қўшимча тадқиқотлар ўтказилиши зарур;
эшелонлаш интервалининг ҳар қандай қисқартирилиши қуйидаги омиллар билан чамбарчас боғлиқ;
ҳаво ҳаракатининг ҳажми ва хусусиятлари;
кузатув қамрови, маълумотларни қайта ишлаш имкониятлари ҳамда автоматик огоҳлантириш тизимининг мавжудлиги;
кузатишнинг узлуксизлиги;
сектор диспетчерининг иш юкламаси;
радиотелефон алоқасининг сифати.
19. Ўтказилган тадқиқотлар натижалари ҳамда параллел йўналишлар тизимларидан кўп йиллар давомида узлуксиз радиолокацион кузатув шароитида фойдаланиш бўйича давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, агар радиолокацион кузатув билан боғлиқ диспетчерлик иш юкламаси бундай қисқартириш натижасида сезиларли даражада ошмаса, ёнлама эшелонлаш интервалини 15 - 18,5 км (8 - 10 д. м) гача ёки 13 км (7 д. м) гача камайтириш мумкин. Бундай тизимларнинг амалий қўлланилиши шуни кўрсатдики:
ўтиш нуқталари аниқланиши ва эълон қилиниши муҳим аҳамиятга эга;
имкон қадар катта қўниш чизиғига бурилишдан қочиш лозим;
бундай бурилишларнинг олдини олишнинг имкони бўлмаган ҳолларда, 20° дан ортиқ бурилишлар учун тегишли бурилиш профиллари белгиланиши лозим.
20. Радиолокацион кузатув (RLS) ёки ADS-B тизимининг тўлиқ ишдан чиқиш эҳтимоли ниҳоятда паст бўлган ҳолларда бундай вазиятларда қўлланиладиган тартиб-таомиллар олдиндан белгиланиши лозим.
5-БОБ. VOR РАДИОМАЁҚЛАРИ ЁРДАМИДА АНИҚЛАНАДИГАН
ҚЎШНИ ПАРАЛЛЕЛ БЎЛМАГАН ЙЎНАЛИШЛАР ОРАСИДАГИ
МАСОФАНИ БЕЛГИЛАШ
21. Тўқнашув хавфини баҳолаш усули ҳозирги ривожланиш босқичида VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланадиган қўшни, ўзаро кесишмайдиган параллел бўлмаган йўналишларга нисбатан татбиқ этилмайди. Шу сабабли мазкур илованинг 3-бобида келтирилган тавсиялардан фойдаланилиши лозим.
Бундай йўналишлар орасидаги ҳимояланган ҳаво ҳудуди мазкур илованинг 6-бандидаги жадвалда келтирилган 99,5 фоиз ушлаб туриш ҳажмларининг ўзаро кесишмаслигини таъминлайдиган ҳаво ҳудудидан кам бўлмаслиги лозим (8-расмда келтирилган).
22. Йўналиш қисмлари орасидаги бурчак фарқи 25° дан ортиқ бўлган ҳолларда, ушбу илованинг 7 - 12-бандларида назарда тутилган қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди ҳам ҳисобга олиниши лозим.
8-расм
6-БОБ. VOR РАДИОМАЁҚЛАРИ ЎРТАСИДАГИ ЎТИШ НУҚТАЛАРИ
23. VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланадиган ҲҲХК йўналишларида асосий навигация воситаси сифатида бир VOR радиомаёғидан бошқасига ўтиш нуқталарини белгилаш масаласи кўриб чиқилганда, қуйидагилар ҳисобга олиниши лозим:
а) ўтиш нуқталари тегишли VOR радиомаёқларининг ишлаш кўрсаткичлари, шу жумладан халақитлардан ҳимояланиш мезонлари баҳоланиши асосида белгиланиши лозим. Мазкур баҳолаш натижалари парвоз текширувлари орқали тасдиқланиши лозим;
б) частота ҳимояси алоҳида муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳолларда, парвоз текширувлари ушбу восита ҳимояланадиган энг юқори абсолют баландликларда амалга оширилиши лозим.
24. Мазкур илованинг 23-бандида келтирилган қоидалар VOR радиомаёғининг белгиланган техник талабларга жавоб берадиган қамров зонасини чеклаш сифатида талқин этилмаслиги лозим.
7-БОБ. БУРИЛИШ РАДИУСИНИ ҲИСОБЛАШ
25. Бурилиш радиусини ҳисоблаш усули ҳамда қуйида келтирилган бурилиш радиуслари доимий радиус бўйича бурилишни амалга ошираётган ҳаво кемаларига нисбатан қўлланилади. Ушбу материал RNP 1 ҲҲХК йўналишлари учун ишлаб чиқилган бурилиш кўрсаткичлари мезонлари асосида тайёрланган бўлиб, ундан VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланмайдиган ҲҲХК йўналишларида ҳам бурилишнинг ички томонида зарур қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини белгилашда фойдаланиш мумкин.
