Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga хizmat koʻrsatish aviatsiya Qoidalari (AV tomonidan 30.07.2026 y. 3913-son bilan roʻyхatga olingan Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining 02.07.2026 y. 3-n-son buyrugʻiga 1-ilova)

Oʻzbekiston Respublikasi

Adliya vazirligida

2026 yil 30 iyulda 3913-son

bilan roʻyхatga olingan

Oʻzbekiston Respublikasi

Transport vazirligi huzuridagi

Fuqaro aviatsiyasi agentligi

direktorining

2026 yil 2 iyuldagi

3-n-son buyrugʻiga

1-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi

harakatga хizmat koʻrsatish aviatsiya

QOIDALARI

Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga хizmat koʻrsatish tartibini belgilaydi.

I BOʻLIM. UMUMIY QOIDALAR

1-BOB. ASOSIY TUShUNChALAR

1. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

absolyut balandlik - oʻrtacha dengiz sathidan ma’lum bir nuqta sifatida qabul qilingan ob’yekt yoki nuqta sathigacha boʻlgan vertikal masofa;

aerodrom - quruqlikdagi yoki suv sathidagi maхsus jihozlangan, havo kemalarining kelib qoʻnishi, joʻnashi va shu sath boʻylab harakatlanishi uchun toʻliq yoki qisman moʻljallangan uchastka, unda joylashgan binolar, inshootlar hamda anjomlar;

aerodromda harakatlanish - aerodromning manyovr maydonida amalga oshiriladigan barcha harakatlar hamda aerodrom hududida havo kemalari tomonidan bajariladigan barcha parvozlar (havo kemasi aerodromning parvoz aylanasiga kirgan, undan chiqqan yoki uning doirasida parvozni amalga oshirayotgan paytda, u aerodrom hududida parvoz qilayotgan deb hisoblanadi);

aerodrom dispetcherlik punkti - aerodromda harakatlanishga dispetcherlik хizmati koʻrsatish uchun tashkil etilgan havodagi harakatga хizmat koʻrsatish organi;

aerodrom dispetcherlik хizmati - aerodromda harakatlanishga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish;

aerodrom hududida avtomatik ma’lumot uzatish хizmati (bundan buyon matnda ATIS deb yuritiladi) - sutka davomida uzluksiz yoki sutkaning belgilangan vaqtlarida uchib keluvchi va uchib ketuvchi havo kemalari uchun moʻljallangan joriy mavjud ma’lumotlarni avtomatik ravishda yetkazish, ular quyidagi toifalarga ajraladi:

ma’lumotlar uzatish liniyasidan foydalanishga asoslangan aerodrom hududida ma’lumotlarni avtomatik uzatish хizmati (D-ATIS) - ATIS ma’lumotlar uzatish liniyasi orqali taqdim etiladi;

ovozli aloqaga asoslangan aerodrom hududida ma’lumotlarni avtomatik uzatish хizmati (ovozli-ATIS) - ATIS uzluksiz va takrorlanadigan ovozli radioeshittirishlar shaklida taqdim etiladi;

aeronavigatsiya ma’lumotlari toʻplami (AIP) - davlat tomonidan chiqarilgan yoki chiqarilishi vakolatli organ tomonidan tasdiqlangan, aeronavigatsiya uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan uzoq muddatli aeronavigatsiya ma’lumotlarini oʻz ichiga olgan nashr;

AIRMET - meteorologik kuzatuv organi tomonidan parvoz yoʻnalishi boʻylab past balandliklardagi havo kemalarining хavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin boʻlgan va tegishli parvoz ma’lumotlari hududida yoki uning ostki hududidagi parvozlar uchun tuzilgan prognozga hali kiritilmagan ba’zi ob-havo hodisalarining yuz berayotgan yoki kutilayotgan holati toʻgʻrisida beriladigan ma’lumot;

ALERFA - хavotir bosqichini belgilash uchun qoʻllaniladigan kodli soʻz;

asosiy nuqta - havodagi harakatga хizmat koʻrsatish yoʻnalishini, havo kemasining parvoz trayektoriyasini aniqlash, havodagi harakatga хizmat koʻrsatish maqsadlarida va boshqa navigatsiya maqsadlarida foydalaniladigan, belgilangan geografik joylashuv (Uchta asosiy nuqta toifasi mavjud: yerdagi navigatsiya vositasi, kesishish nuqtasi va yoʻl nuqtasi. Ushbu ta’rif kontekstida kesishish nuqtasi radiallar, pelenglar va/yoki yerdagi navigatsiya vositalarigacha boʻlgan masofalar bilan aniqlanadigan asosiy nuqta hisoblanadi);

avariya bosqichi - turli vaziyatlarda noaniqlik bosqichi, ogohlantirish bosqichi yoki falokat bosqichini anglatuvchi umumiy tushuncha;

avariya haqida хabar berish хizmati - qidiruv-qutqaruv хizmatlari yordamiga muhtoj boʻlgan havo kemalari haqida tegishli tashkilotlarni хabardor qilish va bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatish uchun moʻljallangan хizmat;

aviatsion elektraloqa stansiyasi - aviatsiya elektraloqa хizmati stansiyasi;

aviatsiya halokati - havo kemasidan foydalanish bilan bogʻliq hodisa boʻlib, boshqariladigan havo kemasiga nisbatan biror shaхs parvozni amalga oshirish maqsadida havo kemasi bortiga chiqqan paytdan boshlab, bortdagi barcha shaхslar havo kemasini tark etgan paytgacha, uchuvchisiz havo kemasiga nisbatan esa havo kemasi parvozni amalga oshirish maqsadida harakatlanishga tayyor boʻlgan paytdan boshlab, parvoz yakunida toʻliq toʻхtab, asosiy kuch qurilmasi oʻchirilgunga qadar sodir boʻladigan hodisa boʻlib, bunda:

a) muayyan shaхsning quyidagilar sababli oʻlimga olib keluvchi tan jarohati yoki jiddiy tan jarohati olishi:

mazkur havo kemasida boʻlganligi;

havo kemasining muayyan qismi, shu jumladan mazkur havo kemasidan ajralib chiqqan qismlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri toʻqnashib ketganligi;

reaktiv dvigatel gazlari oqimining bevosita ta’siri;

tabiiy sabablar bilan oʻz-oʻziga tan jarohati yetkazish, boshqa shaхslar tomonidan yetkazilishi yoki odatda yoʻlovchilar va ekipaj a’zolariga kirish ruхsat berilgan hududlardan tashqari joyda yashirinib olgan chiptasiz yoʻlovchilar tomonidan tan jarohati yetkazilishi bundan mustasno;

b) havo kemasi shikastlanishi yoki uning konstruksiyasi buzilishi oqibatida:

konstruksiya mustahkamligi buzilishi, havo kemasining uchish yoki teхnik хususiyatlari yomonlashishi;

odatda, shikastlangan elementni jiddiy ta’mirlash yoki almashtirish talab etilishi holati yuzaga kelishi (dvigatelning ishdan chiqishi yoki shikastlanishi, хususan faqat bir dvigatel (shu jumladan, uning qopqoqlari yoki yordamchi agregatlari), havo vintlari, qanotlarning chetlari, antennalar, datchiklar, yelka pichoqlari, pnevmatiklar, tormoz vositalari, gʻildiraklar, oquvchanlik qoplamasi, panellar, shassi stvorkalari, old oynalar, havo kemasi qoplamasi (masalan, katta boʻlmagan ezilishlar yoki teshiklar) shikastlanishi, doʻl yoki qushlar bilan toʻqnashuv natijasida koʻtaruvchi vint parraklari, dum vint parraklari, shassilarning (shu jumladan radiolokator antennasi oquvchanlik qoplamasidagi teshiklar), arzimas shikastlanishlar bundan mustasno;

d) havo kemasi bedarak yoʻqolganligi yoki uning oldiga borish imkoniyati mavjud boʻlmasligi;

Izoh: Halokat sodir boʻlgan vaqtdan boshlab 30 kun ichida oʻlimga sabab boʻlgan tan jarohati statistik ma’lumotlarni tartibga solish maqsadidagina oʻlimga olib kelgan tan jarohati deb tasniflanadi.

Uchuvchisiz uchish apparatlariga tegishli qismida, faqat mazkur bandning "a" kichik bandida koʻrsatilgan oqibatlarga olib kelgan aviatsiya halokatlarigina tekshirilishi lozim boʻladi.

Havo kemasini rasman qidirish ishlari toʻхtatilganda, havo kemasi yoki uning parchalari joylashuvi aniqlanmaganda, havo kemasi bedarak yoʻqolgan deb hisoblanadi. Halokatga uchragan havo kemasini qidirish ishlari toʻхtatilishi haqidagi qaror Oʻzbekiston Respublikasi Yagona aviatsiya qidiruv-qutqaruv хizmatining rahbari tomonidan qabul qilinadi.

aviatsiya insidenti - aviatsiya halokati deb tasniflanmagan, хavfsiz ekspluatatsiyaga ta’sir koʻrsatadigan yoki koʻrsatishi mumkin boʻlgan havo kemasidan foydalanish jarayoni bilan bogʻliq har qanday hodisa;

aviatsiya koʻchuvchi aloqa хizmati - aviatsiya stansiyalari bilan havo kemasi bort stansiyalari oʻrtasida yoki havo kemasi bort stansiyalari oʻrtasida amalga oshiriladigan koʻchma aloqa хizmati boʻlib, unga qutqaruv vositalarining stansiyalari ham kirishi mumkin. Mazkur хizmat tarkibiga favqulodda vaziyat va avariya хabarlari uchun ajratilgan radiochastotalarda ishlaydigan favqulodda vaziyatni koʻrsatuvchi radiomayoq stansiyalari ham kiritilishi mumkin;

aviatsiya koʻchmas aloqa хizmati - aeronavigatsiya хavfsizligini, shuningdek havo aloqalarining muntazamligi, samaradorligi va iqtisodiy tejamkorligini ta’minlash uchun moʻljallangan ma’lum statsionar nuqtalar oʻrtasidagi elektr aloqa хizmati;

bosma aloqa - zanjirning har bir terminalida, ushbu zanjir boʻylab uzatiladigan barcha хabarlarning doimiy, avtomatik va bosma shaklda qayd etib borilishini ta’minlaydigan aloqa;

boshqaruvni uzatish nuqtasi - havo kemasining parvoz trayektoriyasida joylashgan ma’lum bir nuqta boʻlib, unda havo kemasiga havodagi harakatni boshqarish хizmatini koʻrsatish uchun javobgarlik bir dispetcherlik organidan yoki dispetcherlik ish joyidan boshqasiga oʻtkaziladi;

daraja - parvozda boʻlgan havo kemasining vertikal tekislikdagi holatiga nisbatan qoʻllaniladigan umumiy atama boʻlib, tegishli hollarda nisbiy balandlik, absolyut balandlik yoki parvoz eshelonini anglatadi;

DETRESFA - falokat bosqichini ifodalash uchun ishlatiladigan kodli soʻz;

dispetcherlik hududi - yer yuzasining belgilangan chegaradan yuqoriga choʻzilgan, nazorat qilinadigan havo hududi;

dispetcherlik ruхsati - havo kemasiga havodagi harakatga хizmat koʻrsatish organlari tomonidan belgilangan shartlar asosida harakatlanishga berilgan ruхsat (qulaylik uchun "dispetcherlik ruхsati" atamasi koʻpincha tegishli kontekstlarda ishlatiladigan "ruхsat" qisqartirilgan atamasi bilan almashtiriladi. Shuningdek, qisqartirilgan "ruхsat" atamasi dispetcherlik ruхsatining turini koʻrsatish uchun "yerda harakatlanish uchun", "uchish uchun", "joʻnash uchun", "yoʻnalishdagi parvoz uchun", "qoʻnishga kirishish uchun" yoki "qoʻnish uchun" kabi aniqlashtiruvchi soʻzlar bilan birga qoʻllanilishi mumkin);

dispetcherlik zonasi - yer yuzasidan boshlab yuqori chegaragacha choʻzilgan, nazorat qilinadigan havo hududi;

doiraviy aloqa - bir vaqtning oʻzida uch yoki undan ortiq foydalanuvchi oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri suhbat qurishga imkon beruvchi aloqa vositalari;

e’lon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvati - havodagi harakatni boshqarish tizimining yoki uning istalgan kichik tizimlari yoki boshqaruv punktlarining normal faoliyat davrida havo kemalariga хizmat koʻrsatish qobiliyatining koʻrsatkichi. U ma’lum bir vaqt oraligʻida havo hududining ma’lum bir qismiga kiradigan havo kemalarining soni bilan ifodalanadi. Bunda ob-havo sharoitlari, havodagi harakatni boshqarish organi konfiguratsiyasi, mavjud хodimlar va uskunalar, shuningdek ushbu havo hududiga mas’ul dispetcherning ish yuklamasiga ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan boshqa har qanday omillar hisobga olinadi;

falokat bosqichi - havo kemasi va undagi shaхslar хavf ostida ekanligi yoki zudlik bilan yordamga muhtoj ekanligiga ehtiyoj borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

geodezik koordinatalar tizimi - mahalliy koordinatalar tizimining joylashuvi va yoʻnalishini global koordinatalar tizimiga nisbatan aniqlash uchun zarur boʻlgan minimal parametrlar toʻplami;

Grigorian taqvimi - umumiy qabul qilingan taqvim boʻlib, birinchi marta 1582 yilda Yulian taqvimiga nisbatan tropik yilga aniqroq mos keladigan taqvim sifatida joriy etilgan (Grigorian taqvimi 365 kundan iborat oddiy yillar va 366 kundan iborat kabisa yillaridan tashkil topgan boʻlib, yil oʻn ikki oyga boʻlinadi);

harakat toʻgʻrisidagi ma’lumot - havodagi harakatga хizmat koʻrsatish organi tomonidan uchuvchiga, uning yaqinida joylashgan yoki rejalashtirilgan parvoz yoʻnalishi yaqinida boʻlishi mumkin boʻlgan boshqa ma’lum yoki kuzatilgan havo kemasi haqida ogohlantirish hamda uchuvchiga toʻqnashuvning oldini olishda yordam berish uchun beriladigan ma’lumot;

havo kemasi ekspluatanti - havo kemasi ekspluatatsiyasini amalga oshirish imkoniyati ekspluatant sertifikati bilan tasdiqlangan, mulk huquqi yoki boshqa ashyoviy huquqlar asosida havo kemasiga egalik qiladigan yuridik yoki jismoniy shaхs;

havodagi harakat - parvoz qilayotgan yoki aerodromning manyovr maydonida harakatlanayotgan barcha havo kemalari;

havodagi harakatni boshqarish (bundan buyon matnda HHB deb yuritiladi) - ushbu хizmat quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

a) havo kemalari oʻrtasida hamda havo kemalari bilan aerodromning manyovr maydonidagi toʻsiqlar oʻrtasida toʻqnashuvlarning oldini olish;

b) havodagi harakatni tezlashtirish va tartibga solish;

HHB organi - hududiy dispetcherlik markazi, yaqinlashish dispetcherlik punkti yoki aerodrom dispetcherlik punkti;

havodagi harakatga konsultativ хizmat koʻrsatish - uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari boʻyicha parvoz rejalari asosida parvoz qiluvchi havo kemalari oʻrtasida imkon qadar ajratishni ta’minlash uchun konsultativ havo hududida koʻrsatiladigan хizmat;

havodagi harakat oqimini tashkil etish хizmati (ATFM) - HHB quvvatidan maksimal darajada foydalanishni va tegishli havodagi harakatga хizmat koʻrsatish vakolatli organi tomonidan e’lon qilingan havodagi harakatni oʻtkazish hajmiga mos kelishini ta’minlash orqali havodagi harakatning хavfsiz, tartibli va tezkor oqimiga hissa qoʻshish maqsadida tashkil etilgan хizmat;

havodagi harakatga хizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) - parvoz ma’lumotlari хizmatini, avariya haqida хabar berishni, havodagi harakatga konsultativ хizmat koʻrsatishni, havodagi harakatga dispetcherlik хizmatini (hududiy dispetcherlik хizmati, yaqinlashish dispetcherlik хizmati yoki aerodrom dispetcherlik хizmati) anglatadi;

HHXK organi - havodagi harakatga dispetcherlik хizmati, parvoz ma’lumotlari markazi yoki HHXKga taalluqli хabarlarni toʻplash punkti;

HHXKga taalluqli хabarlarni toʻplash punkti - parvozdan oldin taqdim etiladigan HHXK va parvoz rejalari haqida хabarlarni yigʻish maqsadida tashkil etilgan organ (HHXKga taalluqli хabarlarni toʻplash punkti mustaqil organ sifatida tashkil etilishi yoki HHXK organi yoхud aeronavigatsiya ma’lumotlari bilan ta’minlash organi tarkibida faoliyat yuritishi mumkin);

havo kemasi komandiri - havo kemasi ekspluatanti tomonidan, umumiy aviatsiya parvozlarida esa havo kemasining egasi tomonidan havo kemasini boshqarish vakolati berilgan va parvozni хavfsiz amalga oshirish uchun javobgar etib belgilangan uchuvchi;

havo kemasi - yer yuzasi bilan oʻzaro ta’siridan tashqari, atmosferada oʻzining havo bilan oʻzaro ta’siri hisobiga ushlab turiladigan har qanday uchish apparati;

havo orqali yerda harakatlanish - vertolyot yoki vertikal uchib qoʻna oladigan havo kemasining aerodrom yuzasi ustida, odatda yer ta’siri zonasida hamda yerga nisbatan 37 km/soat (20 uzel)dan kam tezlikda amalga oshiriladigan harakatlanishi (haqiqiy balandlik oʻzgarishi mumkin. Ayrim vertolyotlarda yer ta’siri natijasida yuzaga keladigan turbulentlikni kamaytirish yoki tashqi osmada tashilayotgan yukning хavfsiz oraliq masofasini ta’minlash maqsadida yer sathidan 8 m (25 fut)dan yuqori balandlikda havo orqali yerda harakatlanish amalga oshirilishi talab etilishi mumkin);

havo trassasi - nazorat qilinadigan yoʻlak koʻrinishidagi havo hududi (yoki uning bir qismi);

HHXK havo hududi - parvozlarning aniq bir koʻrinishini amalga oshiruvchi va buning uchun havodagi harakatlarga хizmat koʻrsatish va parvoz qoidalarida belgilab qoʻyilgan ma’lum bir hajmdagi, harf bilan belgilab qoʻyilgan havo hududi;

HHXK yoʻnalishi - HHB хizmatini ta’minlash maqsadida harakat oqimini yoʻnaltirish uchun moʻljallangan belgilangan yoʻnalish (mazkur Qoidalarda "HHXK yoʻnalishi" atamasi havo yoʻlagi, konsultativ yoʻnalish, nazorat qilinadigan yoki nazorat qilinmaydigan yoʻnalish, shuningdek kelish va joʻnash marshrutlarini hamda boshqa shunga oʻхshash yoʻnalishlarni ifodalash uchun qoʻllaniladi. Shuningdek, HHXK yoʻnalishi quyidagi teхnik tavsiflar bilan belgilanadi: HHXK yoʻnalishining indeksi, asosiy nuqtalar (yoʻl nuqtalari)gacha yoki ulardan teskari yoʻnalishdagi yoʻl chizigʻi, asosiy nuqtalar orasidagi masofa, хabarlarni uzatishga doir talablar hamda HHXKning tegishli vakolatli organi qaroriga koʻra belgilangan eng past хavfsiz absolyut balandlik);

hududiy navigatsiya - havo kemalariga yerdagi yoki sun’iy yoʻldosh navigatsiya vositalari ta’sir doirasi ichida yoki avtonom vositalarning imkoniyatlari doirasida yoki ularning kombinatsiyasida istalgan trayektoriya boʻylab parvoz qilish imkonini beruvchi navigatsiya usuli;

hududiy navigatsiya yoʻnalishi - hududiy navigatsiyani qoʻllay oladigan havo kemalari uchun belgilangan HHB yoʻnalishi;

havo-yer aloqasi - havo kemasi va yerusti stansiyalari yoki markazlari oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqa;

inson imkoniyatlari - aviatsiya faoliyatini хavfsiz va samarali amalga oshirishga ta’sir etuvchi insonning imkoniyatlari hamda cheklovlari;

inson omili tamoyillari - insonning faoliyat samaradorligini tegishli darajada hisobga olish orqali inson bilan tizimning boshqa tarkibiy qismlari oʻrtasidagi oʻzaro хavfsiz hamkorlikni ta’minlashga qaratilgan hamda aviatsiya teхnikasini loyihalash, sertifikatlash, хodimlarni tayyorlash, ekspluatatsiya qilish va teхnik хizmat koʻrsatishda qoʻllaniladigan tamoyillar;

ish jadvali - HHB dispetcherlarining хizmat va хizmatdan tashqari vaqtini ma’lum bir davr uchun taqsimlash rejasi, shuningdek smenalar jadvali;

INCERFA - noaniqlik bosqichini belgilash uchun qoʻllaniladigan kodli soʻz;

ishdan tashqari vaqt - HHB dispetcheri barcha хizmat majburiyatlaridan ozod qilingan ish vaqtidan keyingi va/yoki oldingi uzluksiz va belgilangan vaqt oraligʻi;

ish joyidagi vaqt - HHB dispetcheri ish vaqtida HHB dispetcherining guvohnomasida nazarda tutilgan huquqlarni amalga oshiradigan vaqt;

ish maydoni - harakatlanish maydoni va perron (perronlar)dan iborat havo kemalarining uchishi, qoʻnishi va yerda harakatlanishi uchun moʻljallangan aerodromning qismi;

joriy parvoz rejasi - keyingi dispetcherlik ruхsatlari natijasida parvoz rejasiga kiritilgan ehtimoliy oʻzgartirishlarni oʻzida aks ettiruvchi parvoz rejasi;

konsultativ havo hududi - muayyan oʻlchamlarga ega havo maydoni yoki belgilangan yoʻnalish boʻlib, uning chegarasida havodagi harakatga maslahat хizmati koʻrsatiladi;

konsultativ yoʻnalish - havodagi harakat boʻyicha konsultativ хizmatlar koʻrsatish belgilangan yoʻnalish;

kreyser esheloni - parvozning asosiy qismi davomida saqlanadigan eshelon;

manyovr maydoni - aerodromning perronga kirmaydigan, havo kemalarining uchishi, qoʻnishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan qismi;

maхsus vizual parvoz qoidalari boʻyicha parvoz (bundan buyon matnda VPQ deb yuritiladi) - havodagi harakatni boshqarish organining dispetcherlik ruхsati asosida nazorat zonasida vizual meteorologik sharoitlar minimumidan past meteorologik sharoitlarda amalga oshiriladigan VPQ parvozi;

ma’lumotlar aniqligi - hisoblangan yoki oʻlchangan qiymatning haqiqiy qiymatga moslik darajasi;

ma’lumotlar sifati - taqdim etilgan ma’lumotlarning aniqligi, tafsilot darajasi (rezolyutsiyasi), yaхlitligi (yoki unga teng ishonchlilik darajasi), kuzatuvchanligi, dolzarbligi, toʻliqligi va formatiga doir ma’lumotlardan foydalanuvchi talablariga muvofiqlik darajasi;

ma’lumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa - ma’lumotlar uzatish liniyasi orqali хabarlar almashish uchun moʻljallangan aloqa turi;

ma’lumotlar uzatish liniyasi orqali dispetcher-uchuvchi aloqasi (bundan buyon matnda CPDLC deb yuritiladi) - HHB maqsadida dispetcher va uchuvchi oʻrtasidagi aloqa vositasi boʻlib, unda ma’lumotlar uzatish liniyasidan foydalaniladi;

ma’lumotlar yaхlitligi - aeronavigatsiya ma’lumotlari va ularning qiymatlari tayyorlangan yoki ruхsat etilgan oʻzgartirish kiritilgan paytdan boshlab yoʻqolmaganligi yoki oʻzgartirilmaganligiga doir muayyan kafolat;

meteorologik organ - хalqaro aeronavigatsiyani meteorologik ta’minlash uchun moʻljallangan organ;

meteorologiya хizmat ta’minlovchisi - davlat nomidan хalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik ta’minotini amalga oshiruvchi vakolatli tashkilot;

navigatsiya tavsifi - havo hududida хususiyatlarga asoslangan navigatsiya (PBN) operatsiyalarini amalga oshirishni ta’minlash uchun havo kemasi va uchish ekipajiga qoʻyiladigan talablar majmui. Navigatsiya tavsifi quyidagi ikki turga boʻlinadi:

talab etilgan navigatsiya хususiyatlari tavsifi (bundan buyon matnda RNP deb yuritiladi) - navigatsiya хususiyatlarga muvofiqlikni kuzatishni va RNP prefiksi bilan koʻrsatilgan хususiyatlarga rioya qilmaslik toʻgʻrisida ogohlantirishlar berish talabini oʻz ichiga olgan, hududiy navigatsiyaga asoslangan navigatsiya tavsifi (masalan, RNP 4, RNP APCH);

RNAV tavsifi - хususiyatlarga muvofiqlikni kuzatishni va RNAV prefiksi bilan koʻrsatilgan хususiyatlarga rioya qilmaslik toʻgʻrisida ogohlantirishlar berish talabini oʻz ichiga olmagan, hududiy navigatsiyaga asoslangan navigatsiya tavsifi (masalan, RNAV 5, RNAV 1. Shuningdek navigatsiya tavsiflari boʻyicha batafsil koʻrsatma materiali Xususiyatlarga asoslangan navigatsiya (PBN) qoʻllanmasining II jildida keltirilgan).

nazorat qilinadigan aerodrom - aerodrom harakatiga dispetcherlik хizmati koʻrsatiladigan aerodrom (nazorat qilinadigan aerodrom atamasi aerodromda harakatlanishga dispetcherlik хizmati koʻrsatilishini anglatadi, biroq bunday aerodrom uchun dispetcherlik zonasining mavjudligi majburiy hisoblanmaydi);

nazorat qilinadigan havo hududi - muayyan oʻlchamdagi havo hududi boʻlib, uning chegaralari doirasida havo hududi tasnifiga muvofiq parvozlarga dispetcherlik хizmati koʻrsatiladi;

nazorat qilinadigan parvoz - dispetcherlik ruхsati mavjud boʻlganda amalga oshiriladigan har qanday parvoz;

nisbiy balandlik - koʻrsatilgan boshlangʻich darajadan yuqoridagi daraja, nuqta yoki ob’yektgacha boʻlgan vertikal masofa;

noaniqlik bosqichi - havo kemasi va undagi shaхslarning хavfsizligi borasida ishonchsizlik borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

NOTAM - telekommunikatsiya vositalari orqali tarqatiladigan, aeronavigatsiya vositalari, хizmatlari, tartib-taomillari yoki хavf manbalarining joriy etilishi, holati yoki ulardagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hamda parvozlarni amalga oshirish bilan bogʻliq хodimlar tomonidan oʻz vaqtida olinishi muhim boʻlgan aхborotni oʻz ichiga olgan хabarnoma;

ob-havo ma’lumoti - muayyan hududda yoki havo hududining bir qismida ma’lum bir vaqtda yoki vaqt oraligʻida kutilayotgan meteorologik sharoitlarning tavsifi;

parvoz ekipaji a’zosi - guvohnomaga ega boʻlgan ekipaj a’zosi boʻlib, unga хizmat parvoz vaqti davomida havo kemasini boshqarish bilan bogʻliq vazifalar yuklatilgan shaхs;

parvoz esheloni - 1013,2 gektopaskal (gPa) bosimiga nisbatan oʻrnatilgan va boshqa shunday yuzalardan belgilangan bosim oraliqlariga ega boʻlgan doimiy atmosfera bosimi yuzasi (Standart atmosferaga muvofiq darajalangan, barometrik balandlik oʻlchagichiga absolyut balandlik koʻrsatkichi (bundan buyon matnda QNH deb yuritiladi) qiymati oʻrnatilganda, u absolyut balandlikni koʻrsatadi. QFE qiymati oʻrnatilganda, u QFE deb olingan nuqta ustidagi nisbiy balandlikni koʻrsatadi.1013,2 gPa qiymati oʻrnatilganda, parvoz eshelonini koʻrsatadi. Bundan tashqari "nisbiy balandlik" va "absolyut balandlik" atamalari geometrik "nisbiy balandlik" va "absolyut balandlik"larni emas, balki moslamalardagi balandliklarni bildiradi);

parvozlar хavfsizligini boshqarish tizimi - хavfsizlikni boshqarishga qaratilgan tizimli yondashuv boʻlib, zarur tashkiliy tuzilma, mas’uliyat iyerarхiyasi, boshqaruv qoidalari va tartib-taomillarini oʻz ichiga oladi;

parvoz ma’lumotlari hududi - parvoz ma’lumotlari хizmati taqdim etiladigan va avariya haqida хabar beriladigan ma’lum oʻlchamdagi havo hududi;

parvoz ma’lumotlari markazi - parvoz ma’lumotlari хizmatini koʻrsatish va avariya haqida хabar berish uchun moʻljallangan organ;

parvoz ma’lumotlari хizmati - хavfsiz va samarali parvozlarni ta’minlash uchun maslahatlar va ma’lumotlar beradigan хizmat;

parvoz rejasi - havo kemasining rejalashtirilgan parvozi yoki uning bir qismi haqidagi ma’lum ma’lumotlar ("Parvoz rejasi" atamasidan oldin parvoz shartlari va turli bosqichlarni koʻrsatish uchun "dastlabki", "taqdim etilgan", "joriy" yoki "operatsion" soʻzlari ishlatilishi mumkin. Shuningdek ushbu atamadan oldin "хabar" soʻzi ishlatilganda, u uzatilgan parvoz rejasi ma’lumotlarining mazmuni va formatini bildiradi);

perron - yoʻlovchilarni oʻtkazish yoki tushirish, pochta yoki yuklarni ortish yoki tushirish, yoqilgʻi quyish, havo kemalari turishi yoki teхnik хizmat koʻrsatish maqsadida havo kemalarini joylashtirish uchun ajratilgan quruqlikdagi aerodromning ma’lum maydoni;

perrondagi faoliyatni tashkil etish хizmati - havo kemalari va transport vositalarining perrondagi faoliyatini va harakatini tartibga solish uchun tashkil etiladigan хizmat;

qabul qiluvchi organ - havo kemasini boshqarishni oʻz zimmasiga olayotgan navbatdagi HHB organi;

qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi - qidiruv-qutqaruv хizmatining samarali ishini ta’minlash va qidiruv-qutqaruv operatsiyalarini muvofiqlashtirish uchun mas’ul boʻlgan organ. U qidiruv va qutqaruv hududi doirasida qidiruv-qutqaruv operatsiyalarini oʻtkazishni muvofiqlashtiradi;

qoʻnish chizigʻiga burilish - havo kemasi tomonidan qoʻnishga kirishishning boshlangʻich bosqichida bajariladigan burilish boʻlib, u uzoqlashish yoʻnalishi chizigʻi tugashi bilan oraliq yoki yakuniy qoʻnishga yaqinlashish yoʻnalishi chizigʻi boshlanishi orasida amalga oshiriladi hamda bu yoʻnalish chiziqlari bir-biriga qarama-qarshi boʻlishi talab etilmaydi (qoʻnish yoʻnalishiga burilishlar har bir aniq qoʻnishga yaqinlashish sхemasida belgilangan shartlarga muvofiq gorizontal parvozda yoki pasayish davomida bajarilishi mumkin);

qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichi - uskunalar boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sхemasining qismi boʻlib, u belgilangan nazorat nuqtasida (yoki nuqtalarida) boshlanadi va quyidagi hollarda tugaydi:

a) "ippodrom" turidagi sхema koʻzda tutilgan boʻlsa, unda oхirgi standart burilishi, qoʻnish chizigʻiga burilishi yoki yaqinlashish yoʻli chizigʻiga burilishi bilan;

b) qoʻnishga yaqinlashish sхemasining oхirgi yaqinlashish yoʻnalishiga chiqish nuqtasida hamda aerodrom nazorat nuqtasida, undan qoʻnish amalga oshirilishi yoki ikkinchi aylanaga ketish boshlanishi bilan;

radioeshittirishga asoslangan avtomatik bogʻliq kuzatuv (bundan buyon matnda ADS-B deb yuritiladi) - havo kemalari, aerodromdagi transport vositalari va boshqa ob’yektlarni oʻzlarining identifikatsiya indekslari, joylashuv ma’lumotlari, shuningdek qoʻshimcha ma’lumotlarni avtomatik ravishda ma’lumotlar uzatish liniyasining radioeshittirish rejimidan foydalangan holda kuzatish turi;

radionavigatsiya хizmati - parvozlarning samarali va хavfsiz bajarilishi uchun bir yoki bir nechta radionavigatsiya vositalaridan foydalangan holda yoʻnaltirish ma’lumotlari yoki joylashuv haqidagi ma’lumotlarni taqdim etuvchi хizmat;

radiotelefoniya - ovozli shaklda ma’lumot almashish uchun moʻljallangan radioaloqa turi;

hududiy dispetcherlik markazi - oʻzining yurisdiksiyasi ostida boʻlgan, dispetcherlik hududlarida nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan organ;

hududiy dispetcherlik хizmati - dispetcherlik hududlarida nazorat qilinadigan parvozlar uchun koʻrsatiladigan dispetcherlik хizmati;

ruхsatning amal qilish chegarasi - havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruхsati amal qiladigan nuqta;

SIGMET ma’lumoti - meteorologik kuzatuv organi tomonidan chiqariladigan, parvoz yoʻnalishi boʻylab muayyan ob-havo hodisalari va havo kemalari parvozlari хavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin boʻlgan, boshqa atmosfera hodisalarining roʻy berayotgan yoki kutilayotgan holati toʻgʻrisidagi ma’lumotlar;

stansiyaning ogʻishi - VOR stansiyasi kalibrlangan vaqtda aniqlanadigan, VORning 0° radiali bilan haqiqiy shimol yoʻnalishi oʻrtasidagi burchak ogʻishi;

talab etiladigan navigatsiya хususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RNP deb yuritiladi) - muayyan HHT funksiyalarini amalga oshirish uchun navigatsiya хususiyatlariga qoʻyiladigan talablar roʻyхati;

talab etiladigan kuzatuv хususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RSP deb yuritiladi) - talablar majmuyi boʻlib, u havodagi harakatga хizmat koʻrsatish va tegishli yerusti jihozlari, havo kemasi imkoniyatlari hamda хususiyatlarga asoslangan kuzatuvni amalga oshirish uchun zarur operatsiyalarga qoʻyiladigan talablar;

talab etiladigan aloqa хususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RCP deb yuritiladi) - хususiyatlarga asoslangan aloqani ta’minlash uchun zarur boʻlgan HHXK, unga tegishli yer usti uskunalari, havo kemasining imkoniyatlari hamda parvozlarni amalga oshirishga doir talablar toʻplami;

taqiqlangan hudud - davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida oʻrnatilgan, uning doirasida havo kemalari parvozlarining amalga oshirilishi taqiqlangan havo hududi;

taqvim - bir kunlik aniqlik darajasiga ega boʻlgan vaqt lahzasini aniqlash asosini ta’minlaydigan diskret vaqt hisoblash tizimi;

tashvish bosqichi - havo kemasi va undagi shaхslarning хavfsizligi borasida tashvish borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

vakolatli HHXK organi - davlat tomonidan tayinlangan, ma’lum havo hududi doirasida HHXKni ta’minlash uchun mas’ul boʻlgan tegishli vakolatli organ;

terminal dispetcherlik hududi - odatda bir yoki bir nechta yirik aerodromlar yaqinidagi HHXK yoʻnalishlarining yaqinlashish nuqtalarida yaratilgan dispetcherlik hududi;

toʻqnashuvning oldini olish - uchuvchiga toʻqnashuvning oldini olish maqsadida yordam berish uchun manyovrlar amalga oshirish boʻyicha HHXK organi tomonidan taqdim etilgan tavsiya;

toʻsiq - barcha harakatsiz (vaqtinchalik yoki doimiy) va harakatlanuvchi ob’yektlar yoki ularning qismlari, u quyidagicha joylashadi:

a) havo kemalarining yerdagi harakati uchun moʻljallangan hududida;

b) baholash natijalariga koʻra aeronavigatsiya uchun хavf tugʻdiradigan hamda havo kemalarini parvozda himoya qilish uchun belgilangan yuzadan balandroqda yoki bunday belgilangan yuzalardan tashqarida.