26. Бурилиш кўрсаткичлари икки параметрга йўл тезлиги ва қиялик бурчагига боғлиқ. Йўналиш ўзгарганда шамол таркибий қисмининг ўзгариши натижасида доимий радиус бўйича бурилиш давомида йўл тезлиги ва қиялик бурчаги ҳам ўзгаради. Бироқ тахминан 90° дан ошмайдиган бурилишлар ҳамда қуйида келтирилган тезлик қийматлари учун эришилиши мумкин бўлган доимий бурилиш радиусини қуйидаги формула бўйича ҳисоблаш мумкин. Бунда йўл тезлиги ҳақиқий ҳаво тезлиги билан шамол тезлиги йиғиндисига тенг деб қабул қилинади.
27. Йўл тезлиги ортиши билан бурилишнинг белгиланган радиусини сақлаб қолиш учун зарур бўлган қиялик бурчаги ҳам ортади. Бурилиш радиуси барча эҳтимолий эксплуатация шароитларини қамраб олишини таъминлаш мақсадида ҳисоб-китобларда чегаравий параметрлар инобатга олиниши лозим.
Юқори учиш эшелонларида ҳақиқий ҳаво тезлиги энг кўпи билан 1020 км/соат (550 узел) деб қабул қилиниши мумкин. Ўрта ва юқори учиш эшелонларида шамол тезлиги 370 км/соат (200 узел) гача етиши мумкинлиги (метеорологик маълумотларга асосланган 99,5 фоизлик қиймат) ҳисобга олиниб, ҳисоб-китобларда максимал йўл тезлиги 1400 км/соат (750 узел) деб қабул қилиниши лозим.
Максимал қиялик бурчаги муайян турдаги ҳаво кемасининг учиш хусусиятларига боғлиқ. Қанотига катта юклама тушадиган ҳамда ўзи учун максимал учиш эшелонида ёки унга яқин баландликда катта қиялик бурчаги билан парвоз қилаётган ҳаво кемасида ортиқча юклама юзага келиши мумкин.
Транспорт тоифасидаги ҳаво кемаларининг аксарияти ҳар қандай конфигурацияда учишдан тўхташ тезлигидан камида 1,3 баравар юқори тезликда парвоз қилиш учун сертификатланган. Бироқ учишдан тўхташ тезлиги қиялик бурчаги ортиши билан ошиб бориши сабабли, шамолнинг кучайиши ва турбулентлик таъсирини ҳисобга олган ҳолда кўплаб эксплуатантлар учишдан тўхташ тезлигидан камида 1,4 баравар юқори тезликни сақлашга интиладилар. Шу сабабли транспорт тоифасидаги кўплаб ҳаво кемалари крейсер эшелони парвозида нисбатан кичик қиялик бурчакларидан фойдаланади.
Шундан келиб чиқиб, барча турдаги ҳаво кемалари учун максимал қиялик бурчаги тахминан 20° деб қабул қилиниши мумкин.
28. Ҳисоб-китобларга кўра, йўл тезлиги 1400 км/соат (750 узел) ва қиялик бурчаги 20° бўлган ҳаво кемасининг бурилиш радиуси 22,51 денгиз милини (41,69 км) ташкил этади. Амалий мақсадларда ушбу қиймат 22,5 денгиз милигача (41,6 км) яхлитланади.
Қуйи ҳаво ҳудуди учун ҳам худди шу ёндашув қўлланилганда, 200-парвоз эшелонигача (6 100 м) кутилиши мумкин бўлган энг катта қийматлар сифатида ҳақиқий ҳаво тезлиги 740 км/соат (400 узел) ҳамда йўлдош шамол тезлиги 370 км/соат (200 узел) деб қабул қилинади. Максимал қиялик бурчаги 20° деб олиниб ва юқоридаги формула қўлланилганда, бурилиш радиуси 14,45 денгиз мили (26,76 км) этиб белгиланади. Амалий мақсадларда ушбу қиймат 15 денгиз милигача (27,8 км) яхлитланади.
29. Юқорида келтирилганларни ҳисобга олган ҳолда, ҳаво ҳудудини икки ҳисобий йўл тезлигига асосланиб, 190 ва 200-парвоз эшелонлари (5 800 м ва 6 100 м) оралиғида ажратиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.
Парвозни бошқариш тизимларида (FMS) қўлланиладиган кутилаётган бурилишларни ҳисоблаш алгоритмларининг турлича бўлиши ҳисобга олиниб, 200 ва ундан юқори парвоз эшелонларида бурилиш радиуси 22,5 денгиз мили (41,6 км), 190 ва ундан паст парвоз эшелонларида эса 15 денгиз мили (27,8 км) деб қабул қилиниши лозим.
9-ИЛОВА
Ҳаво кемалари томонидан узатиладиган ҳаво
ҳаракати тўғрисидаги радиоэшиттиришлар
ва улардан фойдаланиш тартиб-таомиллари
1-БОБ. РАДИОЭШИТТИРИШЛАРНИ ЖОРИЙ
ЭТИШ ВА УЛАРНИ ҚЎЛЛАШ ТАРТИБИ
1. Ҳаво кемалари томонидан ҳаракат тўғрисидаги маълумотларни радиоэшиттириш орқали узатиш (бундан буён матнда TIBA деб юритилади) учувчилар томонидан белгиланган юқори частотали радиотелефония алоқа каналида ўзларининг жойлашуви тўғрисидаги ҳисоботлар ҳамда зарур бўлганда тегишли қўшимча маълумотларни яқин атрофдаги бошқа ҳаво кемалари учувчилари эътиборига етказиш учун мўлжалланган.
2. ТИБА фақат зарурат туғилганда вақтинчалик чора сифатида жорий этилиши лозим.
3. ТИБА тартиб-таомиллари қуйидаги ҳолларда белгиланган ҳаво ҳудудида қўлланилиши лозим:
а) назорат қилинмайдиган ҳаво ҳудудида, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) органлари томонидан тақдим этиладиган тўқнашув хавфи тўғрисидаги маълумотларни тўлдириш зарур бўлганда;
б) ҲҲХКнинг одатдаги фаолияти вақтинча бузилганда.
4. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҲҲХК фаолияти бузилиши билан боғлиқ кутилмаган ҳолатлар юзага келганда TIBAни жорий этиш, қўллаш ҳамда бу ҳақда NOTAM эълон қилиш тартиби ҳаводаги ҳаракатни ташкил этиш бўйича чора-тадбирлар режасида белгиланади.
2-БОБ. РАДИОЭШИТТИРИШЛАР МАЗМУНИ
5. Назорат қилинадиган ҳаво ҳудудида ҲҲХК вақтинча бузилган тақдирда, ҲҲХКни тиклаш ҳамда бундай бузилиш оқибатларини бартараф этиш бўйича ваколатли тезкор гуруҳ мазкур ҳаво ҳудудида TIBA учун қўлланиладиган юқори частотали радиотелефония алоқа частотаси сифатида ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати кўрсатишда фойдаланиладиган частотани белгилаши лозим.
6. Икки томонлама "ҳаво - ер" алоқаси учун юқори частотали радиотелефония алоқасидан фойдаланилганда ва ҳаво кемасида фақат иккита ишлайдиган юқори частотали радиостанция мавжуд бўлса, улардан бири тегишли ҲҲХК частотасига, иккинчиси эса ТИБА частотасига созланиши лозим.
7. TIBA частотасини тинглаш ҳаво ҳудудига киришдан камида 10 дақиқа олдин бошланиши ва мазкур ҳаво ҳудудидан чиқилгунга қадар давом эттирилиши лозим. Ҳаво ҳудудининг ён чегарасида жойлашган аэродромдан учиб кетаётган ҳаво кемаси учун TIBA частотасини тинглаш парвоз бошланганидан сўнг имкон қадар тезроқ бошланиши ҳамда ҳаво ҳудудидан чиқилгунга қадар давом эттирилиши лозим.
8. ТИБА бўйича радиоэшиттиришлар қуйидаги ҳолларда амалга оширилиши лозим:
а) белгиланган ҳаво ҳудудига киришдан камида 10 дақиқа олдин ёки учувчи мазкур ҳаво ҳудудининг ён чегараларида жойлашган аэродромдан учиб кетаётган бўлса, парвоз бошланганидан сўнг биринчи имкониятда;
б) хабарларни узатиш пунктини учиб ўтишдан 10 дақиқа олдин;
д) ҲҲХК йўналишини кесиб ўтишдан ёки унга чиқишдан 10 дақиқа олдин;
э) бир-биридан узоқда жойлашган хабар нуқталари орасида ҳар 20 дақиқада;
ф) парвоз эшелонини ўзгартиришдан 2 - 5 дақиқа олдин;
г) парвоз эшелони ўзгараётган вақтда;
ҳ) учувчи зарур деб ҳисоблаган бошқа ҳар қандай вақтда.