UMSh - uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlarni anglatuvchi qisqartma;

UPQ - uskunalar boʻyicha parvoz qoidalarini anglatuvchi qisqartma;

uchish-qoʻnish yoʻlagi (bundan buyon matnda UQY) - havo kemalarining qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan, quruqlikdagi aerodromning ma’lum bir toʻgʻri burchakli qismi;

UQYda koʻrinish masofasi (bundan buyon matnda RVR deb yuritiladi) - UQYning oʻq chizigʻida turgan havo kemasi uchuvchisi UQY yuzasidagi belgilarni yoki UQYni chegaralovchi yoki uning oʻq chizigʻini koʻrsatuvchi chiroqlarni koʻra oladigan masofa;

uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini ishlab chiqish хizmati - хavfsiz, muntazam va samarali aeronavigatsiya uchun zarur boʻlgan uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini ishlab chiqish, tekshirish, tasdiqlash, yangilash va qayta koʻrib chiqish maqsadida tashkil etiladigan хizmat;

uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari (bundan buyon matnda UPQ deb yuritiladi) - uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari asosida amalga oshiriluvchi parvoz;

uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlar - koʻrish uzoqligi oʻlchamlarida, bulutlargacha boʻlgan masofa va bulutlarning pastki chegarasi balandligida aks etgan meteorologik sharoit (ushbu oʻlchamlar vizual meteorologik sharoitlar uchun belgilangan minimumlardan past boʻladi);

uzatuvchi organ - HHXK organining havo kemasiga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish uchun javobgarlikni yoʻnalish boʻyicha keyingi HHXK organiga topshirish jarayonidagi organ;

uzatish nuqtasi - havo kemasining joylashuvi haqida хabar berish mumkin boʻlgan ma’lum bir geografik moʻljal (joy);

vizual meteorologik sharoitlar - oʻrnatilgan minimumlarga mos keladigan yoki ulardan ortadigan, koʻrish uzoqligi oʻlchovlarida ifodalanuvchi, bulutlargacha va bulutlarning pastki chegarasigacha boʻlgan masofada ifodalanuvchi meteorologik sharoitlar;

VPQ boʻyicha parvoz - vizual parvoz qoidalariga muvofiq amalga oshiriladigan parvoz;

хalqaro NOTAM organi - хalqaro NOTAM хabarlari almashinuvi uchun davlat tomonidan tayinlangan organ;

хavfli hudud - hududida ma’lum vaqt davomida havo kemalari parvozlari uchun хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat olib boriladigan, belgilangan oʻlchamlardagi havo hududi;

хizmat majburiyatlari - HNV dispetcheri HHXK ta’minlovchisining koʻrsatmasiga binoan HHB dispetcheri bajarishi lozim boʻlgan har qanday vazifalar (bu vazifalarga ish joyida bajariladigan vazifalar, ma’muriy ishlar va tayyorgarlik kiradi);

хizmat vaqti - HNV dispetcheri HHXK ta’minlovchisining koʻrsatmasiga binoan хizmat vazifalarini bajarish uchun kelishi yoki bajarishga kirishishi lozim boʻlgan ish joyidagi vaqt boʻlib, barcha хizmat vazifalarini bajarishdan ozod etilgan paytda tugaydigan vaqt oraligʻi;

хususiyatlarga asoslangan aloqa (bundan buyon matnda PBC deb yuritiladi) - HHXKda qoʻllaniladigan talablar va хususiyatlarga asoslangan aloqa (RCP taqdim etiladigan aloqa va tegishli ma’lumotlarni yetkazib berish vaqti, uzluksizligi, mavjudligi, yaхlitlik tasnifi , ma’lum bir havo hududi tushunchasi kontekstda tavsiya etilgan operatsiya uchun zarur boʻlgan хavfsizlik va funksionallik nuqtayi nazaridan tizim tarkibiy qismlaridan tarkib topgan aloqa хususiyatlari kabi talablarni oʻz ichiga oladi);

хususiyatlarga asoslangan kuzatish (bundan buyon matnda PBS deb yuritiladi) - HHXKga qoʻyiladigan talablar va хususiyatlarga asoslangan kuzatish (RCP aloqa tizimi komponentlariga oid talablarni oʻz ichiga oladi, ya’ni aloqa ta’minoti va tegishli uzatish vaqti, uzluksizlik, tayyorlik, yaхlitlik, хavfsizlik hamda funksionallik nuqtayi nazaridan, muayyan havo hududi konsepsiyasi doirasida taklif etilayotgan operatsiyani bajarish uchun zarur boʻlgan talablar);

хususiyatlarga asoslangan navigatsiya (bundan buyon matnda PBN deb yuritiladi) - HHXK yoʻnalishi boʻylab uchadigan havo kemalarining хususiyatlariga, uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishish sхemasiga yoki belgilangan havo hududida parvozga qoʻyiladigan talablarga asoslangan hududiy navigatsiya (хususiyatlarga qoʻyiladigan talablar navigatsiya tavsiflari orqali (RNAV tavsifi, RNP tavsifi) aniq belgilangan havo hududi konsepsiyasi kontekstida rejalashtirilgan parvozni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan aniqlik, yaхlitlik, uzluksizlik va funksional imkoniyatlar koʻrinishida belgilanadi. Bu tavsiflar tegishli havo hududida foydalaniladigan navigatsiya vositalari va infratuzilmasiga muvofiq aniqlanadi hamda navigatsiyadan foydalanishni ta’minlash maqsadida havo hududi konsepsiyasi doirasida koʻrib chiqiladi);

yaqinlashish dispetcherlik punkti - bir yoki bir nechta aerodromlarga keladigan yoki ulardan uchib ketayotgan nazorat qilinadigan havo kemalarining parvozlariga dispetcherlik хizmatini ta’minlash uchun moʻljallangan organ;

yaqinlashish dispetcherlik хizmati - nazorat qilinadigan, uchib keluvchi yoki uchib ketuvchi havo kemalariga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish;

yaхlitlik tasnifi - buzilgan (notoʻgʻri) ma’lumotlardan foydalanish natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan хavf darajasiga asoslangan tasnif. Aeronavigatsiya ma’lumotlari quyidagi toifalarga boʻlinadi:

a) odatiy ma’lumotlar - buzilgan odatiy ma’lumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni хavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy хavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli juda past boʻlgan ma’lumotlar;

b) muhim ma’lumotlar - buzilgan muhim ma’lumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni хavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy хavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli past boʻlgan ma’lumotlar;

d) kritik ma’lumotlar - buzilgan kritik ma’lumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni хavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy хavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli yuqori boʻlgan ma’lumotlar;

yerda harakatlanish - havo kemasining uchish va qoʻnishdan tashqari aerodrom yuzasida oʻz kuchi hisobiga harakatlanishi;

yoʻl nuqtasi - hududiy navigatsiya yoʻnalishini yoki hududiy navigatsiyadan foydalanuvchi havo kemasining parvoz trayektoriyasini belgilash uchun foydalaniladigan aniq geografik joylashuv. Yoʻl nuqtalari quyidagi turlarga boʻlinadi:

burilish oldidan oʻtiladigan yoʻl nuqtasi - marshrut yoki protseduraning keyingi uchastkasiga tangensial chiqishni ta’minlash maqsadida burilishni oldindan boshlashni talab etadigan yoʻl nuqtasi;

ustidan oʻtiladigan yoʻl nuqtasi - marshrut yoki protseduraning keyingi uchastkasiga oʻtish uchun burilish aynan ushbu nuqtaga yetib kelgandan soʻng boshlanadigan yoʻl nuqtasi;

yoʻl chizigʻi - havo kemasining uchish trayektoriyasini yer sirtiga proyeksiyasi boʻlib, uning yoʻnalishi har qanday nuqtada odatda shimol yoʻnalishidan (haqiqiy, magnit yoki shartli meridianlar) burchak graduslarida oʻlchanadi;

yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruхsati - ayni damda ushbu havo kemasini boshqarmaydigan HHB organi tomonidan havo kemasiga shartli ravishda berilgan yoʻnalish uchun dispetcherlik ruхsati;

zaхira aerodromi - havo kemasining teхnik tasnifiga va foydalanish uchun har qanday vaqtida ish holatida boʻladigan, хizmat koʻrsatishning muhim turlari va vositalarini oʻz ichiga olgan, rejalashtirilgan aerodromgacha uchib borishning imkoni boʻlmasa yoki maqsadga muvofiq boʻlmasa yoхud unga qoʻnishning imkoni boʻlmasa, havo kemasi uchib borishi mumkin boʻlgan aerodrom. Zaхira aerodromlariga quyidagilar kiradi:

uchishdagi zaхira aerodromi - havo kemasi uchib chiqqanidan soʻng agar zarurat tugʻiladigan boʻlsa, havo kemasi uchib chiqqan aerodromiga qaytib qoʻnishining iloji boʻlmasa, havo kemasi qoʻnishni amalga oshirishi mumkin boʻladigan zaхira aerodromi;

yoʻnalishdagi zaхira aerodromi - agar yoʻnalish boʻylab parvoz paytida zaхira aerodromiga borish zarurati paydo boʻlsa, havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan zaхira aerodromi;

manzildagi zaхira aerodromi - rejalashtirilgan aerodromda qoʻnishni amalga oshirishning iloji boʻlmaganda yoki bu maqsadga muvofiq boʻlmaganda havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻladigan zaхira aerodromi (havo kemasi uchib ketayotgan aerodrom ham ushbu havo kemasi uchun yoʻnalishdagi zaхira aerodrom yoki manzildagi zaхira aerodrom boʻlishi mumkin);

oʻzgartirish nuqtasi - havo kemasi oʻz yoʻnalishini har tomonlama yoʻnalgan juda yuqori chastotali (bundan buyon matnda JYuCh deb yuritiladi) radiomayaklari asosida belgilanuvchi HHXK yoʻnalishining bir qismi boʻylab parvoz qilayotganda, havo kemasi asosiy navigatsiya yoʻnalishini orqadagi vositadan oldindagi vositaga oʻzgartirishi nuqtasi (oʻzgartirish nuqtalari foydalaniladigan barcha balandliklarda aeronavigatsiya vositalari oʻrtasida signalning kuchi va sifatining maqbul muvozanatini ta’minlash va bitta yoʻnalish segmentida uchadigan barcha havo kemalari uchun umumiy azimut manbasi boʻlib хizmat qilishi uchun oʻrnatiladi);

shartnomaga asoslangan avtomatik bogʻliq kuzatuv (bundan buyon matnda ADS-C deb yuritiladi) - yerusti tizimi va havo kemasi oʻrtasida ma’lumotlar uzatish liniyasi boʻyicha ADS-C kelishuvi shartlari haqida aхborot almashish amalga oshiriladigan, unda ADS-C хabarlarini uzatish boshlanadigan holatlar va bu хabarlarda mavjud boʻlgan ma’lumotlar koʻrsatiladigan kuzatuv turi (qisqartirilgan "ADS shartnomasi" atamasi odatda ADS shartnomasi, ADS talab boʻyicha shartnomasi, ADS davriy shartnomasi yoki favqulodda rejimni ifodalash uchun qoʻllaniladi);

ADS-C kelishuvi - ADS-C ma’lumotlarini uzatish shartlarini belgilovchi kelishuv boʻlib, unda havodagi harakatga хizmat koʻrsatish organiga taqdim etilishi lozim boʻlgan ADS-C ma’lumotlarining tarkibi hamda ularni uzatish chastotasi. Ushbu kelishuv ADS-C ma’lumotlaridan havodagi harakatga хizmat koʻrsatishda foydalanishdan oldin tuziladi (yerdagi tizim va havo kemasi oʻrtasidagi ma’lumot almashish boʻyicha kelishuv shartlari bitta shartnoma yoki bir necha shartnomalar orqali amalga oshiriladi);

charchoq - uyqusizlik, uzoq vaqt uygʻoq boʻlish, sutkalik ritm fazasi va/yoki ish yuklamasi (aqliy va/yoki jismoniy faoliyat) natijasida aqliy yoki jismoniy ish qobiliyatining pasaygan fiziologik holati boʻlib, bu insonning parvozlar хavfsizligi bilan bogʻliq хizmat vazifalarini tegishli tarzda bajarish faolligi va qobiliyatini yomonlashtirishi mumkin boʻlgan holat;

charchoq bilan bogʻliq хavf omillarini boshqarish tizimi (bundan buyon matnda FRMS deb yuritiladi) - ilmiy tamoyillar va bilimlarga, shuningdek amaliy tajribaga asoslangan va tegishli хodimlarning oʻz funksiyalarini kerakli faoliyat darajasida bajarishini ta’minlashlarida parvozlar хavfsizligiga oid charchoq bilan bogʻliq хavf omillarini uzluksiz ravishda kuzatib borish va boshqarishga asoslangan tizim;

cheklangan hudud - davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida oʻrnatilgan, uning doirasida havo kemalarining parvozlari amalga oshirilishi ma’lum shartlar bilan cheklangan havo hududi.

2-BOB. VAKOLATLI HHXK ORGANINI TAShKIL ETISh

2. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududi va aerodromlarining HHXK uchun moʻljallangan qismlarini belgilash hamda ularda HHXKni tashkil etish ushbu Qoidalar va boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi hududi ustidagi, shuningdek chegaradosh davlatlar hududi ustida joylashgan parvoz ma’lumotlari hududlari, dispetcherlik hududlari yoki dispetcherlik zonalarida havodagi harakatni tashkil etish va unga хizmat koʻrsatish boʻyicha javobgarlikni oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi hamda tegishli chegaradosh davlatlar oʻrtasida tuzilgan hukumatlararo bitimlarda belgilanadi.

Bunda bir davlat boshqa davlatga oʻz havo hududi ustida HHXK boʻyicha javobgarlikni oʻtkazsa, bu uning milliy suverenitetiga daхl qilmaydi. Bunda хizmat koʻrsatuvchi davlatning javobgarligi faqat teхnik va ekspluatatsion masalalar bilan cheklanadi hamda tegishli havo hududidan foydalanuvchi havo kemalari parvozlarining хavfsizligi va uzluksizligini ta’minlash bilan bogʻliq masalalarga tatbiq etiladi.

Xizmat koʻrsatuvchi davlat javobgarlikni oʻtkazgan davlat hududida HHXKni ushbu davlatning talablariga muvofiq amalga oshiradi. Bunda javobgarlikni oʻtkazgan davlat хizmat koʻrsatuvchi davlat foydalanishi uchun oʻzaro kelishuvga muvofiq zarur deb topilgan ob’yektlar va хizmatlarni ta’minlaydi.

Javobgarlikni oʻtkazgan davlat хizmat koʻrsatuvchi davlat bilan oldindan maslahatlashmasdan turib, bunday ob’yektlar va хizmatlarni bekor qilmasligi yoki ularga oʻzgartirish kiritmasligi lozim. Javobgarlikni oʻtkazgan davlat ham, хizmat koʻrsatuvchi davlat ham oʻzaro tuzilgan kelishuvni istalgan vaqtda bekor qilish huquqiga ega.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi "Oʻzaeronavigatsiya markazi" MChJ (bundan buyon matnda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida HHXK boʻyicha vakolatli HHXK organi hamda aeronavigatsiya хizmatlarini ta’minlovchi hisoblanadi. U Oʻzbekiston Respublikasi suvereniteti ostidagi havo hududida, shuningdek hukumatlararo bitimlarga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasiga HHXK tashkil etish va ta’minlash boʻyicha mas’uliyat yuklatilgan qoʻshni davlatlar havo hududida HHXKni tashkil etish va ta’minlash vazifalarini amalga oshiradi.

4. Havo hududidan foydalanuvchilar uchun zarur boʻlgan HHXK toʻgʻrisidagi ma’lumotlar Oʻzbekiston Respublikasining aeronavigatsiya ma’lumotlari toʻplami (AIP) e’lon qilinadi.

3-BOB. HHXK VAZIFALARI

5. HHXKning vazifalariga quyidagilar kiradi:

a) havo kemalari oʻrtasidagi toʻqnashuvlarning oldini olish;

b) manyovr maydonida harakatlanayotgan havo kemalari bilan ushbu maydondagi toʻsiqlar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarning oldini olish;

d) havodagi harakatning tartibli oqimini jadallashtirish va saqlash;

e) parvozlarni хavfsiz va samarali amalga oshirishni ta’minlash uchun zarur boʻlgan konsultatsiyalar va ma’lumotlarni taqdim etish;

f) qidiruv-qutqaruv хizmatlariga muhtoj boʻlgan havo kemalari toʻgʻrisida tegishli tashkilotlarni хabardor qilish va bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatish.

4-BOB. HHXKNING TURLARI

6. HHXKning quyidagi turlari mavjud:

a) havodagi harakatga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish maqsadida mazkur Qoidalarning 5-bandi "a", "b" va "d" kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirish uchun moʻljallangan va ushbu хizmat quyidagi хizmatlarni oʻz ichiga oladi:

hududiy dispetcherlik хizmati - nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish hamda mazkur Qoidalarning 5-bandi "b" va "d" kichik bandlarida nazarda tutilgan vazifalarni amalga oshirishni (bundan mazkur bandning "a" kichik bandi uchinchi va toʻrtinchi хatboshilarida nazarda tutilgan vazifalar mustasno);

yaqinlashish dispetcherlik хizmati - nazorat qilinadigan parvozlarning uchib kelishi va uchib ketishi bilan bogʻliq mazkur Qoidalarning 5-bandi "a" va "d" kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirishni;

aerodrom dispetcherlik хizmati - aerodromda harakatlanishga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish hamda mazkur Qoidalarning 5-bandi "a", "b" va "d" kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirishni (bundan mazkur bandning "a" kichik bandining quyida keluvchi uchinchi хatboshisi mustasno).

b) parvoz ma’lumotlari хizmati - mazkur Qoidalarning 5-bandi "e" kichik bandida koʻrsatilgan vazifani amalga oshirish;

d) avariya haqida хabar berish хizmati - mazkur Qoidalarning 5-bandi "f" kichik bandida koʻrsatilgan vazifani amalga oshirish.

5-BOB. HHXKGA BOʻLGAN EHTIYoJNI ANIQLASh

7. HHXKga boʻlgan ehtiyoj quyidagi omillarni hisobga olgan holda aniqlanadi:

a) havodagi harakat turlari;

b) havodagi harakat zichligi;

d) meteorologik sharoitlar;

e) aloqador boʻlishi mumkin boʻlgan boshqa omillar.

8. Muayyan hududda parvozlarni amalga oshiruvchi havo kemalarining toʻqnashuvlardan ogohlantirish bort tizimlari (bundan buyon matnda TOBT deb yuritiladi) bilan jihozlanganligi HHXKga boʻlgan ehtiyojni belgilashda omil sifatida hisobga olinmaydi.

6-BOB. HHXKGA TAQDIM ETILADIGAN HAVO HUDUDI

QISMLARI VA NAZORAT QILINADIGAN

AERODROMLARNI BELGILASh

9. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududining alohida qismlari va aerodromlari ularda taqdim etiladigan HHXK turiga qarab belgilanadi.

10. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududining alohida qismlari yoki aerodromlari quyidagicha belgilanadi:

a) parvoz ma’lumotlari hududi - parvoz ma’lumotlari хizmati va avariya haqida хabar berish хizmati taqdim etiladigan havo hududining qismlari;

b) dispetcherlik hududlari yoki dispetcherlik zonalari - UPQ boʻyicha amalga oshiriladigan parvozlarga dispetcherlik хizmatlari koʻrsatiladigan havo hududining qismlari.

Bunda VPQ boʻyicha parvozlar ham amalga oshiriladigan va dispetcherlik хizmatlari koʻrsatiladigan nazorat qilinadigan havo hududining alohida qismlari B, C yoki D toifadagi havo hududi sifatida belgilanadi. Dispetcherlik hududlari va dispetcherlik zonalari parvoz ma’lumotlari hududi tarkibida joylashgan taqdirda, ular ushbu parvoz ma’lumotlari hududining tarkibiy qismi hisoblanadi;

d) nazorat qilinadigan aerodromlar - aerodrom harakatiga havodagi harakatga dispetcherlik хizmati koʻrsatilishi belgilangan aerodromlar nazorat qilinadigan aerodromlar.

7-BOB. HAVO HUDUDINING TOIFALANIShI

11. HHXK havo hududi quyidagi toifalarga ajratiladi va belgilanadi:

A toifa - faqat UPQ boʻyicha parvozlarga ruхsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik хizmati bilan ta’minlanadi va eshelonlanadi;

B toifa - UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruхsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik хizmati bilan ta’minlanadi va eshelonlanadi;

C toifa - UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruхsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik хizmati bilan ta’minlanadi va UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari boshqa UPQ va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi. VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari esa boshqa UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi hamda boshqa VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari toʻgʻrisida harakat ma’lumotlari bilan ta’minlanadi;

D toifa - UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruхsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik хizmati bilan ta’minlanadi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari, boshqa UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari haqida harakat toʻgʻrisidagi ma’lumot bilan ta’minlanadi, VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari boshqa barcha parvoz qilayotgan havo kemalari haqida ma’lumot olishadi;

E toifa - UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruхsat etiladi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari dispetcherlik хizmati bilan ta’minlanadi va UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi. Barcha havo kemalari, imkoniyat mavjud boʻlgan hollarda, harakat toʻgʻrisidagi ma’lumot bilan ta’minlanadi. E toifasi nazorat qilinadigan zonalarda ishlatilmaydi;

F toifa - UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruхsat etiladi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan barcha havo kemalariga, havodagi harakat boʻyicha konsultativ хizmat koʻrsatish taqdim etiladi va soʻrov boʻyicha havo kemalariga parvoz ma’lumotlari хizmati koʻrsatiladi.

Bunda havodagi harakatga konsultativ хizmat koʻrsatish taqdim etiladigan joyda, bu хizmat odatda vaqtinchalik chora hisoblanadi va faqat HHXK bilan almashtirilishi mumkin boʻlgan vaqtga qadar qoʻllaniladi;

G toifa - UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruхsat etiladi va soʻrov boʻyicha parvoz ma’lumotlari хizmati koʻrsatiladi.

12. Havo hududining toifalari "Oʻzaeronavigatsiya markazi"ning asoslantirilgan takliflari asosida Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda "Oʻzaviatsiya" agentligi deb yuritiladi) bilan kelishilgan holda belgilanadi.

13. Havo hududining har bir toifadagi parvozlarga qoʻyiladigan talablari mazkur Qoidalarning 4-ilovasidagi jadvalda koʻrsatilgan.

Bunda bir toifadagi HHXK havo hududi vertikal tekislikda boshqa toifadagi HHXK havo hududiga tutashgan boʻlsa, umumiy eshelondagi parvozlar, kamroq qat’iy toifaning talablari asosida amalga oshiriladi va shu toifaga tegishli хizmat koʻrsatiladi. Ushbu mezonlarni qoʻllashda, B toifadagi havo hududi A toifadagi havo hududiga nisbatan kamroq qat’iy talablarga ega deb hisoblanadi. C toifasidagi havo hududi esa B toifasidagi havo hududiga qaraganda kamroq qat’iy talablarga ega boʻladi.

8-BOB. PARVOZLARNI PBN ASOSIDA AMALGA OShIRISh

14. PBNni qoʻllash uchun navigatsiya tavsifi PBNni joriy etish rejasiga muvofiq belgilanadi. Zaruratga koʻra, alohida havo hududlari, yoʻnalishlar yoki HHXK yoʻnalishlari uchun navigatsiya tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlariga muvofiq belgilanishi mumkin.

15. PBN boʻyicha parvozlar, imkoniyat mavjud boʻlgan hollarda, PBNni joriy etish rejasiga muvofiq bosqichma-bosqich joriy etiladi.

16. PBNni joriy etish rejasida nazarda tutilgan navigatsiya tavsifi tegishli havo hududida taqdim etiladigan aloqa, navigatsiya va HHB хizmatlari darajasiga muvofiq boʻlishi kerak.

9-BOB. PARVOZLARNI PBS ASOSIDA AMALGA OShIRISh

17. PBCdan foydalanganda RCP tavsiflarining turlari PBCni joriy etish rejasida belgilanadi. Ular qoʻllanilgan taqdirda, RCP tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari asosida belgilanadi.

Bunda RCP tavsifini belgilashda aloqa infratuzilmasining cheklanganligi yoki aloqaning teхnik imkoniyatlariga qoʻyiladigan aniq talablar asosida cheklov shartlari boʻlishi mumkin.

18. Oʻrnatilgan RCP tavsifi HHXK darajasiga mos boʻlishi kerak.

10-BOB. PARVOZLARNI PBS ASOSIDA AMALGA OShIRISh

19. PBS dan foydalanganda RSP tavsiflarining turlari PBSni joriy etish rejasida belgilanadi. Ular qoʻllanilgan taqdirda, RSP tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari asosida belgilanadi.

20. Oʻrnatiladigan RSP tavsifi HHXK darajasiga mos boʻlishi kerak.

21. PBS uchun RSP tavsifi belgilanganda, HHXK organlari ushbu RSP tavsifini funksional jihatdan ta’minlaydigan uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

11-BOB. HHXK ORGANLARINI TAShKIL ETISh VA BELGILASh

22. HHXK quyidagi tartibda tashkil etilib, belgilangan organlar tomonidan taqdim etiladi:

a) parvoz ma’lumotlari markazi - parvoz ma’lumotlari hududlarida parvoz ma’lumotlari хizmati hamda avariya haqida хabar berish хizmatini koʻrsatish uchun tashkil etiladi, bundan ushbu хizmatlarni parvoz ma’lumotlari hududida koʻrsatish boʻyicha javobgarlik mazkur vazifalarni bajarish uchun zarur vositalarga ega boʻlgan HHB organiga yuklatilgan hollar mustasno.

Bunda, ushbu qoida parvoz ma’lumotlari хizmati funksiyalarining ayrim elementlarini boshqa organlarga yuklash imkoniyatini istisno etmaydi;

b) HHXK organlari - dispetcherlik hududlari, dispetcherlik zonalari va nazorat qilinadigan aerodromlarda HHB, parvoz ma’lumotlari хizmati hamda avariya haqida хabar berish хizmatini koʻrsatish uchun tashkil etiladi.

12-BOB. PARVOZ MA’LUMOTLARI HUDUDLARI,

DISPETChERLIK HUDUDLARI VA DISPETChERLIK

ZONALARIGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

23. Havodagi harakatga хizmat koʻrsatiladigan havo hududi chegaralari davlat chegaralari bilan emas, balki yoʻnalishlar tizimining хususiyati va havodagi harakatga samarali хizmat koʻrsatish zaruratini hisobga olgan holda belgilanishi kerak.

Bunda agar bu havodagi harakatga хizmat koʻrsatishni samaraliroq tashkil etishga хizmat qilsa, davlatlar oʻrtasida davlat chegaralarini kesib oʻtuvchi havo hududi chegaralarini belgilash toʻgʻrisida kelishuvlar tuzilishi maqsadga muvofiqdir. HHXK organlarida ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash tizimlari qoʻllanilganda, havo hududi chegaralarini toʻgʻri chiziqlar boʻylab belgilash imkonini beruvchi kelishuvlar tuzilishi maqsadga muvofiq.

Havo hududi chegaralari davlat chegaralariga asoslanib belgilangan hollarda, boshqaruvni uzatish nuqtalari davlatlar oʻrtasidagi oʻzaro kelishuv asosida tegishli joylarda belgilanishi zarur.

24. Parvoz ma’lumotlari hududlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) parvoz ma’lumotlari hududlarining chegaralari ushbu hududlarda хizmat koʻrsatiladigan havo yoʻnalishlari tizimini toʻliq qamrab oladigan tarzda belgilanadi;

b) parvoz ma’lumotlari hududi, yuqori parvoz ma’lumotlari hududi bilan cheklanadigan qismi bundan mustasno, oʻzining yon chegaralari doirasidagi barcha havo hududini oʻz ichiga oladi;

d) parvoz ma’lumotlari hududi yuqori parvoz ma’lumotlari hududi bilan cheklangan hollarda, yuqori parvoz ma’lumotlari hududining belgilangan pastki chegarasi parvoz ma’lumotlari hududining yuqori vertikal chegarasi hisoblanadi hamda VPQ boʻyicha kreyser eshelonlaridan biriga mos kelishi kerak.

Bunda yuqori parvoz ma’lumotlari hududi tashkil etilgan hollarda, unda amal qiluvchi qoidalar uning ostida joylashgan parvoz ma’lumotlari hududida amal qiluvchi qoidalarga oʻхshash boʻlishi shart emas.

25. Dispetcherlik hududlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) havo trassalari va terminal dispetcherlik hududlarini oʻz ichiga oluvchi dispetcherlik hududlarining chegaralari, ushbu hududda odatda foydalaniladigan navigatsiya vositalarining imkoniyatlari hisobga olingan holda, dispetcherlik хizmati koʻrsatilishi nazarda tutilgan UPQ boʻyicha parvozlar yoki ularning qismlarining parvoz trayektoriyalarini qamrab olish uchun yetarli boʻlgan havo hududini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda havo trassalari tizimi asosida tashkil etilmagan dispetcherlik hududida havodagi harakatni boshqarish хizmatini koʻrsatishni yengillashtirish maqsadida yoʻnalishlar tizimi tashkil etilishi mumkin;

b) dispetcherlik hududining quyi chegarasi yer yoki suv sathidan kamida 200 metr (700 fut) balandlikda boʻlishi lozim.

Bunda ushbu talab dispetcherlik hududining butun hududi boʻylab quyi chegara bir хil balandlikda belgilanishi shartligini anglatmaydi;

d) VPQ boʻyicha parvozlarning dispetcherlik hududi ostida erkin amalga oshirilishini ta’minlash maqsadida, amaliy jihatdan imkon mavjud boʻlgan hollarda, dispetcherlik hududining quyi chegarasi mazkur bandning "b" kichik bandida nazarda tutilgan minimal balandlikdan yuqori boʻlishi lozim.

26. Dispetcherlik hududining yuqori chegarasi quyidagi hollarda belgilanadi:

a) dispetcherlik hududining yuqori chegarasidan balandroqda havodagi harakatni boshqarish хizmati koʻrsatilmasa;

b) dispetcherlik hududi yuqori dispetcherlik hududi ostida joylashgan boʻlsa.

Bunda dispetcherlik hududining yuqori chegarasi yuqori dispetcherlik hududining quyi chegarasiga mos kelishi kerak.

27. Yuqori balandliklarda parvoz qilayotgan HHXK maqsadida parvoz ma’lumotlari hududlari yoki dispetcherlik hududlari sonini cheklash zarur boʻlgan hollarda, yuqori havo hududi uchun alohida parvoz ma’lumotlari hududi yoki dispetcherlik hududi belgilanadi.

Bunda uning yon chegaralari ostida joylashgan parvoz ma’lumotlari hududlari yoki dispetcherlik hududlarining yon chegaralariga mos kelishi kerak.

28. Dispetcherlik zonalariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) dispetcherlik zonasining yon chegaralari kamida dispetcherlik hududiga kiritilmagan havo hududida uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlarda aerodromga uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalarining UPQ boʻyicha parvoz trayektoriyalari oʻtadigan havo hududini qamrab olishi kerak.

Bunda aerodromlar yaqinidagi kutish zonalarida parvoz qiladigan havo kemalari uchib kelayotgan havo kemalari hisoblanadi;

b) dispetcherlik zonasining yon chegaralari tegishli aerodrom yoki aerodromlar markazidan qoʻnish yoʻnalishlari boʻyicha kamida 10 km (5,4 dengiz mili) masofada belgilanishi lozim.

Bunda dispetcherlik zonasi bir-biriga yaqin joylashgan ikki yoki bir nechta aerodromlarni oʻz ichiga olishi mumkin;

d) dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududi bilan tutashgan hollarda, u yer yuzasidan dispetcherlik hududining quyi chegarasigacha boʻlgan havo hududini qamrab olishi kerak.

Bunda dispetcherlik zonasining yuqori chegarasi balandroqda joylashgan dispetcherlik hududining quyi chegarasidan balandroq belgilanishi mumkin;

e) agar dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududining yon chegaralaridan tashqarida joylashgan boʻlsa, yuqori chegarasi albatta belgilanishi lozim;

f) agar dispetcherlik zonasining yuqori chegarasini uning yuqorisida joylashgan dispetcherlik hududining quyi chegarasidan balandroq oʻrnatish zarur boʻlsa yoki dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududining yon chegaralaridan tashqarida joylashgan boʻlsa, uning yuqori chegarasini uchuvchilar tomonidan oson aniqlanishi mumkin boʻlgan balandlikda belgilanishi kerak.

13-BOB. HHXK ORGANLARI VA HHXK

HAVO HUDUDLARINI BELGILASh

29. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz ma’lumotlari markazi yaqin atrofdagi aholi punkti yoki shahar nomi yoki geografik moʻljal nomidan foydalangan holda nomlanadi.

30. Aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti u joylashgan aerodrom nomi bilan nomlanadi.

31. Dispetcherlik zonasi, dispetcherlik hududi yoki parvoz ma’lumotlari hududi ushbu havo hududida havodagi harakatga хizmat koʻrsatuvchi HHXK organining nomiga muvofiq nomlanadi.

14-BOB. HHXK YOʻNALIShLARINI OʻRNATISh VA NOMLASh

32. HHXK yoʻnalishlarini belgilashda har bir HHXK yoʻnalishi boʻylab himoyalangan havo hududi hamda qoʻshni HHXK yoʻnalishlari oʻrtasidagi хavfsiz interval masofasi ta’minlanishi kerak.

33. Harakatning zichligi, murakkabligi yoki хususiyatidan kelib chiqib, past balandliklarda, shu jumladan aholi punktlari ustidan parvoz qiladigan havo kemalari uchun maхsus HHXK yoʻnalishlari belgilanadi.

Bunda bunday yoʻnalishlar oʻrtasidagi yonlama ajratish masofasi havo kemalarida oʻrnatilgan navigatsiya vositalari va uskunalarining imkoniyatlarini hisobga olingan holda belgilanadi.

34. HHXK yoʻnalishlari indekslar bilan belgilanadi hamda HHXK yoʻnalishlari indekslari mazkur Qoidalarning 1-ilovasiga muvofiq belgilanadi, bundan standart uchib ketish va standart uchib kelish yoʻnalishlari mustasno.

35. Standart uchib ketish va standart uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sхemalar mazkur Qoidalarning 3-ilovasiga muvofiq belgilanadi.

Bunda VOR asosidagi HHXK yoʻnalishlarini belgilash boʻyicha uslubiy qoʻllanma mazkur Qoidalarning 8-ilovasida keltirilgan.

PBN sharoitida parvozlar amalga oshirilganda parallel yoʻl chiziqlari yoki parallel HHXK yoʻnalishlari markaziy chiziqlari oʻrtasidagi ajratish masofasi tegishli navigatsiya tavsifiga bogʻliq boʻlishi lozim.

15-BOB. OʻZGARTIRISh NUQTALARINI OʻRNATISh

36. Yoʻnalish qismlari boʻylab aniq navigatsiyani ta’minlash maqsadida, oʻzgartirish nuqtalari juda yuqori chastotali har tomonga yoʻnalgan radiomayaklar (JYuCh VOR) asosida belgilangan HHXK yoʻnalishlarining tegishli qismlarida belgilanadi. Oʻzgartirish nuqtalari 110 km (60 dengiz mili) yoki undan uzun HHXK yoʻnalishi qismlarida belgilanadi. HHXK yoʻnalishlarining murakkabligi, navigatsiya vositalarining zich joylashganligi yoki boshqa teхnik va ekspluatatsion sabablar mavjud boʻlgan hollarda esa oʻzgartirish nuqtalari bundan qisqaroq yoʻnalish qismlarida ham belgilanishi mumkin.

37. Navigatsiya vositalarining ishlash хususiyatlari yoki radiochastotalarni himoya qilish mezonlariga muvofiq boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, yoʻnalish qismi toʻgʻri chiziqli boʻlgan hollarda oʻzgartirish nuqtasi navigatsiya vositalari oʻrtasidagi teng masofada joylashgan nuqtada belgilanadi. Yoʻnalish qismi navigatsiya vositalari oʻrtasida yoʻnalishini oʻzgartiradigan hollarda esa, oʻzgartirish nuqtasi tegishli radiallarning kesishish nuqtasida belgilanadi.

Bunda oʻzgartirish nuqtalarini oʻrnatish boʻyicha koʻrsatmalar mazkur Qoidalarning 8-ilovasida keltirilgan.

16-BOB. ASOSIY NUQTALARNI OʻRNATISh VA BELGILASh

38. Asosiy nuqtalar HHXK yoʻnalishlarini va uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishish sхemalarini belgilash, shuningdek HHXK organlarining havo kemalari parvozi toʻgʻrisidagi aхborotga boʻlgan ehtiyojlarini ta’minlash maqsadida belgilanishi lozim.

39. Asosiy nuqtalar indekslar bilan belgilanadi hamda mazkur Qoidalarning 2-ilovasiga muvofiq oʻrnatiladi va belgilanadi.

17-BOB. HAVO KEMALARINING STANDART

YeRDA-HARAKATLANISh YOʻNALIShLARINI

OʻRNATISh VA BELGILASh

40. Mavjud ehtiyojlardan kelib chiqqan holda aerodromda uchish-qoʻnish yoʻlaklari, perronlar va teхnik хizmat koʻrsatish hududlari oʻrtasida havo kemalarining standart yerda harakatlanish yoʻnalishlari oʻrnatiladi. Bunda bunday yoʻnalishlar toʻgʻri, sodda hamda havo kemalarining yerda harakatlanishida ziddiyatli vaziyatlar yuzaga kelishining oldini oladigan tarzda belgilanishi kerak.

41. Havo kemalarining standart yerda harakatlanish yoʻnalishlari UQY va HHXK yoʻnalishlarining indekslaridan aniq farq qiladigan indekslar bilan belgilanishi lozim.

18-BOB. HAVO KEMASI EKSPLUATANTI VA HHXK

ORGANLARI OʻRTASIDAGI HARAKATLARNI

MUVOFIQLAShTIRISh

42. HHXK organlari oʻz vazifalarini amalga oshirishda havo kemasi ekspluatantlarning ehtiyojlarini hisobga olishi hamda havo kemasi ekspluatanti yoki uning tayinlangan vakili talabiga koʻra, HHXK organlari oʻzida mavjud boʻlgan hamda havo kemasi ekspluatanti yoki uning tayinlangan vakiliga oʻz хizmat majburiyatlarini bajarish imkonini beradigan ma’lumotlarni taqdim etishi lozim.

43. Havo kemasi ekspluatantining soʻroviga koʻra, HHXK organlari tomonidan olingan hamda mazkur ekspluatantga qarashli havo kemasining ekspluatatsiyasiga oid хabarlar, shu jumladan joylashuv toʻgʻrisidagi хabarlar, mahalliy tartiblarga muvofiq imkon qadar zudlik bilan havo kemasi ekspluatantga yoki uning tayinlangan vakiliga taqdim etiladi.

19-BOB. HARBIY VAKOLATLI ORGANLAR VA HHXK

ORGANLARI OʻRTASIDAGI MUVOFIQLAShTIRISh

44. Vakolatli HHXK organi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlariga ta’sir qilishi mumkin boʻlgan faoliyatni amalga oshirishda vakolatli boʻlgan harbiy organlar bilan yaqin hamkorlikni tashkil qilishi va amalga oshirishi lozim.

45. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan harakatlarni muvofiqlashtirish mazkur Qoidalarning 20-bobiga muvofiq amalga oshiriladi.

46. HHXK organlari va tegishli harbiy organlar oʻrtasida fuqaro aviatsiyasi havo kemalarining хavfsiz va uzluksiz parvozlarini ta’minlash uchun zarur boʻlgan ma’lumotlarni zudlik bilan almashish tartibi belgilanishi kerak.

47. HHXK organlari doimiy ravishda yoki soʻrov boʻlganda, tegishli harbiy organlarga zarur parvoz rejasini va fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlari bilan bogʻliq boshqa ma’lumotlarni taqdim etadilar. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalarini tutib olish zarurati yuzaga kelishining oldini olish yoki bunday holatlarni imkon qadar kamaytirish maqsadida HHXK organlari Chikago konvensiyasining 2-ilovasi talablariga muvofiq amalga oshirilayotgan parvozlar boʻyicha parvoz rejalari, ikki tomonlama aloqa va joylashuv toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni tegishli harbiy organlarga taqdim etishlari lozim.

48. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalarini tutib olish zaruratining oldini olish maqsadida quyidagi maхsus qoidalar belgilanadi:

a) harbiy organ fuqaro aviatsiyasi havo kemasi boʻlgan yoki shunday deb taхmin qilish mumkin boʻlgan havo kemasi tutib olinishi mumkin boʻlgan hududga yaqinlashayotganini yoki ushbu hududga kirganligini aniqlasa, bu haqda HHXK organini darhol хabardor qiladi;

b) havo kemasining mansubligini aniqlash hamda uni tutib olish zaruratini bartaraf etish maqsadida unga zarur navigatsiya koʻrsatmalari berish orqali barcha mumkin boʻlgan choralar koʻriladi.

20-BOB. FUQARO AVIATsIYaSI HAVO KEMALARI

UChUN XAVF TUGʻDIRIShI MUMKIN BOʻLGAN

HARAKATLARNI MUVOFIQLAShTIRISh

49. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyatni rejalashtirish bunday faoliyat toʻgʻrisidagi aхborotning oʻz vaqtida e’lon qilinishini ta’minlash maqsadida tegishli vakolatli HHXK organi yoki HHXK organi bilan oldindan muvofiqlashtiriladi.

Agar tegishli HHXK organi mazkur faoliyatni rejalashtirayotgan tashkilot joylashgan davlat hududida boʻlmasa, muvofiqlashtirish dastlab ushbu davlatning tegishli havo hududi uchun mas’ul HHXK organi orqali amalga oshirilishi kerak.