9. Мазкур Илованинг 8-банди "а", "б", "д", "э", "ҳ" кичик бандларида назарда тутилган радиоэшиттиришлар қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим, парвоз эшелонининг ўзгартирилиши тўғрисидаги радиоэшиттиришлар бундан мустасно:
"БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА" (бу мурожаат ҳаракат ҳақидаги маълумотни радиоэшиттириш орқали узатилаётганини билдириш учун зарур);
(чақирув белгиси);
"ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИ" (_____ рақам) (ёки "ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИ" (рақам) гача баландлик олмоқдаман);
(йўналиш белгиси);
(ҲҲБ маршрути) (ёки (_________) жойлашувдан (________) жойлашувга тўғридан тўғри);
"ЖОЙЛАШУВ" (________) жойлашув (______) вақтда;
"ТАХМИНИЙ" (хабарларни узатишнинг кейинги пункти ёки белгиланган ҲҲБ маршрутини кесиб ўтиш ёки унга чиқиш нуқтаси) (______) вақтда;
(чақирув белгиси);
"ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИ" (_______ рақам);
(йўналиш);
10. Парвоз эшелонини ўзгартиришдан олдин узатиладиган радиоэшиттириш қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим:
"БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА";
(чақирув белгиси);
(йўналиш);
(ҲҲБ йўналиши) (ёки тўғридан тўғри (_________ жойлашув) дан (_________ жойлашув) га) ҲОЗИРДА (_____ рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ТАРК ЭТИБ, (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ЭГАЛЛАШ УЧУН.
11. Қуйидаги 12-бандда назарда тутилган ҳолатдан ташқари, парвоз эшелонини ўзгартириш вақтида радиоэшиттириш қуйидаги шаклда амалга оширилиши лозим:
"БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА";
(чақирув белгиси);
(йўналиш);
(ҲҲБ йўналиши) (ёки ТЎҒРИДАН ТЎҒРИ (жойлашув) ДАН (жойлашув) ГА) ҲОЗИРДА (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ТАРК ЭТИБ, (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ЭГАЛЛАШ УЧУН;
ундан сўнг:
"БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА"
(чақирув белгиси);
(рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ САҚЛАМОҚДАМАН.
12. Юзага келиши яқин бўлган тўқнашув хавфининг олдини олиш мақсадида парвоз эшелонини вақтинча ўзгартириш тўғрисидаги радиоэшиттириш қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим:
"БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА"
(чақирув белгиси);
ҲОЗИРДА (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ТАРК ЭТИБ, (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ЭГАЛЛАШ УЧУН;
ундан кейин, иложи борича тезроқ:
"БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА"
(чақирув белгиси);
ҲОЗИРДА (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИГА ҚАЙТМОҚДАМАН.
13. Радиоэшиттиришларни қабул қилганликни тасдиқлаш.
Радиоэшиттиришлар фақат потенциал тўқнашув хавфи билан боғлиқ бўлган ҳолларда қабул қилинганлиги тасдиқланиши лозим.
3-БОБ. ТЕГИШЛИ ЭКСПЛУАТАЦИЯ ҚОИДАЛАРИ
14. Учувчилар ҳаво кемалари ўртасида юзага келиши мумкин бўлган зиддиятли вазиятларнинг олдини олиш, ноқулай об-ҳаво шароитларини четлаб ўтиш ёки бошқа асосли эксплуатацион сабабларга кўра буни зарур деб ҳисобламаса, белгиланган ҳаво ҳудуди доирасида крейсер эшелонини ўзгартирмаслиги лозим.
15. Крейсер парвоз эшелонини ўзгартириш муқаррар бўлган ҳолларда, парвоз эшелонини ўзгартириш вақтида ҳаво кемасининг визуал аниқланишини яхшилайдиган мавжуд барча борт чироқлари ёқилган бўлиши лозим.
16. Агар бошқа ҳаво кемасидан ҳаракат тўғрисидаги радиоэшиттириш қабул қилингандан сўнг учувчи муқаррар тўқнашув хавфининг олдини олиш учун зудлик билан чоралар кўриш зарур, деб ҳисобласа ҳамда бундай хавфни 2-иловада белгиланган йўл бериш қоидаларига мувофиқ бартараф этишнинг имкони бўлмаса, у қуйидаги чораларни кўриши лозим:
а) агар бошқа манёвр мақсадга мувофиқроқ бўлмаса, дарҳол 150 м (500 фут) га, 290-парвоз эшелонидан юқорида эса, вертикал эшелонлашнинг 600 м (2000 фут) минимуми қўлланиладиган ҳаво ҳудудида 300 м (1000 фут) га пасайиш;
б) ҳаво кемасининг визуал аниқланишини яхшилайдиган мавжуд барча борт чироқларини ёқиш;
д) тезроқ радиоэшиттиришга жавоб бериб, амалга оширилаётган чоралар тўғрисида хабар бериш;
э) кўрилган чоралар ҳақида тегишли ҲҲХК частотасида хабар бериш;
ф) тезроқ парвоз эшелонини эгаллаш ҳамда бу ҳақда тегишли ҲҲХК частотасида хабар бериш.
17. Ҳаракат тўғрисидаги маълумотларни радиоэшиттиришни бошлаш ёки бундай радиоэшиттириш қабул қилинганлигини тасдиқлаш юзасидан қандай чоралар кўрилганидан қатъи назар, жойлашув тўғрисидаги ҳисоботларни узатишнинг белгиланган тартибига доимо риоя қилиниши лозим.
10-ИЛОВА
Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирларни
режалаштириш бўйича материаллар
1. Ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилиши тўлиқ ёки қисман бузилганда фуқаро авиацияси парвозларининг хавфсизлиги ва узлуксизлигини таъминлаш мақсадида қўлланиладиган чора-тадбирлар белгиланади.
2. ҲҲХК ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилиши тўлиқ ёки қисман бузилган ҳолларда ваколатли органлар, аэронавигация хизматлари кўрсатувчи ташкилотлар, аэродромлар, ҳаво кемалари эксплуатантлари ва бошқа манфаатдор ташкилотлар ўз ваколатлари доирасида мазкур боб талабларига мувофиқ ҳаракат қилиши лозим.
3. ҲҲХК ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилиши бузилган ҳолларда парвозлар хавфсизлигини таъминлаш, ҳаводаги ҳаракат оқимини бошқариш, шунингдек зарур ҳолларда қўшни давлатларнинг ваколатли органлари ва Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти билан мувофиқлаштириш чоралари амалга оширилиши лозим.
2-БОБ. КУТИЛМАГАН ВАЗИЯТЛАР УЧУН
ЧОРА-ТАДБИРЛАР РЕЖАЛАРИНИНГ ҲОЛАТИ
4. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режасининг мақсади аэронавигация воситалари ва хизматлари вақтинча мавжуд бўлмаган даврда уларнинг ўрнини босувчи муқобил воситалар ва хизматларни тақдим этишни таъминлашдан иборат. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар вақтинчалик хусусиятга эга бўлиб, улар фақат аэронавигация воситалари ва хизматларининг одатдаги фаолияти тиклангунга қадар қўлланилади.
3-БОБ. КУТИЛМАГАН ҲОЛАТЛАР УЧУН ЧОРА-ТАДБИРЛАР
РЕЖАЛАРИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШ, ЭЪЛОН ҚИЛИШ ВА БАЖАРИШ
5. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги "Ўзаэронавигация маркази" МЧЖ (бундан буён матнда "Ўзаэронавигация маркази" деб юритилади) Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҲҲХК кўрсатилиши бузилган ёки бундай бузилиш юз бериш эҳтимоли мавжуд бўлган ҳолларда ташкил этиладиган оператив гуруҳ ваколатлари доирасида парвозлар хавфсизлигини таъминлаш чораларини кўриш, шунингдек муқобил аэронавигация воситалари ва хизматларини тақдим этиш учун жавобгар ҳисобланади. Ушбу мақсадларда "Ўзаэронавигация маркази" Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги билан келишган ҳолда фавқулодда вазиятлар учун тегишли чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиши, эълон қилиши ва амалга ошириши лозим. Фавқулодда вазиятлар учун чора-тадбирлар режалари зарур ҳолларда манфаатдор давлатлар ва ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар билан мувофиқлаштирилган ҳолда ишлаб чиқилади. Агар ҲҲХК кўрсатилишининг бузилиши қўшни ҳаво ҳудудида хизматлар кўрсатилишига таъсир қилиши мумкин бўлса, мазкур режалар Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти билан маслаҳатлашилган ҳолда ишлаб чиқилади.
6. Очиқ денгиз устидаги ҳаво ҳудудида кутилмаган вазият юзага келганда тегишли чора-тадбирларни амалга ошириш учун жавобгарлик ушбу ҳаво ҳудудида ҲҲХК кўрсатувчи аэронавигация хизматлари кўрсатувчи ташкилот зиммасига юклатилади, бундан Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти мазкур жавобгарликни вақтинча бошқа давлат зиммасига юклаган ҳоллар мустасно.