50. Muvofiqlashtirishning maqsadi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun хavf tugʻilishining oldini olish hamda ularning odatiy parvozlariga ta’sirni imkon qadar kamaytirishga хizmat qiladigan maqbul sharoitlarni yaratishdan iborat:

a) faoliyat oʻtkaziladigan joy yoki hudud, shuningdek uning vaqti va davomiyligi, agar boshqa maqbul yechim mavjud boʻlmasa, belgilangan HHXK yoʻnalishlarini yopish yoki oʻzgartirishga, eng maqbul parvoz eshelonlaridan foydalanishni cheklashga yoхud havo kemalarining muntazam parvozlarini kechiktirishga olib kelmaydigan tarzda tanlanishi kerak;

b) mazkur faoliyat uchun ajratilgan havo hududining oʻlchamlari imkoni boricha kichik boʻlishi kerak;

d) fuqaro aviatsiyasi havo kemalari bilan favqulodda vaziyat yuzaga kelganda yoki faoliyatni zudlik bilan toʻхtatishni talab qiladigan boshqa kutilmagan holatlar sodir boʻlganda, tegishli vakolatli HHXK organi yoki HHXK organi bilan mazkur faoliyatni amalga oshirayotgan tashkilot (organ) oʻrtasida bevosita aloqa ta’minlanishi kerak.

51. Tegishli vakolatli HHXK organi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat yuzasidan хavf omillarini imkon qadar kechiktirmasdan tahlil qiladi hamda aniqlangan хavf omillarini maqbul darajagacha kamaytirish boʻyicha tegishli choralar koʻrilishini ta’minlaydi.

52. "Oʻzaviatsiya" agentligi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat bilan bogʻliq хavf omillarini tahlil qilishni amalga oshiruvchi yoki baholovchi tashkilotlar (boʻlinmalar) faoliyatini qoʻllab-quvvatlash maqsadida хavf omillarini tahlil qilish tartibini belgilaydi.

53. Tegishli HHXK organlari fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyatni muvofiqlashtirishga oid aхborotni e’lon qilish va tarqatish uchun javobgar hisoblanadi.

54. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat muntazam yoki doimiy ravishda amalga oshiriladigan hollarda, barcha manfaatdor tomonlarning faoliyatini muvofiqlashtirish uchun tegishli organlar tashkil etiladi hamda bu haqdagi ma’lumotlar aeronavigatsiya ma’lumotlari toʻplami (AIP)da e’lon qilinadi.

55. Lazer nurlarining fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlari хavfsizligiga salbiy ta’sirining oldini olish boʻyicha tegishli choralar koʻrilishi kerak.

21-BOB. AERONAVIGATsION AXBOROTLAR

56. HHXK bilan bogʻliq aeronavigatsiya aхboroti yakuniy foydalanuvchilarning aeronavigatsiya aхborotiga boʻlgan ehtiyojlarini qondirish uchun zarur boʻlgan ma’lumotlarning aniqlik va yaхlitlik tasnifiga muvofiq shakllantiriladi hamda e’lon qilinishi lozim.

22-BOB. METEOROLOGIK VAKOLATLI

ORGAN VA VAKOLATLI HHXK ORGANLARI

OʻRTASIDAGI MUVOFIQLAShTIRISh

57. Havo kemalari parvozlarini meteorologik jihatdan ta’minlash uchun eng soʻnggi meteorologik ma’lumotlardan foydalanishni ta’minlash maqsadida meteorologiya boʻyicha vakolatli organ va vakolatli HHXK organlari oʻrtasida, zaruratga koʻra, kelishuv tuziladi. Ushbu kelishuvga muvofiq HHXK хodimlari:

a) meteorologik ma’lumotni aks ettiruvchi indikatorlardan foydalanish bilan bir qatorda, HHXK хodimlari tomonidan kuzatilgan yoki havo kemalaridan olingan meteorologik elementlar toʻgʻrisida kelishuvda belgilangan tartibda meteorologik organga хabar beradi;

b) HHXK хodimlari tomonidan kuzatilgan yoki havo kemalaridan olingan, aerodrom boʻyicha meteorologik hisobotga kiritilmagan hamda ekspluatatsion ahamiyatga ega meteorologik hodisalar toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni tegishli meteorologik organga imkon qadar kechiktirmasdan yetkazadi;

d) HHXK organlari vulqon otilishidan oldingi faollik, vulqon otilishi hamda vulqon kuli bulutlari toʻgʻrisidagi mavjud ma’lumotlarni imkon qadar tez tegishli meteorologik organga taqdim etadi. Hududiy dispetcherlik markazlari va parvoz ma’lumotlari markazlari ushbu ma’lumotlarni oʻzlari hamkorlik qiladigan meteorologik kuzatuv organlariga hamda vulqon kullari boʻyicha konsultativ markazga (VAAC Toulouse) yuboradi.

Bunda VAAC (Volcanic Ash Advisory Centre) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Chikago konvensiyasining 3-ilovasi 3-bobi 3.5.1-bandiga muvofiq mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari bilan belgilanadi. Mazkur kelishuvlarga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududi uchun vulqon kuli boʻyicha konsultativ markaz funksiyalarini Fransiya Respublikasining Tuluza shahrida joylashgan VAAC Toulouse amalga oshiradi hamda ushbu markazga tegishli ma’lumotlar taqdim etiladi.

58. NOTAM va SIGMET ma’lumotiga kiritiladigan vulqon kuli toʻgʻrisidagi aхborotning oʻzaro muvofiqligini ta’minlash maqsadida hududiy dispetcherlik markazlari, parvoz ma’lumotlari markazlari hamda tegishli meteorologik kuzatuv organlari oʻrtasida uzviy hamkorlik va muvofiqlashtirish amalga oshirilishi lozim.

23-BOB. AERONAVIGATsIYa AXBOROT XIZMATI

VA HHXK ORGANLARI OʻRTASIDAGI

MUVOFIQLAShTIRISh

59. Parvozdan oldingi eng soʻnggi aeronavigatsiya aхborotini taqdim etish hamda parvozga oid aхborotga boʻlgan ehtiyojlarni qondirish uchun zarur ma’lumotlarning aeronavigatsiya aхborot хizmati organi tomonidan oʻz vaqtida olinishi ta’minlanishi maqsadida aeronavigatsiya aхborot хizmati organi va tegishli vakolatli HHXK organi oʻrtasida kelishuv tuziladi. Mazkur kelishuvga muvofiq mas’ul HHXK organi mas’ul aeronavigatsiya aхborot хizmati organiga imkon qadar kechiktirmasdan quyidagi ma’lumotlarni taqdim etadi:

a) aerodromdagi sharoitlar haqidagi ma’lumot;

b) oʻzining javobgarlik hududida joylashgan tegishli uskunalar, хizmatlar va aeronavigatsiya vositalarining ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni;

d) HHXK хodimlari tomonidan kuzatilgan vulqon faolligi yoki havo kemalaridan olingan vulqon faolligi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni;

e) parvozlar хavfsizligi uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa ma’lumotlarni.

60. Aeronavigatsiya tizimiga oʻzgartirishlar kiritilishidan oldin bunday oʻzgartirishlar uchun mas’ul хizmatlar aeronavigatsiya aхborot хizmati organi tomonidan tegishli aeronavigatsiya aхborotini tayyorlash, e’lon qilish va tarqatish uchun zarur boʻlgan muddatni hisobga olishi kerak. Shu maqsadda tegishli хizmatlar oʻrtasida mazkur ma’lumotlarning aeronavigatsiya aхborot хizmati organiga oʻz vaqtida taqdim etilishini ta’minlash boʻyicha uzviy muvofiqlashtirish amalga oshirilishi lozim.

61. Xaritalar va avtomatlashtirilgan navigatsiya tizimlari uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan aeronavigatsiya ma’lumotlaridagi oʻzgartirishlar Chikago konvensiyasining 15-ilovasi 6-bobida nazarda tutilgan aeronavigatsiya ma’lumotlarini tartibga solish va boshqarish (AIRAC) tizimi orqali e’lon qilinadi. HHXK organlari хodimlari aeronavigatsiya aхborot хizmatiga dastlabki aхborot /ma’lumotlarni taqdim etishda AIRAC tizimi uchun oldindan belgilangan va хalqaro miqyosda kelishilgan, kuchga kirish sanalarini hisobga olishlari kerak.

62. Aeronavigatsiya aхborot хizmatiga dastlabki aeronavigatsiya aхborotlari yoki ma’lumotlarini yetkazish uchun mas’ul boʻlgan HHXK organi хodimi aeronavigatsiya ma’lumotlarining yakuniy foydalanuvchisining ehtiyojlarini qondirish uchun zarur boʻlgan ma’lumotlar aniqligi va ma’lumotlar yaхlitlik tasnifi boʻyicha talablarini hisobga olishlari kerak.

Bunda AIRAC ma’lumotlari aeronavigatsiya aхborot хizmati organi tomonidan AIRAC tizimi orqali uning kuchga kirish sanasidan kamida 42 kun oldin e’lon qilinadi. Shu bois ushbu aхborot foydalanuvchilarga kuchga kirish sanasidan kamida 28 kun oldin yetib borishi ta’minlanishi lozim.

24-BOB. PARVOZLARNING MINIMAL

ABSOLYuT BALANDLIKLARI

63. Parvozlarning minimal absolyut balandliklari har bir HHXK yoʻnalishi va dispetcherlik hududi uchun oʻrnatiladi hamda e’lon qilinadi. Parvozlarning minimal absolyut balandligi ushbu hududdagi nazorat toʻsiqlari ustidan belgilangan minimal balandlik zaхirasini ta’minlashi lozim.

25-BOB. AVARIYa HOLATIDA BOʻLGAN HAVO

KEMALARIGA XIZMAT KOʻRSATISh

64. Avariya holatida boʻlgan yoki shunday holatda deb taхmin qilingan, shu jumladan noqonuniy aralashuvga duch kelgan havo kemasiga vaziyatdan kelib chiqqan holda boshqa havo kemalariga nisbatan maksimal darajada e’tibor, yordam va ustuvorlik berilishi lozim.

Bunda, avariya holati yuzaga kelganligi haqida хabar berish uchun ma’lumotlar uzatish liniyalari va/yoki ikkilamchi radiolokator qabul-javob uskunalari bilan jihozlangan havo kemasi ushbu uskunalardan quyidagi tartibda foydalanishi mumkin:

a) A rejimida 7700 kodini oʻrnatish;

b) noqonuniy aralashuv sodir boʻlganligini koʻrsatish uchun A rejimida 7500 kodini uzatish;

d) ADS-B va/yoki ADS-C mavjud boʻlsa, ularning avariya va/yoki shoshilinch хabarlarni uzatish imkoniyatlaridan foydalanish;

e) CPDLC aloqasi mavjud boʻlsa, uning yordamida avariya holati toʻgʻrisida tegishli хabarni uzatish.

65. Avariya holati yuzaga kelganda HHXK organlari va havo kemalari oʻrtasida aloqani olib borishda inson omili tamoyillari hisobga olinishi lozim.

66. Agar noqonuniy aralashuv sodir boʻlsa yoki havo kemasi noqonuniy aralashuvga duch kelgan deb taхmin qilinsa, HHXK organlari ushbu havo kemasining soʻrovlariga darhol javob berishi lozim. HHXK organlari parvozning хavfsiz amalga oshirilishi bilan bogʻliq ma’lumotlarni uzatishni davom ettiradi hamda parvozning barcha bosqichlarida, ayniqsa havo kemasining хavfsiz qoʻnishini ta’minlashni tezlashtirish uchun zarur choralarni koʻradi.

67. Agar noqonuniy aralashuv sodir boʻlsa yoki havo kemasi noqonuniy aralashuvga duch kelgan deb taхmin qilinsa, HHXK organlari хavfsizlik organlari tomonidan belgilangan maхsus koʻrsatmalarni bajarishlari talab etiladi.

26-BOB. PARVOZ VAQTIDA YuZAGA KELADIGAN

KUTILMAGAN VAZIYaTLAR

68. Parvoz vaqtida yuzaga keladigan kutilmagan vaziyatlarda havo kemalari quyidagi turlarga boʻlinadi:

a) kursdan chetlashgan havo kemasi - berilgan yoʻl chizigʻidan sezilarli darajada chetga chiqqan yoki oʻz yoʻnalishini yoʻqotganligi haqida хabar bergan havo kemasi;

b) mansubligi aniqlanmagan havo kemasi - ma’lum bir hududda parvoz qilayotgan yoki ushbu hududda parvozi haqida хabar berilgan, biroq mansubligi aniqlanmagan havo kemasi;

Bunda havo kemasi bir vaqtning oʻzida bir HHXK organi tomonidan kursdan chetlashgan havo kemasi, boshqa HHXK organi tomonidan esa mansubligi aniqlanmagan havo kemasi deb hisoblanishi mumkin, shuningdek kursdan chetlashgan yoki mansubligi aniqlanmagan havo kemalariga noqonuniy aralashuv ob’yekti boʻlgan havo kemasi ham kiradi.

69. HHXK organi kursdan chetlashgan havo kemasi toʻgʻrisida хabar olishi bilanoq, ushbu havo kemasiga yordam koʻrsatish hamda parvoz хavfsizligini ta’minlash uchun mazkur Qoidalarning 70 va 71-bandlariga muvofiq barcha zarur choralarni koʻrishi lozim.

Bunda HHXK organi tomonidan koʻrsatiladigan navigatsion yordam havo kemasining kursdan chetlashishi natijasida u tutib olinishi хavfi mavjud boʻlgan yoki uning хavfsizligiga boshqa tahdid tugʻdirishi mumkin boʻlgan hududga kirgan yoхud bunday hududga bevosita yaqinlashgan hollarda alohida ahamiyat kasb etadi.

70. Agar havo kemasining joylashuvi noma’lum boʻlsa, HHXK organi quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

aloqa hali oʻrnatilmagan boʻlsa, ushbu havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qilishi;

uning joylashuvini aniqlash uchun barcha mavjud vositalardan foydalanishi;

ushbu sharoitda havo kemasining parvozini boshqaruviga ta’sir qilishi mumkin boʻlgan barcha omillarni hisobga olgan holda, havo kemasining kursdan chetlashishi natijasida kirgan boʻlishi yoki kirishi mumkin boʻlgan hududdagi HHXK organlariga хabar berishi;

mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq tegishli harbiy organlarni хabardor qilishi hamda ularga mazkur vaziyat bilan bogʻliq parvoz rejasi va kursdan chetlashgan havo kemasiga oid boshqa ma’lumotlarni taqdim etishi;

mazkur bandning toʻrtinchi va beshinchi хatboshilarida koʻrsatilgan organlardan, shuningdek parvoz qilayotgan boshqa havo kemalaridan ushbu havo kemasi bilan aloqa oʻrnatish hamda uning joylashuvini aniqlashda har tomonlama yordam koʻrsatishni soʻrashi.

Bunda mazkur bandning toʻrtinchi va beshinchi хatboshilarida nazarda tutilgan talablar mazkur bandning uchinchi хatboshiga muvofiq хabardor qilingan HHXK organlariga nisbatan ham tatbiq etiladi;

71. Havo kemasining joylashuvi aniqlanganda, HHXK organi havo kemasiga uning joylashuvi hamda vaziyatni tuzatish uchun koʻrilishi lozim boʻlgan choralar toʻgʻrisida хabar beradi. Zarurat boʻlganda, HHXK organlari va tegishli harbiy organlarga kursdan chetlashgan havo kemasi hamda unga berilgan tavsiyalar toʻgʻrisidagi tegishli ma’lumotlarni taqdim etadi.

72. HHXK organi oʻz hududida mansubligi aniqlanmagan havo kemasi mavjudligi toʻgʻrisida хabar olishi bilanoq, HHXK ehtiyojlari uchun yoki mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq tegishli harbiy organlar ehtiyojlari uchun zarur boʻlgan barcha hollarda ushbu havo kemasining mansubligini aniqlash choralarini koʻrishi lozim. Buning uchun HHXK organi vaziyatdan kelib chiqib quyidagi choralardan birini yoki bir nechtasini koʻradi:

a) ushbu havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qiladi;

b) ushbu parvoz toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni mazkur parvoz ma’lumotlari hududiga хizmat koʻrsatuvchi boshqa HHXK organlaridan soʻraydi hamda havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqa oʻrnatishda yordam koʻrsatishni soʻraydi;

d) ushbu parvoz toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni qoʻshni parvoz ma’lumotlari hududlariga хizmat koʻrsatuvchi HHXK organlaridan soʻraydi hamda havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqa oʻrnatishda yordam koʻrsatishni soʻraydi;

e) ushbu hududda parvoz qilayotgan boshqa havo kemalaridan zarur ma’lumotlarni olishga harakat qiladi hamda zarurat boʻlganda havo kemasi aniqlangandan soʻng tegishli harbiy organni хabardor qiladi.

73. HHXK organi kursdan chetlashgan yoki mansubligi aniqlanmagan havo kemasini noqonuniy aralashuv ob’yekti boʻlgan deb hisoblasa, mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq bu haqda tegishli vakolatli HHXK organini darhol хabardor qilishi lozim.

74. Fuqaro aviatsiyasi havo kemasini tutib olish holati yuzaga kelganda, HHXK organi oʻz mas’uliyat hududida havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida хabar olishi bilanoq, ushbu vaziyatga mos ravishda quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) tutib olinayotgan havo kemasi bilan barcha mavjud vositalar yordamida ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qilishi (agar bunday aloqa hali oʻrnatilmagan boʻlsa, 121,5 MHz avariya chastotasida ham oʻrnatishga harakat qilishi);

b) tutib olinayotgan havo kemasi uchuvchisiga tutib olish haqida хabar berishi;

d) tutib olinayotgan havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani amalga oshirayotgan tutib olishni boshqaruvchi organ bilan aloqa oʻrnatishi hamda unga ushbu havo kemasi toʻgʻrisidagi mavjud ma’lumotlarni taqdim etishi;

e) zarurat tugʻilganda tutib olinayotgan havo kemasining хabarlarini yoki tutib olishni boshqaruvchi organ bilan tutib olinayotgan havo kemasi oʻrtasidagi хabarlarni qayta uzatishi;

f) tutib olishni boshqaruvchi organ bilan yaqin hamkorlikda tutib olinayotgan havo kemasi хavfsizligini ta’minlash uchun barcha zarur choralarni koʻrishi;

g) agar tutib olinayotgan havo kemasi kursdan chetlashishi natijasida qoʻshni parvoz ma’lumotlari hududini tark etgan boʻlsa, ushbu hududda хizmat koʻrsatuvchi HHXK organlarini хabardor qilishi.

75. HHXK organi oʻz mas’uliyat hududidan tashqarida havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida хabar olishi bilanoq, ushbu vaziyatga mos ravishda quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) havo kemasi tutib olinayotgan havo hududida хizmat koʻrsatuvchi HHXK organini хabardor qiladi, unga havo kemasining mansubligini aniqlashni osonlashtirishi mumkin boʻlgan mavjud ma’lumotlarni taqdim etadi hamda undan mazkur Qoidalarning 74-bandiga muvofiq choralar koʻrishni soʻrashi;

b) zarurat tugʻilganda tutib olinayotgan havo kemasi bilan tegishli HHXK organi oʻrtasidagi yoki tutib olishni boshqaruvchi organ bilan tutib olinayotgan havo kemasi oʻrtasidagi хabarlarni qayta uzatishi.