7. ҲҲХК кўрсатиш ваколатлари бошқа давлатга делегация қилинган ҳаво ҳудудида кутилмаган вазият юзага келганда тегишли чора-тадбирларни амалга ошириш учун жавобгарлик, агар ваколатларни делегация қилган давлат ушбу ваколатларни вақтинча қайтариб олмаган бўлса, ваколат берилган давлат зиммасида сақланиб қолади. Ваколатлар қайтариб олинган тақдирда, кутилмаган вазият юзага келганда тегишли чора-тадбирларни амалга ошириш учун жавобгарлик ваколатларни делегация қилган давлат зиммасига ўтади.
8. Агар бирор давлат томонидан тақдим этилаётган ҲҲХК ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилиши бузилган бўлса ва ушбу давлатнинг ваколатли органлари мазкур бобда назарда тутилган мажбуриятларни лозим даражада бажара олмаса, Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти зарур чора-тадбирларни мувофиқлаштиришни бошлайди. Бундай ҳолларда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти хизмат кўрсатиш бузилган ҳаво ҳудудига туташ ҳаво ҳудудлари учун масъул давлатлар ҳамда манфаатдор халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликда зарур мувофиқлаштиришни амалга оширади.
9. Кутилмаган вазият юзага келганда тегишли чора-тадбирлар ўз вақтида амалга оширилиши таъминланиши лозим.
Бунда манфаатдор томонлар билан кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаларини олдиндан ишлаб чиқиш ва келишиш, шунингдек имкон қадар бундай чора-тадбирларни амалга ошириш тартиби ҳамда муддатларини белгилаш назарда тутилади.
10. Мазкур илованинг 9-бандида назарда тутилган мақсадларда давлатлар кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирларни ўз вақтида амалга оширишни таъминлаш мақсадида олдиндан тайёргарлик кўриши лозим. Бундай тайёргарлик тадбирлари қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:
а) ҲҲХК ва (ёки) у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган олдиндан башорат қилинадиган ҳодисалар (жумладан, иш ташлашлар ва меҳнат можаролари)ни инобатга олган ҳолда, кутилмаган вазият юзага келганда қўлланиладиган умумий чора-тадбирлар режаларини олдиндан ишлаб чиқиш.
Бунда жаҳон фуқаро авиацияси ҳамжамияти бундай меҳнат можароларининг иштирокчиси эмаслиги эътиборга олиниши лозим. Очиқ денгиз устидаги ҳаво ҳудудида ёки суверенитети белгиланмаган ҳудудларда ҲҲХК кўрсатувчи давлатлар халқаро фуқаро авиацияси парвозлари учун аэронавигация хизматларининг узлуксиз ва етарли даражада кўрсатилишини таъминлаш мақсадида зарур чораларни кўриши лозим. Ўз ҳаво ҳудудида ҲҲХК кўрсатувчи давлатлар ҳам халқаро фуқаро авиацияси парвозлари учун зарур аэронавигация хизматларининг узлуксиз кўрсатилишини таъминлаши лозим, бундан меҳнат можароси мавжуд бўлган давлат(лар) ҳудудига қўниш ёки ундан учиб чиқиш билан боғлиқ парвозлар мустасно;
б) фуқаро ҳаво кемалари парвозлари учун хавфларни баҳолаш ҳамда ҳарбий можаролар, фуқаро авиацияси фаолиятига ноқонуний аралашувлар, табиий офатлар ва жамоат соғлиғини сақлаш соҳасидаги кутилмаган вазиятлар оқибатида юзага келиши мумкин бўлган хавфларни таҳлил қилиш.
Бунда тайёргарлик тадбирлари бундай кутилмаган вазиятлар учун махсус чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқишни назарда тутиши лозим. Мазкур ҳолатлар парвозлар амалга ошириладиган ҳаво ҳудудидан фойдаланишга ва (ёки) ҲҲХК ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишига таъсир кўрсатиши мумкин. Ҳаво ҳудудидан фойдаланишга қисқа муддат ичида чекловлар жорий этилиши қўшни ҳаво ҳудудлари учун масъул давлатлар ҳамда ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилардан муқобил маршрутлар ва хизматларни режалаштиришни талаб этишини инобатга олиб, ҲҲХК органлари имкон қадар бундай муқобил чораларни олдиндан режалаштириши лозим;
д) кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш заруратини келтириб чиқариши мумкин бўлган ҳодисаларни доимий мониторинг қилиб бориш. Давлатлар бундай мониторингни амалга ошириш учун масъул мансабдор шахсларни ёки ваколатли органларни белгилаш имкониятини кўриб чиқиши ҳамда зарурат туғилганда тегишли чора-тадбирларнинг ўз вақтида амалга оширилишини таъминлаши лозим;
э) ҲҲХК кўрсатилиши бузилган ҳамда кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар жорий этилган ҳолларда вазият тўғрисида тезкор маълумотларни тақдим этиш, шунингдек тизимнинг одатдаги фаолиятини тиклаш бўйича чора-тадбирларни мувофиқлаштириш учун масъул марказий органни белгилаш ёки ташкил этиш.
11. Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш заруратини келтириб чиқариши мумкин бўлган ҳодисалар ривожини кузатиб бориши ҳамда зарурат туғилганда бундай режаларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишни мувофиқлаштиришда кўмаклашиши мумкин. Инқирозли вазият юзага келиш эҳтимоли аниқланганда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг тегишли минтақавий бюроларида, шунингдек штаб-квартирасида мувофиқлаштирувчи гуруҳлар ташкил этилади ҳамда улар узлуксиз фаолият юритиши учун зарур ходимлар билан таъминланади.
Мувофиқлаштирувчи гуруҳларнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:
а) барча тегишли манбалардан олинаётган ахборотни доимий мониторинг қилиш;
б) тасдиқланган авиация ахборот хизмати каналлари орқали олинган ишончли маълумотларнинг ўз вақтида тарқатилишини ташкил этиш;
д) Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг минтақавий бюролари, штаб-квартираси ҳамда манфаатдор халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни йўлга қўйиш, зарурат туғилганда уларнинг минтақавий бўлинмалари билан ахборот алмашиш ва ҳамкорлик қилиш;
э) ҳодисага бевосита алоқадор давлатлар ҳамда кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирларни амалга оширишда иштирок этиши мумкин бўлган давлатлар билан ҳамкорликни таъминлаш.
Мавжуд маълумотлар таҳлил қилингандан сўнг Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти тегишли давлатларга муайян вазиятда амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирлар юзасидан тўқнашувнинг олдини олиш бўйича тавсиялар беради.
12. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаси бундай вазиятларда ҲҲХК кўрсатувчи органлар ҳамда ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар манфаатларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилиши лозим. Бунда режа ҲҲХК органлари зиммасига юклатилган вазифаларни бажариш имкониятини, шунингдек парвозлар хавфсизлиги ва ҳаво ҳудудининг эълон қилинган ўтказувчанлик қувватини таъминлаши лозим.
13. ҲҲХК ва (ёки) у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишида узилиш юзага келиши кутилаётган ёки бундай узилиш содир бўлган тақдирда, тегишли давлат имкон қадар тезкор равишда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотини, ушбу давлатда аккредитация қилинган ҳамда мазкур узилиш таъсир кўрсатиши мумкин бўлган давлатларни хабардор қилиши лозим. Бундай хабарномада кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаси тўғрисидаги маълумотлар ёки уни ишлаб чиқиш ва мувофиқлаштиришда кўмак сўрови келтирилиши лозим.
14. Кутилмаган вазиятнинг хусусияти ва кўламидан келиб чиқиб, давлатлар ва (ёки) Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти батафсил мувофиқлаштириш тартибини белгилаши лозим. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар ҳаво ҳудудидан фойдаланувчиларнинг асосий қисмига сезиларли таъсир кўрсатмайдиган ҳолларда, мувофиқлаштириш талаблари соддалаштирилиши ёки қўлланилмаслиги мумкин.
15. ҲҲХК ва (ёки) у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишидаги узилиш бир нечта давлатларга таъсир кўрсатса, кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаси мазкур давлатлар билан олдиндан мувофиқлаштирилиши ва расмий равишда келишилиши лозим. Бундай мувофиқлаштириш хизмат кўрсатишдаги узилишлар оқибатида ҳаводаги ҳаракат йўналишларининг ўзгариши ёки бошқа сабаблар туфайли таъсир кўрсатиши мумкин бўлган давлатлар, шунингдек тегишли эксплуатацион тажриба ва маълумотларга эга манфаатдор халқаро ташкилотлар билан ҳам амалга оширилиши лозим.
16. Зарур ҳолларда кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирларни жорий этишга узлуксиз ва тартибли ўтишни таъминлаш мақсадида барча манфаатдор томонлар томонидан келишилган муддатларда эълон қилинадиган ягона НОТАМ матни олдиндан келишиб олиниши лозим.
6-БОБ. КУТИЛМАГАН ҲОЛАТЛАР УЧУН ЧОРА-ТАДБИРЛАР
РЕЖАЛАРИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШ, ЭЪЛОН ҚИЛИШ ВА ҚЎЛЛАШ
17. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқишда хизмат кўрсатишдаги узилиш юзага келган ҳаво ҳудудидан фойдаланиш хусусиятлари ҳамда халқаро фуқаро авиацияси парвозларининг интенсивлиги ҳисобга олиниши лозим.