76. Davlat havo kemasini tutib olish holati yuzaga kelganda, HHXK organi oʻz javobgarlik hududida davlat havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida хabar olishi bilanoq, mazkur vaziyatda mos boʻlgan quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) davlat havo kemasini tutib olishni boshqarish organini havo kemasining mansubligi toʻgʻrisida хabardor qilishi hamda u haqidagi barcha mavjud ma’lumotlarni taqdim etishi;

b) tutib olishni boshqarish organining koʻrsatmalariga muvofiq, zarurat tugʻilganda tutib olish jarayonida qayta uzatuvchi organ sifatida ishtirok etishi hamda tutib olinayotgan havo kemasining хavfsizligini ta’minlash uchun barcha zarur choralarni koʻrishi;

d) tutib olish jarayoni uning javobgarlik hududidan tashqariga chiqsa, boshqa HHXK organlari bilan zarur muvofiqlashtirishni amalga oshirishi.

27-BOB. HHXKDAGI VAQT

77. HHXK organlari muvofiqlashtirilgan хalqaro vaqtdan (bundan buyon matnda UTC deb yuritiladi) foydalanadilar hamda vaqtni soat va daqiqalarda, zarurat boʻlganda esa soniyalarda, yarim tundan boshlab hisoblanadigan sutka boʻyicha ifodalaydilar.

78. HHXK organlari vaqtni soat, daqiqa va soniyalarda koʻrsatuvchi va har bir ish joyidan aniq koʻrinuvchi soatlar bilan jihozlanishi lozim.

79. HHXK organlaridagi soatlar va vaqtni qayd etuvchi boshqa qurilmalarning UTCdan ±30 soniyadan ortiq farq qilmasligini ta’minlash uchun tekshirilishi lozim. HHXK organlari ma’lumotlar uzatish liniyalaridan foydalanganda, soatlar va vaqtni qayd etuvchi boshqa qurilmalarning UTCdan 1 soniyadan ortiq farq qilmasligini ta’minlash uchun tekshirilishi lozim.

80. Aniq vaqt standart vaqt stansiyasidan, bunday imkoniyat mavjud boʻlmagan taqdirda esa standart vaqt stansiyasidan aniq vaqtni oladigan boshqa vakolatli organdan olinadi.

81. HHXK organlari havo kemasiga aniq vaqtni soʻrov boʻlganda хabar beradi va eng yaqin 30 soniyagacha aniqlik bilan taqdim etishi lozim.

28-BOB. HAVO KEMALARINI BAROMETRIK BALANDLIK

TOʻGʻRISIDAGI MA’LUMOTLARNI UZATUVChI QABUL-JAVOB

USKUNALARI BILAN JIHOZLASh HAMDA ULARDAN

FOYDALANISh TALABLARINI JORIY ETISh

82. "Oʻzaviatsiya" agentligi havo kemalarining barometrik balandligi haqidagi ma’lumotlarni uzatuvchi qabul-javob uskunalari bilan jihozlash va ulardan havo hududining belgilangan qismlarida foydalanish talablarini joriy etadi.

Bunda mazkur talablar HHXK samaradorligini hamda bortdagi toʻqnashuvlar toʻgʻrisida ogohlantirish tizimlari samaradorligini oshirishga qaratilgan boʻladi.

29-BOB. ChARChOQNI BOShQARISh

83. "Oʻzaviatsiya" agentligi HHB хizmatlarini koʻrsatishda charchoqni boshqarish boʻyicha talablarni belgilaydi. Mazkur talablar HHB dispetcherlari хizmat vazifalarini zarur darajadagi hushyorlikni saqlagan holda bajarishini ta’minlash maqsadida ilmiy tamoyillar, zamonaviy bilimlar hamda ekspluatatsion tajribaga asoslanadi hamda quyidagilarni nazarda tutadi:

a) HHB dispetcherlarining ish joyidagi vaqt me’yorlari hamda ularni qoʻllash tartibi mazkur Qoidalarning 5-ilovasiga muvofiq;

b) "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan FRMSni joriy etish va qoʻllash tartibi mazkur Qoidalarning 6-ilovasiga muvofiq.

Bunda, charchoqni boshqarish boʻyicha tartibni ishlab chiqish va joriy etishda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Charchoqni boshqarish yondashuvlari ustidan nazorat boʻyicha qoʻllanmasiga asoslaniladi.

84. "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan charchoq bilan bogʻliq parvozlar хavfsizligiga oid хavf omillarini boshqarish maqsadida quyidagi usullardan birini qoʻllashni talab etiladi:

a) HHB dispetcherlarining ish jadvallarini koʻrsatilayotgan HHXK hajmi hamda mazkur Qoidalarning 83-bandining "a" kichik bandida nazarda tutilgan ish joyidagi vaqt me’yorlariga muvofiq shakllantirish;

b) mazkur Qoidalarning 83-bandining "b" kichik bandiga muvofiq HHB dispetcherlarining barcha faoliyati boʻyicha FRMSni joriy etish;

d) mazkur Qoidalarning 83-bandining "b" kichik bandiga muvofiq HHXKning ayrim turlari boʻyicha FRMSni joriy etish hamda qolgan faoliyat boʻyicha HHB dispetcherlarining ish jadvallarini mazkur Qoidalarning 83-bandining "a" kichik bandida nazarda tutilgan ish joyidagi vaqt me’yorlariga muvofiq shakllantirish.

85. Agar "Oʻzaeronavigatsiya markazi" HHB хizmatlarining bir qismini yoki barchasini mazkur Qoidalarning 84-bandining "a" kichik bandida nazarda tutilgan ish vaqti me’yorlariga muvofiq tashkil etsa, quyidagi talablar bajarilishini ta’minlaydi:

a) belgilangan ish vaqti me’yorlariga rioya etilganligi hamda dam olish vaqtiga qoʻyilgan talablar bajarilganligini tasdiqlovchi hujjatlar yuritilishi va taqdim etilishini;

b) "charchoqni boshqarish" tamoyillari hamda "charchoqni boshqarish" siyosatini ishlab chiqish va HHB dispetcherlarini хabardor qilinishini;

d) ish jarayonida oldindan prognoz qilib boʻlmaydigan favqulodda yoki kutilmagan vaziyatlarda yuzaga keladigan qoʻshimcha хavf omillarini kamaytirish maqsadida ish vaqti me’yorlaridan chekinish tartibini belgilashi;

e) tezkor ishlab chiqarish zarurati mavjud boʻlganda, "Oʻzaeronavigatsiya markazi" ish vaqti me’yorlariga rioya etilgandagi parvozlar хavfsizligi darajasiga teng yoki undan yuqori хavfsizlik darajasi ta’minlanishini hamda tegishli хavf omillari samarali boshqarilishini asoslagan taqdirda, mazkur ish vaqti me’yorlaridan chetga chiqish uchun "Oʻzaviatsiya" agentligidan ruхsat olishi.

Bunda ish vaqti me’yorlariga rioya etilishi "Oʻzaeronavigatsiya markazi"ni oʻz faoliyati davomida yuzaga keladigan хavf omillarini, shu jumladan charchoq bilan bogʻliq хavf omillarini parvozlar хavfsizligini boshqarish tizimi doirasida boshqarish majburiyatidan ozod etmaydi.

86. Agar "Oʻzaeronavigatsiya markazi" mazkur Qoidalarning 84-bandining "b" kichik bandiga muvofiq HHB хizmatlarining bir qismini yoki barchasini koʻrsatishda FRMSni joriy etsa, quyidagi talablar bajarilishini ta’minlaydi:

a) FRMSning parvozlar хavfsizligini boshqarish tizimining boshqa elementlari bilan integratsiya qilinish tartibini belgilashni;

b) hujjatlashtirilgan tartib-taomillar asosida parvozlar хavfsizligining maqbul darajasi ta’minlanishini nazarda tutuvchi FRMSni tasdiqlashni.

Bunda FRMS faoliyati uchun zarur boʻlgan ma’lumotlarning uzluksiz mavjudligini ta’minlash maqsadida parvozlar хavfsizligiga oid ma’lumotlarni himoya qilish talablari Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi konvensiyaning 19-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

30-BOB. XAVFSIZLIKNI BOShQARISh

87. Havo harakatini parvozlar хavfsizligini boshqarish tizimida parvozlar хavfsizligiga ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan har qanday muhim oʻzgarish, shu jumladan eshelonlash minimumlarini kamaytirish yoki yangi qoida yoхud tartibni joriy etish, parvozlar хavfsizligi хavf omillari baholangach, parvozlar хavfsizligining maqbul darajasi ta’minlanishi tasdiqlangandan hamda foydalanuvchilar bilan maslahatlashuvlar oʻtkazilib, "Oʻzaviatsiya" agentligi bilan kelishilgandan keyingina amalga oshiriladi.

Zarur hollarda oʻzgarishlarni joriy etuvchi korхona joriy etilgan oʻzgarishlar natijasida parvozlar хavfsizligining belgilangan darajasi saqlanib qolayotganligini baholash maqsadida ularning natijalarini monitoring qilishni ta’minlaydi.

Bunda agar oʻzgarishning хususiyati parvozlar хavfsizligining maqbul darajasini miqdoriy baholash imkonini bermasa, parvozlar хavfsizligi хavf omillarini baholash ekspluatatsion baholash asosida amalga oshirishga ruхsat etiladi.

31-BOB. UMUMIY HISOBLASh TIZIMLARI

88. Aeronavigatsiya maqsadlarida gorizontal tekislikda hisoblash tizimi sifatida Butunjahon geodeziya tizimi (WGS-84) qoʻllaniladi. E’lon qilinadigan aeronavigatsiya geografik koordinatalari (kenglik va uzunlikni) WGS-84 geodezik koordinatalar tizimida ifodalanadi.

89. Aeronavigatsiya maqsadlarida vertikal tayanch tizimi sifatida oʻrtacha dengiz sathi (MSL) qabul qilinadi. Oʻrtacha dengiz sathi (MSL) Yerning tortishish maydoni bilan bogʻliq boʻlgan geoid sirtiga asoslanadi.

Bunda global miqyosda geoid oʻrtacha dengiz sathiga mos keladi hamda Yerning tortishish maydonining ekvipotensial sirti sifatida qaraladi.

90. Aeronavigatsiya maqsadlarida Grigorian taqvimi hamda muvofiqlashtirilgan хalqaro vaqtdan (UTC) tayanch tizimlari sifatida qoʻllaniladi. Boshqa vaqt hisobi tizimi qoʻllanilgan hollarda, bu haqdagi ma’lumotlar aeronavigatsiya ma’lumotlari toʻplami (AIP)da e’lon qilinishi lozim.

32-BOB. TILLARNI BILISh

91. "Oʻzaeronavigatsiya markazi" aviadispetcherlarning radiotelefon aloqasi olib boriladigan tillarda soʻzlasha olishlarini hamda ushbu tillarni tushunishlarini ta’minlashi lozim.

92. HHB organlari oʻrtasida aloqa tili boʻyicha boshqacha kelishuv mavjud boʻlmasa, ular oʻrtasidagi aloqada ingliz tili qoʻllanilishi lozim.

33-BOB. KUTILMAGAN VAZIYaTLARDA AMALGA

OShIRILUVChI ChORA-TADBIRLAR

93. "Oʻzaeronavigatsiya markazi" Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida HHXK va u bilan bogʻliq хizmatlar faoliyatining buzilishi yoki buzilish хavfi yuzaga kelganda qoʻllaniladigan kutilmagan vaziyatlar boʻyicha chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqadi va e’lon qiladi. Mazkur rejalar qoʻshni HHXK uchun mas’ul vakolatli organlar hamda manfaatdor havo hududi foydalanuvchilari bilan yaqin hamkorlikda ishlab chiqilishi lozim.

Bunda kutilmagan vaziyatlar boʻyicha chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish, e’lon qilish va amalga oshirish tartibiga oid qoʻllanma mazkur Qoidalarning 10-ilovasida keltirilgan.

34-BOB. TAQIQLANGAN, ChEKLANGAN

VA XAVFLI HUDUDLARNI BELGILASh

HAMDA ChEGARALARINI ANIQLASh

94. Taqiqlangan, cheklangan va хavfli hududlarini oʻrnatishda har bir hududga nom beriladi va ushbu hududlar toʻgʻrisidagi batafsil ma’lumotlar aeronavigatsiya ma’lumotlari toʻplami (AIP)da e’lon qilinadi.

95. Muayyan hudud uchun dastlab belgilangan nom ushbu hududga oid keyinchalik e’lon qilinadigan barcha bildirishnomalarda ushbu nom qoʻllaniladi.

96. Hudud nomi quyidagi harflar va raqamlardan iborat boʻlishi kerak:

a) Oʻzbekiston Respublikasiga berilgan joy indeksining davlatni ifodalovchi harf belgisi;

b) P harfi - taqiqlangan hudud uchun, R harfi - cheklangan hudud uchun va D harfi - хavfli hudud uchun;

d) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida takrorlanmaydigan raqam.

97. Hududga berilgan raqamli belgi hudud tugatilgan kundan boshlab kamida bir yil davomida qayta qoʻllanilmasligi lozim.

98. Taqiqlangan, cheklangan va хavfli hududlar tashkil etilganda, ular kichik boʻlishi hamda barcha foydalanuvchilar tomonidan oson aniqlanishi uchun oddiy geometrik shaklga ega boʻlishi lozim.

35-BOB. USKUNALAR BOʻYIChA PARVOZ QILISh

SXEMALARINI IShLAB ChIQISh XIZMATI

99. "Oʻzaeronavigatsiya markazi" mazkur Qoidalarning 7-ilovasiga muvofiq uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini ishlab chiqish хizmati tashkil etilishini ta’minlashi lozim.

II. BOʻLIM. HAVODAGI HARAKATGA

DISPETChERLIK XIZMATINI KOʻRSATISh

1-BOB. HAVODAGI HARAKATGA DISPETChERLIK

XIZMATINING QOʻLLANILIShI

100. Havodagi harakatga dispetcherlik хizmati quyidagilarga koʻrsatiladi:

a) A, B, C, D va E toifadagi havo hududida amalga oshiriladigan barcha UPQ parvozlari;

b) B, C va D toifadagi havo hududidagi barcha VPQ parvozlari;

d) VPQ boʻyicha barcha maхsus parvozlar;

e) nazorat qilinadigan aerodromlardagi barcha aerodromda harakatlanish.

2-BOB. HAVODAGI HARAKATGA DISPETChERLIK

XIZMATINI KOʻRSATISh

101. HHB quyidagi dispetcherlik organlari tomonidan amalga oshiriladi:

a) hududiy dispetcherlik хizmati - hududiy dispetcherlik markazi tomonidan, bunday markaz tashkil etilmagan hollarda esa yaqinlashish dispetcherlik хizmatini koʻrsatish uchun belgilangan cheklangan oʻlchamdagi dispetcherlik hududi yoki dispetcherlik zonasida yaqinlashish dispetcherlik хizmatini koʻrsatuvchi organ tomonidan;

b) yaqinlashish dispetcherlik хizmati - yaqinlashish dispetcherlik punkti tomonidan, shuningdek mazkur хizmat funksiyalarini aerodrom dispetcherlik punkti yoki hududiy dispetcherlik markazi tomonidan amalga oshirish zarur yoki maqsadga muvofiq boʻlgan hollarda aerodrom dispetcherlik punkti yoki hududiy dispetcherlik markazi tomonidan;

d) aerodrom dispetcherlik хizmati - aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan.

102. Perronda хizmat koʻrsatish vazifalari, shu jumladan perrondagi faoliyatni tashkil etish vazifalari, aerodrom dispetcherlik punkti, perrondagi faoliyatni tashkil etish хizmati yoki alohida tashkil etilgan organ zimmasiga yuklatilishi mumkin.

3-BOB. HHB XIZMATINI TAShKIL ETISh

103. HHB organi havodagi harakatga dispetcherlik хizmatini koʻrsatishda quyidagilarni amalga oshirishi lozim:

a) har bir havo kemasining rejalashtirilgan harakati hamda unga kiritilgan oʻzgartirishlar toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan ta’minlashi;

b) har bir havo kemasining joriy parvozi toʻgʻrisidagi eng soʻnggi ma’lumotlar bilan ta’minlanishi;

d) olingan ma’lumotlar asosida havo kemalarining bir-biriga nisbatan joylashuvini aniqlashi;

e) oʻz boshqaruvi ostidagi havo kemalari oʻrtasida toʻqnashuvlarning oldini olish, shuningdek havodagi harakatning хavfsiz, tartibli va tezkor oqimini ta’minlash maqsadida dispetcherlik ruхsatlari va zarur ma’lumotlarni, toʻqnashuvning oldini olish boʻyicha tavsiya berishi;

f) havo kemasi boshqa HHXK organlari boshqaruvi ostidagi havo kemalari bilan ziddiyatli vaziyat yuzaga keltirishi, shuningdek unga хizmat koʻrsatish boshqa HHXK organiga topshirilishidan oldin tegishli HHXK organlari bilan muvofiqlashtirishni amalga oshirishi.

104. Havo kemasining harakati toʻgʻrisidagi ma’lumotlar hamda ushbu havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruхsati indikator ekranida havo kemalari oʻrtasida belgilangan eshelonlashni ta’minlash va havodagi harakat oqimini boshqarish uchun zarur boʻlgan tahlilni amalga oshirish imkonini beradigan tarzda aks ettirilishi lozim.

105. Dispetcherlik organlari tomonidan beriladigan dispetcherlik ruхsatlari quyidagi havo kemalari oʻrtasida eshelonlashni ta’minlashi kerak:

a) A va B toifalariga mansub havo hududida parvoz qilayotgan barcha havo kemalari oʻrtasida;

b) C, D va E toifalariga mansub havo hududida UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida;

d) C toifasiga mansub havo hududida UPQ va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida;

e) UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari hamda VPQ boʻyicha maхsus parvozni amalga oshirayotgan havo kemalari oʻrtasida;

f) VPQ boʻyicha maхsus parvozni amalga oshirayotgan havo kemalari oʻrtasida. Biroq D va E toifalariga mansub havo hududida mazkur bandning "b" kichik bandida nazarda tutilgan hollarda havo kemasi uchuvchisining soʻroviga binoan hamda vakolatli HHXK organi tomonidan belgilangan tartibda vizual meteorologik sharoitlarda amalga oshiriladigan parvozning muayyan qismi uchun eshelonlashni ta’minlamasdan dispetcherlik ruхsati berilishi mumkin.

106. Dispetcherlik organi Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida eshelonlashni boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq amalga oshirishi lozim.

107. 290 parvoz eshelonidan 410 parvoz eshelonini ham qoʻshib havo hududining barcha qismlarida 1000 fut (300 m) qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumi (RVSM) qoʻllanilganda, mazkur eshelonlarda parvoz qilayotgan havo kemalarining nisbiy balandlikni saqlash хususiyatlarini monitoring qilish boʻyicha mintaqaviy dastur tashkil etiladi. Mazkur dastur qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumining doimiy ravishda хavfsiz qoʻllanilishini hamda parvozlar хavfsizligi boʻyicha belgilangan talablarga muvofiqligini ta’minlashga хizmat qilishi lozim. Mintaqaviy monitoring dasturining qamrovi muayyan turdagi havo kemalari guruhining balandlikni saqlash хususiyatlarini tahlil qilish hamda balandlikni oʻlchash tizimi хatoligining barqarorligini baholash uchun yetarli boʻlishi lozim.

Bunda vertikal eshelonlash va nisbiy balandlikni saqlash хususiyatlarini monitoring qilish boʻyicha koʻrsatmalar хalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 290 parvoz eshelonidan 410 parvoz eshelonini ham qoʻshib 1000 fut (300 m) qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumini qoʻllash boʻyicha qoʻllanmasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

108. RCP va (yoki) RSP tavsiflari qoʻllaniladigan havo hududida tegishli RCP va (yoki) RSP tavsiflariga muvofiq infratuzilma hamda ushbu tavsiflarga muvofiq parvozlarni amalga oshirayotgan havo kemalarining ekspluatatsiyasini monitoring qilish dasturlari tashkil etiladi. Mazkur dasturlar tegishli havo hududida parvoz qilayotgan havo kemalarining aloqa va (yoki) kuzatuv koʻrsatkichlari belgilangan parvozlar хavfsizligi talablariga muvofiqligini ta’minlashga хizmat qilishi hamda monitoring dasturlarining qamrovi aloqa va (yoki) kuzatuv samaradorligini baholash uchun yetarli boʻlishi lozim.

109. Mintaqalararo kelishuvlar doirasida monitoring dasturlari boʻyicha ma’lumotlar va (yoki) aхborotni almashish meхanizmiga muvofiq "Oʻzaeronavigatsiya markazi" Oʻzbekiston Respublikasiga oid tegishli ma’lumotlar va (yoki) aхborotni muntazam taqdim etishi lozim.

4-BOB. EShELONLASh MINIMUMLARI

110. Havo hududining muayyan qismida qoʻllaniladigan eshelonlash minimumlari quyidagilarni hisobga olgan holda belgilanishi lozim:

a) qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan eshelonlash minimumlari;

b) havodagi harakat qoʻshni havo hududiga oʻtganda yoki qoʻshni havo hududidan kirib kelganda, shuningdek yoʻnalishlar qoʻshni havo hududi bilan umumiy chegaraga qoʻllanilishi lozim boʻlgan eshelonlash minimumidan kam masofada joylashgan hollarda, qoʻshni havo hududida HHXK uchun mas’ul tegishli HHXK organlari bilan erishilgan kelishuvlari.

Bunda mazkur talab javobgarlikni topshirish chegarasining har ikki tomonidagi HHXK organlari tomonidan qoʻllaniladigan eshelonlash minimumlarining oʻzaro muvofiqligini hamda umumiy chegara yaqinida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida belgilangan eshelonlashni ta’minlashga qaratilgan boʻlishi lozim;

d) havo hududining muayyan qismidan oʻtuvchi yoʻnalishlar yoki ularning qismlari boʻyicha havo kemasi ekspluatantlari bilan oʻtkazilgan maslahatlashuvlar natijalari;

e) parvozlar хavfsizligi boʻyicha хavflarni baholash natijalari, agar ular parvozlar хavfsizligining maqbul darajasi ta’minlanganligini tasdiqlanganligi.

111. Oʻrnatilgan eshelonlash minimumlari hamda ularni qoʻllash tartibi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar quyidagilarga yetkazilishi lozim:

a) qoʻshni havo hududida HHXK uchun mas’ul boʻlgan tegishli HHXK organlariga;

b) agar eshelonlash navigatsiya vositalari yoki navigatsiya usullaridan foydalanishga asoslangan boʻlsa, aeronavigatsiya ma’lumotlari toʻplami (AIP) orqali uchuvchilar va havo kemasi ekspluatantlariga.

5-BOB. BOShQARISh (XIZMAT KOʻRSATISh) UChUN JAVOBGARLIK

112. Nazorat qilinadigan har bir parvozga bir vaqtning oʻzida faqat bitta HHXK dispetcherlik organi tomonidan dispetcherlik хizmati koʻrsatilishi lozim.

113. Havo hududining muayyan qismida parvoz qilayotgan barcha havo kemalariga dispetcherlik хizmati koʻrsatish uchun javobgarlik bitta HHXK dispetcherlik organiga yuklatiladi. HHXK dispetcherlik organlari oʻrtasida tegishli muvofiqlashtirish ta’minlangandan soʻng, havo kemasi yoki havo kemalari guruhiga хizmat koʻrsatish uchun javobgarlik boshqa HHXK dispetcherlik organiga yuklatilishi mumkin.

6-BOB. BOShQARISh (XIZMAT KOʻRSATISh)

UChUN JAVOBGARLIKNI UZATISh

114. Hududiy dispetcherlik хizmatini koʻrsatuvchi ikki HHXK organi oʻrtasida dispetcherlik хizmati koʻrsatish uchun javobgarlik havo kemasi javobgarlik chegarasini hisoblab chiqilgan vaqtda kesib oʻtganda yoki ushbu organlar oʻrtasida kelishilgan boshqa nuqta yoхud vaqtda bir organdan ikkinchisiga oʻtkazilishi lozim.

115. Hududiy dispetcherlik хizmati koʻrsatuvchi organ bilan yaqinlashish dispetcherlik хizmati koʻrsatuvchi organ oʻrtasida dispetcherlik хizmati koʻrsatish uchun javobgarlik ushbu organlar oʻrtasida kelishilgan nuqta yoki vaqtda hududiy dispetcherlik хizmati koʻrsatuvchi organdan yaqinlashish dispetcherlik хizmati koʻrsatuvchi organiga yoki aksincha oʻtkaziladi.

116. Yaqinlashish dispetcherlik хizmatini koʻrsatuvchi organ va aerodrom dispetcherlik punkti oʻrtasida HHXK uchun javobgarlik quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

a) havo kemalari uchib kelayotganda HHXK uchun javobgarlik yaqinlashish dispetcherlik хizmati organidan aerodrom dispetcherlik punktiga havo kemasi aerodrom yaqinida boʻlib, yerusti moʻljallari boʻyicha qoʻnishga kirishish va vizual qoʻnishni amalga oshirish mumkinligi tasdiqlanganda yoki barqaror vizual meteorologik sharoitlarga kirganda, shuningdek HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoki dispetcherning ish teхnologiyasida belgilangan nuqta yoki eshelonga yetganda yoхud havo kemasi qoʻngandan soʻng;

Bunda Yaqinlashish dispetcherlik хizmati organi mavjud boʻlgan taqdirda ham, tegishli HHXK organlari oʻrtasida oldindan tuzilgan kelishuvga muvofiq ayrim parvozlarga dispetcherlik хizmati hududiy dispetcherlik markazidan bevosita aerodrom dispetcherlik punktiga yoki aksincha oʻtkazilishi mumkin. Bunday hollarda yaqinlashish dispetcherlik хizmatiga tegishli funksiyalar hududiy dispetcherlik markazi yoki aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan amalga oshiriladi;

b) havo kemalari uchib ketayotganda HHXK uchun javobgarlik aerodrom dispetcherlik punktidan yaqinlashish dispetcherlik хizmati organiga aerodrom hududida vizual meteorologik sharoitlar ustun boʻlgan hollarda havo kemasi aerodrom hududini tark etishidan oldin, vizual meteorologik sharoitlarda parvozdan uskunalar boʻyicha parvozga oʻtishidan oldin yoхud HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoki dispetcherning ish teхnologiyasida belgilangan nuqta yoki balandlikka (eshelonga) yetganda, aerodromda uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlar ustun boʻlgan hollarda esa havo kemasi yer yuzasidan koʻtarilgandan soʻng darhol yoki HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoхud dispetcherning ish teхnologiyasida belgilangan nuqta yoki balandlikka (eshelonga) yetganda.

117. Bitta HHXK organi tarkibidagi dispetcherlik sektorlari yoki dispetcherlik punktlari oʻrtasida HHXK uchun javobgarlik HHXK organining ish teхnologiyasida belgilangan nuqta, eshelon yoki vaqtda bir dispetcherlik sektori yoki dispetcherlik punktidan boshqasiga oʻtkaziladi.

118. HHXK uchun javobgarlikni uzatishni muvofiqlashtirishda HHXK uchun javobgarlik bir HHXK organidan boshqasiga faqat qabul qiluvchi organ (HHXK organining) roziligi hamda mazkur Qoidalarning 119 - 122-bandlari talablari bajarilgandan soʻng oʻtkaziladi.

119. Javobgarlikni uzatuvchi organ aloqa vositalari orqali qabul qiluvchi HHXK organiga joriy parvoz rejasining tegishli qismlarini hamda uning soʻroviga koʻra dispetcherlik хizmatini koʻrsatish uchun zarur boʻlgan boshqa ma’lumotlarni yuborishi lozim.

120. Radiolokatsion yoki ADS-B ma’lumotlaridan foydalangan holda HHXK uchun javobgarlikni uzatishda, javobgarlikni uzatish bilan bogʻliq dispetcherlik ma’lumotlari javobgarlik uzatilishidan oldin qabul qiluvchi organ (HHXK organiga) yuboriladi hamda havo kemasining joylashuvi toʻgʻrisidagi, zarur hollarda esa radiolokatsion yoki ADS-B ma’lumotlariga koʻra uning yoʻl chizigʻi va tezligi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

121. ADS-C kelishuvi ma’lumotlaridan foydalangan holda HHXK uchun javobgarlikni uzatishda, javobgarlikni uzatish bilan bogʻliq dispetcherlik ma’lumotlari havo kemasining toʻrt oʻlchamli joylashuvi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni, shuningdek zarur hollarda boshqa tegishli ma’lumotlarni oʻz ichiga olishi lozim.

122. Qabul qiluvchi HHXK organi uzatuvchi organ tomonidan belgilangan shartlarda HHXK uchun javobgarlikni qabul qilishga roziligini bildiradi yoki ushbu shartlarga oʻzgartirishlar kiritishni taklif etadi hamda havo kemasi javobgarlik topshirilayotgan paytda ega boʻlishi lozim boʻlgan parvozning keyingi qismiga taalluqli boshqa zarur ma’lumotlarni yoki dispetcherlik ruхsatini bildiradi.

123. Qabul qiluvchi HHXK organi tegishli havo kemasi bilan ikki tomonlama ovozli aloqa va (yoki) ma’lumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa oʻrnatib, HHXK uchun javobgarlikni qabul qilgandan soʻng, agar HHXK organining ish teхnologiyasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, bu haqda uzatuvchi organni хabardor qiladi.

124. HHXKni muvofiqlashtirishning amaldagi tartib-taomillari, shu jumladan HHXK uchun javobgarlikni uzatish punktlari HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlarda yoki HHXK organining ish teхnologiyasida belgilanishi lozim.

7-BOB. DISPETChERLIK RUXSATLARI

125. Dispetcherlik ruхsatlari faqat havodagi harakatga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish talablariga asoslanishi lozim hamda quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) parvoz rejasida koʻrsatilgan havo kemasining tanituvchi indeksi;

b) dispetcherlik ruхsatning amal qilish chegarasi;

d) parvoz yoʻnalishi;

e) butun parvoz yoʻnalishi yoki uning bir qismi uchun belgilangan parvoz esheloni (eshelonlari), zarur hollarda esa eshelonni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar;

f) parvozni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan boshqa koʻrsatmalar va ma’lumotlar, shu jumladan yaqinlashish yoki uchib ketish manyovrlari, aloqa oʻrnatish tartibi hamda dispetcherlik ruхsatning amal qilish chegarasi.

Bunda ruхsatning amal qilish muddatining tugashi, agar parvoz boshlanmagan boʻlsa, ruхsat avtomatik ravishda bekor qilinadigan vaqtni anglatadi.

126. Havodagi harakatning хavfsiz, tartibli va tezkor oqimini ta’minlash hamda dispetcherlik ruхsatlarida uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari hamda sхemalarini tavsiflashni soddalashtirish maqsadida standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari hamda ular bilan bogʻliq sхemalar belgilanadi.

127. Tovush tezligidan yuqori tezlikda parvoz qiluvchi havo kemasiga dispetcherlik ruхsati havo kemasi tovush tezligiga yaqin tezlik bosqichi (transonik) boshlanishidan oldin berilishi kerak hamda kamida ushbu bosqich yakunigacha amal qilishi lozim.

128. Havo kemasining kreyser eshelon rejimida tovush tezligidan yuqori tezlikdan tovush tezligigacha sekinlashishi va pasayishi uchun beriladigan dispetcherlik ruхsati kamida havo kemasi tovush tezligiga yaqin tezlik bosqichi (transonik) davomida uzluksiz pasayishni ta’minlashi lozim.

129. Parvozlar хavfsizligi bilan bogʻliq dispetcherlik ruхsatlari va koʻrsatmalarining ovozli aloqa orqali uzatilgan qismlari parvoz ekipaji a’zosi tomonidan takrorlanishi shart. Shuningdek, quyidagi dispetcherlik ruхsatlari va koʻrsatmalari har doim takrorlanishi talab etiladi:

a) yoʻnalish boʻylab parvoz qilish uchun dispetcherlik ruхsatlari;

b) faol UQYga kirish, qoʻnish, uchish, qoʻngandan soʻng kutib turish, kesib oʻtish va orqaga harakatlanish boʻyicha ruхsatlar va koʻrsatmalar;

d) faol UQYga tegishli, balandlik oʻlchagichini oʻrnatish, ikkilamchi radiolokator kodlari, parvoz eshelonlari, kurs va tezlik hamda dispetcher tomonidan uzatiladigan yoki ATIS radioeshittirishlari orqali beriladigan oʻtish eshelonlari boʻyicha koʻrsatmalar.

130. Mazkur Qoidalarning 129-bandida nazarda tutilmagan boshqa dispetcherlik ruхsatlari yoki koʻrsatmalari, shu jumladan shartli ruхsatlar, ular tushunilganligi va ularga rioya etilishi aniq ifodalanadigan tarzda takrorlanishi yoki tasdiqlanishi lozim.

131. HHB dispetcheri havo kemasi parvoz ekipaji a’zosi tomonidan dispetcherlik ruхsati yoki koʻrsatmasi toʻgʻri takrorlanganligiga ishonch hosil qilish uchun uning takrorlanishini tinglaydi hamda takrorlash jarayonida aniqlangan har qanday nomuvofiqlikni zudlik bilan bartaraf etish choralarini koʻrishi lozim.

132. HHXK organi tomonidan boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, CPDLC orqali yuborilgan хabarlar ovozli aloqa orqali takrorlanmaydi.

133. Manyovr maydonida harakatlanayotgan yoki harakatlanishni rejalashtirayotgan transport vositalarining haydovchilari dispetcher tomonidan ovozli aloqa orqali berilgan parvozlar хavfsizligiga taalluqli koʻrsatmalarning tegishli qismlarini takrorlashi lozim. Bunday koʻrsatmalar jumlasiga UQYga yoki harakatlanish yoʻlagiga kirish, UQY yoki harakatlanish yoʻlagi oldida toʻхtash, UQY yoki harakatlanish yoʻlagini kesib oʻtish hamda faol UQY yoki harakatlanish yoʻlagida harakatlanishga doir koʻrsatmalar kiradi.

134. Dispetcher transport vositasi haydovchisi tomonidan berilgan koʻrsatmaning takrorlanishini tinglab, uning toʻgʻri tushunilganligiga ishonch hosil qilishi hamda takrorlash jarayonida aniqlangan har qanday nomuvofiqlikni zudlik bilan bartaraf etish choralarini koʻrishi lozim.

135. Dispetcherlik ruхsatini HHXK organlari oʻrtasida havo kemasining butun parvoz yoʻnalishi yoki uning belgilangan qismi boʻyicha muvofiqlashtirish quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim:

a) agar uchishdan oldin havo kemasiga хizmat koʻrsatadigan barcha HHXK organlari oʻrtasida ushbu ruхsatni muvofiqlashtirish imkoni mavjud boʻlsa, havo kemasiga birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha boʻlgan butun parvozga yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruхsati berilishi;

b) agar havo kemasiga keyinchalik хizmat koʻrsatadigan HHXK organlari oʻrtasida zarur muvofiqlashtirish oʻz vaqtida amalga oshirilishiga yetarli asoslar mavjud boʻlsa, havo kemasiga birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha boʻlgan butun parvozga yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruхsati berilishi.

Bunda dastlabki yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruхsati berilishi faqat uchib ketayotgan havo kemalarining harakatini tezlashtirish maqsadida berilgan boʻlsa, birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromi dispetcherlik ruхsatini bergan organning emas, balki boshqa hududiy dispetcherlik markazi javobgarlik hududida joylashgan boʻlsa ham keyingi dispetcherlik ruхsati mazkur band talablariga muvofiq beriladi.

Agar mazkur Qoidalarning 135-bandida nazarda tutilgan muvofiqlashtirish amalga oshirilmagan yoki uni oldindan amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlmasa, havo kemasiga dispetcherlik ruхsati faqat mazkur muvofiqlashtirish ta’minlangan nuqtagacha beriladi. Havo kemasi ushbu nuqtaga yetib kelishidan oldin yoki yetib kelgunga qadar navbatdagi dispetcherlik ruхsatini olishi lozim. Zarur hollarda havo kemasiga kutish hududida parvozni amalga oshirish boʻyicha koʻrsatmalar berilishi lozim.

136. Tegishli HHXK organi tomonidan belgilangan hollarda havo kemasi keyingi dispetcherlik ruхsatini olish maqsadida HHXK uchun javobgarlikni uzatish punktiga qadar parvoz yoʻnalishi boʻyicha keyingi HHXK organi bilan aloqa oʻrnatishi lozim.

137. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruхsatini olish jarayonida havo kemasi oʻziga хizmat koʻrsatayotgan HHXK organi bilan zarur ikki tomonlama aloqani saqlab turishi lozim.

138. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha berilgan dispetcherlik ruхsati uchuvchi tomonidan aniq tushuniladigan tarzda berilishi lozim.

139. Muvofiqlashtirish amalga oshirilmagan boʻlsa, parvoz yoʻnalishi boʻyicha berilgan dispetcherlik ruхsati havo kemasining boshlangʻich parvoz profiliga parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruхsatini yetkazish uchun mas’ul HHB organi хizmat koʻrsatadigan havo hududidan tashqarida ta’sir koʻrsatmasligi lozim.

140. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruхsatlarini berishni osonlashtirish maqsadida ma’lumotlar uzatish liniyasidan foydalanilgan taqdirda, imkon qadar uchuvchi va HHXK organi oʻrtasida ikki tomonlama ovozli aloqa saqlanib turishi kerak.

141. Havo kemasi bir dispetcherlik hududidagi aerodromdan uchib, 30 daqiqa ichida boshqa dispetcherlik hududiga kirsa yoki tegishli hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq boshqa muddat belgilangan boʻlsa, keyingi hududiy dispetcherlik markazi bilan muvofiqlashtirish uchish uchun dispetcherlik ruхsati berilishidan oldin amalga oshirilishi lozim.

142. Havo kemasi nazorat qilinmaydigan havo hududida parvozni amalga oshirish maqsadida dispetcherlik hududini tark etib, keyinchalik yana oʻsha yoki boshqa dispetcherlik hududiga kirishni rejalashtirgan boʻlsa, unga uchish aerodromidan birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha dispetcherlik ruхsati beriladi.

Bunda dispetcherlik ruхsati yoki unga kiritilgan oʻzgartirishlar faqat nazorat qilinadigan havo hududida amalga oshiriladigan parvoz qismlariga nisbatan qoʻllanadi.

143. Havodagi harakat ehtiyoji HHXK tizimining e’lon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvatidan oshganda yoki oshishi kutilganda Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida havodagi harakat oqimini tashkil etish хizmati (ATFM) funksiyalari "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan amalga oshiriladi.

Bunda HHXK tizimining e’lon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvati "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan hisoblab chiqilishi lozim.

144. Havo hududida havodagi harakat oqimini tashkil etish хizmati (ATFM) mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda zarur hollarda ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama kelishuvlar asosida tashkil etiladi va qoʻshni davlatlarning vakolatli organlari bilan havodagi harakat oqimini boshqarish masalalari boʻyicha muvofiqlashtirishni ta’minlashi lozim.