18. Кутилмаган ҳолатлар учун чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқиш мавжуд ва захира ҲҲХК йўналишлари, ҳаво кемаларининг навигация имкониятлари, ерусти навигация воситалари, қўшни ҲҲХК органларининг кузатув ва алоқа воситалари, хизмат кўрсатиладиган ҳаво кемаларининг сони ва турлари, метеорологик хизматлар ҳамда аэронавигация ахбороти хизматларининг мавжуд ҳолати тўғрисидаги маълумотларни ҳар томонлама таҳлил қилишга асосланиши лозим. Кутилмаган ҳолатларнинг хусусиятидан келиб чиқиб, чора-тадбирлар режасида қуйидаги асосий масалалар назарда тутилиши лозим:
а) муайян ҳаво ҳудудини ёки унинг бир қисмини четлаб ўтиш мақсадида ҳаводаги ҳаракат йўналишларини ўзгартириш, шу жумладан қўшимча ҲҲХК йўналишлари ёки уларнинг участкаларини ҳамда улардан фойдаланиш шартларини белгилаш;
б) тегишли ҳаво ҳудуди орқали соддалаштирилган ҲҲХК йўналишлари тармоғини ташкил этиш, шунингдек ёнлама ва вертикал эшелонлаштиришни таъминлаш мақсадида парвоз эшелонларини тақсимлаш схемасини ҳамда қўшни ҳудудий диспетчерлик марказлари томонидан кириш нуқтасида бўйлама эшелонлаштиришни таъминлаш ва уни мазкур ҳаво ҳудуди бўйлаб сақлаш тартибини белгилаш;
д) ҲҲБ хизматини кўрсатиш учун масъулиятни топшириш;
э) тегишли ҳаво-ер алоқаси воситалари, AFTN тармоғи ва ҲҲХК органлари ўртасидаги тўғридан тўғри овозли алоқа линияларидан фойдаланишни таъминлаш, шунингдек метеорологик маълумотлар ҳамда аэронавигация воситаларининг ҳолати тўғрисидаги ахборотни тақдим этиш бўйича вазифаларни заруратга кўра қўшни давлатларга юклаш;
ф) парвоз вақтида ва парвоз якунлангандан сўнг ҳаво кемаси бортидан махсус хабарларни йиғиш тартибини белгилаш;
г) барча ҳаво кемалари томонидан ҳаракат тўғрисидаги маълумотларни радиоэшиттириш (TIBA) тартибини қўллашни талаб этиш;
ҳ) белгиланган ҳудудларда барча ҳаво кемаларининг навигация ва тўқнашувга қарши борт чироқларини доимий ёқилган ҳолда сақлаш талабини белгилаш;
и) бир хил крейсер парвоз эшелонида учаётган ҳаво кемалари ўртасида кенгайтирилган бўйлама эшелонлаштириш минимумларини белгилаш ва уларга риоя этиш тартибини жорий этиш;
ж) белгиланган йўналиш марказий чизиғининг ўнг томонига оғиш билан парвоз қилиш ҳамда зарурат туғилганда кўтарилиш ёки пасайишни амалга ошириш тартибини белгилаш;
к) кутилмаган вазиятлар учун жорий этилган тартибларнинг ортиқча юкланишини олдини олиш мақсадида хизмат кўрсатиш бузилган ҳудудга киришни тартибга солиш чораларини белгилаш;
л) хизмат кўрсатиш бузилган ҳудуддаги барча парвозлар, шу жумладан ҲҲХК йўналишлари бўйича амалга ошириладиган парвозлар УПҚ бўйича бажарилишини ҳамда парвоз эшелонлари белгиланишини назарда тутиш.
19. Ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар хизмат кўрсатиш ва (ёки) у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишидаги кутилаётган ёки амалдаги узилишлар тўғрисида NOTAM орқали имкон қадар олдиндан хабардор қилиниши лозим. NOTAMда кутилмаган ҳолатлар учун чора-тадбирлар режасининг асосий қоидалари кўрсатилиши лозим. Агар хизмат кўрсатишдаги узилиш олдиндан маълум бўлса, NOTAM камида 48 соат олдин эълон қилиниши лозим.
20. Кутилмаган вазиятлар учун жорий этилган махсус чора-тадбирлар бекор қилингани ҳамда хизматлар одатдаги тартибда қайта тиклангани тўғрисидаги NOTAM нормал фаолиятга тартибли ўтишни таъминлаш мақсадида имкон қадар тезроқ эълон қилиниши лозим.
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси (www.lex.uz),
2026 йил 30 июль
Бизнинг Facebook
Телеграм канали @uz_buxgalter