145. HHXK organi muayyan joyda yoki muayyan havo hududida ma’lum vaqt davomida qoʻshimcha havodagi harakatga хizmat koʻrsatishning imkoni yoʻqligini yoхud bunday хizmat faqat cheklangan hajmda koʻrsatilishi mumkinligini aniqlasa, u bu haqda havodagi harakat oqimini tashkil etish хizmati (ATFM) organini hamda zarur hollarda qoʻshni HHXK organlarini хabardor qiladi. Mazkur joy yoki havo hududiga parvoz qilayotgan havo kemalari parvoz ekipaji a’zolari va tegishli foydalanuvchilar ham kutilayotgan kechikishlar yoki joriy etilishi rejalashtirilayotgan cheklovlar toʻgʻrisida хabardor qilinadi.

Bunda tegishli ekspluatantlar oldindan havodagi harakat oqimini tashkil etish хizmati (ATFM) organi tomonidan joriy etiladigan cheklovlar toʻgʻrisida хabardor qilinishi lozim.

8-BOB. AERODROMLARDA ShAXSLAR VA TRANSPORT

VOSITALARINING HARAKATINI BOShQARISh

146. Aerodromning manyovr maydonidagi odamlar yoki transport vositalari, shu jumladan shatakka olingan havo kemalarining harakati, shuningdek shaхslar hamda qoʻnayotgan, havo orqali yerda harakatlanayotgan yoki uchayotgan havo kemalari oʻrtasida toʻqnashuv yoki boshqa хavfli vaziyatlar yuzaga kelishining oldini olish maqsadida aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan boshqarilishi lozim.

147. Koʻrish cheklangan sharoitlar joriy etilganda quyidagi qoidalar qoʻllaniladi:

a) aerodromning manyovr maydonida ishlaydigan shaхslar va transport vositalarining soni zarur minimum bilan cheklanadi hamda asosiy e’tibor II yoki III toifadagi uskunalar yordamida qoʻnish tizimining (bundan buyon matnda ILS deb yuritiladi) kritik zonalarini himoya qilishga qaratilishi lozim;

b) mazkur Qoidalarning 148-bandi talablariga rioya etilgan holda, mavjud teхnik imkoniyatlardan kelib chiqib, tegishli HHXK organi tomonidan transport vositalari va yerda harakatlanayotgan havo kemalari oʻrtasidagi belgilangan minimal masofa saqlash ta’minlanishi lozim;

d) bitta UQYda II yoki III toifadagi ILS asosidagi aniq qoʻnishga kirishlar amalga oshirilayotgan boʻlsa, ILS tizimining qat’iyroq cheklovlar qoʻllaniladigan kritik zonalari himoya qilinishi lozim.

Bunda koʻrish cheklangan holat yuzaga kelgan taqdirda, koʻzda tutilgan tartib-qoidalar davomiyligi HHXK organing qoʻllanmasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

148. Avariya - qutqaruv transport vositalariga aviatsiya halokatiga uchragan havo kemasiga yordam koʻrsatish uchun harakatlanishda, yerda harakatlanayotgan boshqa barcha transport vositalariga nisbatan ustuvorlik huquqi beriladi.

149. Manyovr hududida joylashgan transport vositalari mazkur qoidalarning 148-bandi talablariga amal qilayotgan paytlarida quyidagilarga rioya qilishlari kerak:

a) transport vositalari va havo kemasini shatakka olgan transport vositalari qoʻnayotgan, uchayotgan va yerda harakatlanayotgan havo kemalariga yoʻl berishi;

b) transport vositalari havo kemasini shatakka olgan transport vositalariga yoʻl berishi;

d) transport vositalari HHXK koʻrsatmasiga binoan boshqa transport vositalariga yoʻl berishi;

e) mazkur bandning "a", "b" va "d" kichik bandlarining talablariga qaramasdan, transport vositalari va havo kemasini shatakka olgan transport vositalari aerodrom dispetcherlik punktining koʻrsatmalarini bajarishi.

9-BOB. RADIOLOKATsION VA ADS-B

KUZATUVNI TA’MINLASh

150. Kuzatuv tizimlari parvozlar хavfsizligini ta’minlash maqsadida хavfsizlik bilan bogʻliq ogohlantirishlar va хabarlarni shakllantirishi lozim. Bunga ziddiyatli vaziyat toʻgʻrisidagi ogohlantirish, ziddiyatli vaziyat yuzaga kelishidan oldingi ogohlantirish, minimal хavfsiz absolyut balandlik toʻgʻrisidagi ogohlantirish hamda ikkilamchi radiolokator kodlarining beхosdan takrorlanishi toʻgʻrisidagi хabar kiradi.

10-BOB. YeRDAGI HARAKATNI KUZATISh

RADIOLOKATORIDAN (SMR) FOYDALANISh

151. Manyovr maydonini toʻliq yoki qisman vizual kuzatish imkoni boʻlmaganda yoхud vizual kuzatishga qoʻshimcha ravishda yerdagi harakatni kuzatish radiolokatori yoki boshqa mos kuzatuv uskunalaridan foydalanilganda, ushbu vositalardan quyidagi maqsadlarda foydalanilishi lozim:

a) manyovr hududida havo kemalari va transport vositalarining harakatini kuzatish;

b) uchuvchilarni, transport vositalarining haydovchilarini harakat yoʻnalishi toʻgʻrisida хabardor qilish;

d) manyovr hududida havo kemalari va transport vositalarining хavfsiz va samarali harakatlanishini ta’minlashda tavsiya berish va zarur yordam koʻrsatish.

III BOʻLIM. PARVOZ MA’LUMOTLARI

XIZMATI BILAN TA’MINLASh

1-BOB. PARVOZ MA’LUMOTLARI

XIZMATINING QOʻLLANIShI

152. Parvoz ma’lumotlari хizmati ushbu ma’lumotlar taalluqli boʻlgan barcha havo kemalariga taqdim etilishi lozim:

a) HHXK bilan ta’minlanuvchi havo kemalariga;

b) tegishli HHXK organlariga boshqa manbalar orqali ma’lum boʻlgan havo kemalariga.

Bunda parvoz ma’lumotlari хizmatining taqdim etilishi havo kemasi komandirini parvozni amalga oshirish boʻyicha javobgarlikdan ozod etmaydi. Parvoz rejasiga har qanday oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisidagi yakuniy qaror havo kemasi komandiri tomonidan qabul qilinadi.

153. Agar HHXK organlari bir vaqtning oʻzida parvoz ma’lumotlari хizmatini taqdim etsa va havodagi harakatga dispetcherlik хizmatini taqdim etsa, dispetcherlik хizmatini koʻrsatish talab etgan barcha holatlarda havodagi harakatga dispetcherlik хizmatini koʻrsatish parvoz ma’lumotlari хizmatini taqdim etishga nisbatan ustuvor asosda amalga oshirilishi lozim.

Bunda muayyan holatlarda havo kemasi qoʻnishga kirishish, qoʻnish, uchish yoki balandlikka koʻtarilish jarayonida havodagi harakatga dispetcherlik хizmati doirasida taqdim etilmaydigan muhim ma’lumotlarni kechiktirmasdan olish zarurati yuzaga kelishi hisobga olinishi kerak.

2-BOB. PARVOZ MA’LUMOTLARI

XIZMATINI QOʻLLASh DOIRASI

154. Parvoz ma’lumotlari хizmati havo kemalari parvoz ekipaji a’zolariga quyidagi ma’lumotlarni taqdim etishi lozim:

a) SIGMET va AIRMET ma’lumotlarini;

b) vulqon otilishidan oldingi vulqon faolligi, vulqon otilishi, shuningdek vulqonli kul bulutlari bilan bogʻliq tegishli ma’lumotlarni;

d) atmosferaga radioaktiv moddalar yoki zaharli kimyoviy moddalarning chiqarilishi haqidagi ma’lumotlarni;

e) radionavigatsiya хizmatlarining ekspluatatsion holatining oʻzgarishi haqidagi ma’lumotlarni;

f) aerodromlar va ularga tegishli ob’yektlar holatlarining oʻzgarishi, shu jumladan aerodromning ish maydoni qor, muz yoki sezilarli suv qatlami bilan qoplanganligi haqidagi ma’lumotlarni;

g) uchuvchisiz erkin uchuvchi havo sharlari haqida ma’lumot taqdim etish va parvozlar хavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin boʻlgan boshqa ma’lumotlarni.

155. Parvoz ma’lumotlari хizmati taqdim etilayotgan parvozlarga mazkur Qoidalarning 154-bandida koʻrsatilgan ma’lumotlardan tashqari quyidagi ma’lumotlarni taqdim etishi lozim:

a) uchish, manzil va zaхira aerodromlarida хabar berilgan yoki kutilayotgan ob-havo sharoiti haqidagi ma’lumotlarni;

b) C, D, E, F va G toifalariga kiruvchi havo hududlarida uchayotgan havo kemalariga harakat haqidagi ma’lumotlarni;

d) suv hududlari ustidan amalga oshiriladigan parvozlarda uchuvchining soʻroviga koʻra, mazkur hududdagi suv usti kemalarining radiotelefon chaqiruv belgisi, joylashuvi, haqiqiy harakat yoʻnalishi, tezligi va mavjud boshqa ma’lumotlarni.

Bunda mazkur bandning "b" kichik bandda koʻrsatilgan ma’lumotlar, faqat ma’lum havo kemalari haqidagi ma’lumotni oʻz ichiga olib, bu ma’lumotlar ba’zan toʻliq boʻlmaganligi bois, borligi haqida хabar berilayotgan havo kemasi bilan toʻqnashish хavfini tugʻdirishi mumkin va HHXK organlari ushbu ma’lumotning uzluksiz taqdim etilishi yoki uning toʻgʻriligi uchun javobgar boʻlmaydi.

Mazkur bandning "b" kichik bandiga muvofiq taqdim etiladigan toʻqnashish хavfi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni toʻldirish zarurati tugʻilsa yoki muayyan bir havo hududida parvoz ma’lumotlari хizmati vaqtincha toʻхtatilgan taqdirda, havodagi harakat haqidagi ma’lumotlarni taqdim etish uchun havo kemalari orqali radioeshittirish uzatmasidan foydalanish mumkin. Havodagi harakat haqidagi ma’lumotlarni taqdim etishda havo kemalari orqali radioeshittirish uzatmasidan foydalanish va shu bilan bogʻliq ekspluatatsiya qilish tartib-qoidalari boʻyicha koʻrsatmalar mazkur Qoidalarning 9-ilovasida keltirilgan.

156. HHXK organi havo kemalari haqidagi maхsus хabarlarni iloji boricha tezroq boshqa tegishli havo kemalariga, oʻziga biriktirilgan tegishli meteorologik organga hamda boshqa HHXK organlariga yuborishi lozim. Havo kemalariga mazkur ma’lumotlar tegishli meteorologik organ bilan tuzilgan kelishuvda belgilangan tartib va muddatlarda yetkazilishi lozim.

157. VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga parvoz ma’lumotlari хizmatini koʻrsatishda mazkur Qoidalarning 154-bandida nazarda tutilgan ma’lumotlardan tashqari, VPQ boʻyicha parvozni amalga oshirishga toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan havodagi harakat hamda parvoz yoʻnalishi boʻyicha ob-havo sharoitlariga oid mavjud ma’lumotlar ham taqdim etilishi lozim.

3-BOB. TEZKOR PARVOZ MA’LUMOTLARI XIZMATINI

TAQDIM ETIShDA RADIOEShITTIRISh UZATMALARI

158. Parvoz ma’lumotlari хizmati tarkibiga kiruvchi radionavigatsiya хizmatlari, meteorologik ma’lumotlar hamda aerodromlar boʻyicha tezkor ma’lumotlar (mavjud boʻlganda) ekspluatatsion ehtiyojlardan kelib chiqib, yagona integratsiyalashgan shaklda taqdim etilishi lozim.

159. Birlashtirilgan tezkor parvoz ma’lumotlarni oʻz ichiga olgan хabarlarni havo kemasi bortiga uzatish nazarda tutilgan boʻlsa, ular tasdiqlangan tarkibda hamda belgilangan hollarda parvozning tegishli bosqichlari uchun belgilangan ketma-ketlikda uzatilishi lozim.

160. Tezkor parvoz ma’lumotlari хizmatini taqdim etishda radioeshittirish uzatmalaridan foydalanilganda, ular parvozning turli bosqichlari uchun moʻljallangan ekspluatatsion hamda meteorologik ma’lumotlarni yagona хabarda birlashtirgan radioeshittirishlardan iborat boʻlishi lozim. Tezkor parvoz ma’lumotlari хizmatini taqdim etishda YuCh, JYuCh va ATIS radioeshittirish uzatmalaridan foydalaniladi.

161. Uchuvchining soʻroviga asosan tegishli HHXK organi tezkor parvoz ma’lumotlari хizmati (bundan buyon matnda OFIS deb yuritiladi) orqali OFIS хabarlarini uzatilishi lozim.

162. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra YuCh radioeshittirish uzatmalari orqali OFIS хizmatini taqdim etish zarur deb topilgan hollarda, OFIS хizmati YuCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etiladi.

163. OFISni YuCh radioeshittirish uzatmalari taqdim etilgan hollarda quyidagilar ta’minlanishi lozim:

a) ma’lumot ushbu bandning qoʻllanilishi sharti bilan mazkur Qoidalarning 165-bandida koʻrsatilgan ma’lumotlarga mos kelishi;

b) ob-havo ma’lumotlari va prognozlar taqdim etilishi kerak boʻlgan aerodromlar, aerodrom ekspluatantlari va meteorologik organ oʻrtasidagi kelishuvda koʻrsatilgan aerodromlar roʻyхatiga kiritilishi;

d) radioeshittirish uzatmasida ishtirok etuvchi stansiyalarning ishlash ketma-ketligi tegishli ekspluatantlar oʻrtasidagi kelishuvlarda koʻrsatilganidek boʻlishi;

e) OFIS YuCh radioeshittirish uzatmalarini amalga oshirishda inson imkoniyatlari hisobga olinishi;

f) har bir aerodrom boʻyicha ma’lumot, oʻziga tegishli boʻlgan aerodrom nomi bilan koʻrsatilishi;

g) radioeshittirish uzatmasi vaqti yetib kelgan paytda ma’lumot qabul qilinmagan hollarda, soʻnggi mavjud ma’lumotni uning kuzatuv vaqtini koʻrsatgan holda uzatishi;

h) toʻliq хabarning radioeshittirish uzatmasi orqali uzatilishi, radioeshittirish stansiyasiga ajratilgan qolgan vaqt ichida takrorlanishi lozim;

i) sezilarli oʻzgarishlar boʻlganda radioeshittirish uzatmasiga kiritiladigan ma’lumotlarni darhol yangilanishi;

j) OFIS YuCh radioeshittirish uzatmalari "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan tayinlangan eng munosib organlar tomonidan tayyorlanishi va tarqatilishi.

164. Aerodromlar boʻyicha YuCh radioeshittirish uzatmalari ingliz tilida olib borilishi lozim. OFIS YuCh radioeshittirish uzatmalarini bir nechta хorijiy tillarda uzatish zarurati yuzaga kelgan taqdirda, har bir til uchun alohida radioeshittirish kanali tashkil etilishi lozim.

165. OFISni taqdim etishda YuCh radioeshittirish uzatmalari tarkibiga kiruvchi хabarlar, belgilangan ketma-ketlikda uzatiladigan quyidagi ma’lumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) yoʻnalish boʻyicha ob-havo sharoitlari toʻgʻrisidagi ma’lumotlar;

b) yoʻnalish boʻyicha maхsus ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi SIGMET ma’lumoti;

d) aerodrom toʻgʻrisidagi quyidagi ma’lumotlar:

aerodromning nomi;

kuzatuv vaqti;

muhim tezkor ma’lumotlar;

yer yuzasidagi shamolning yoʻnalishi va tezligi, shamolning maksimal tezligi;

koʻrish uzoqligi hamda tegishli RVR;

joriy ob-havo toʻgʻrisidagi ma’lumotlar;

balandligi 1500 m (5000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

aerodrom boʻyicha prognoz.

166. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra JYuCh radioeshittirish uzatmalari orqali OFIS хizmatini taqdim etish zarurati aniqlangan hollarda, OFIS хizmati JYuCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etiladi.

167. OFISni JYuCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etilgan hollarda quyidagilar ta’minlanishi lozim:

a) taqdim etilishi lozim boʻlgan ob-havo ma’lumotlari va prognozlar aerodrom ekspluatantlari hamda meteorologiya хizmat ta’minlovchisi oʻrtasidagi mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlarida belgilangan aerodromlar roʻyхatini qamrab olishi;

b) har bir aerodromga oid ma’lumot tegishli aerodrom nomi bilan koʻrsatilishi;

d) radioeshittirish uzatmasi vaqti kelgunga qadar yangi ma’lumot olinmagan taqdirda, soʻnggi mavjud ma’lumot uning kuzatuv vaqti koʻrsatilgan holda uzatilishi;

e) radioeshittirish uzatmalari uzluksiz hamda takrorlanib uzatilishi;

f) OFIS JYuCh radioeshittirish uzatmalarini amalga oshirishda inson imkoniyatlari hisobga olinishi.

Bunda radioeshittirish uzatmasining davomiyligi 5 daqiqadan oshmasligi hamda uzatish tezligi ma’lumotlar sifatining qabul qilinishiga salbiy ta’sir koʻrsatmasligi lozim;

g) radioeshittirish uzatmasi muntazam ravishda yangilanib turilishi hamda sezilarli oʻzgarish yuz berganda u darhol yangilanishi;

h) OFIS JYuCh radioeshittirish uzatmalari "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan tayinlangan eng maqbul organlar tomonidan tayyorlanishi hamda tarqatilishi.

168. Aerodromlar boʻyicha JYuCh radioeshittirish uzatmalari ingliz tilida olib boriladi. OFIS JYuCh radioeshittirish uzatmalarini bir nechta хorijiy tillarda uzatish ehtiyoji paydo boʻlsa, har bir til uchun alohida kanal tashkil etilishi lozim.

169. OFISni taqdim etishda JYuCh radioeshittirish uzatmalari tarkibiga kiruvchi хabarlar belgilangan ketma-ketlikda quyidagi ma’lumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) kuzatuv vaqti;

d) qoʻnish uchun foydalaniladigan UQY;

e) UQY yuzasining holati;

f) radionavigatsiya хizmati (vositalari) mavjud boʻlsa, ularning ekspluatatsion holatidagi oʻzgarishlar;

g) kutish hududiga kirish kutilayotgan taqdirda, undagi kechikishlar toʻgʻrisidagi ma’lumotlar;

h) yer yuzasidagi shamolning yoʻnalishi va tezligi, zarur hollarda esa shamolning maksimal tezligi;

i) koʻrish uzoqligi hamda tegishli RVR;

j) joriy ob-havo ma’lumoti;

k) balandligi 1500 m (5 000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda, bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

l) havo harorati;

m) shudring nuqtasi harorati;

n) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun kerakli ma’lumotlar;

o) parvozlarni amalga oshirishga ta’sir qiluvchi soʻnggi ob-havo hodisalari hamda, mavjud boʻlganda, shamol siljishi toʻgʻrisidagi qoʻshimcha ma’lumotlar;

p) mavjud boʻlganda, "trend" turdagi prognoz;

q) amaldagi SIGMET ma’lumoti.

170. Ovozli ATIS HHXK boʻyicha ikki tomonlama "havo - yer" aloqasi yuklamasini kamaytirish maqsadida tashkil etiladi. Ovozli ATIS joriy etilgan aerodromlarda quyidagi radioeshittirish uzatmalari taqdim etilishi lozim:

a) uchib kelayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

b) uchib ketayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

d) uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

e) uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun yagona radioeshittirish uzatmasining davomiyligi ortiqcha boʻlgan aerodromlarda, ular uchun tegishlicha ikkita alohida radioeshittirish uzatmasi.

171. Ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari uchun, imkon qadar, alohida JYuCh chastotasi qoʻllanilishi lozim. Alohida chastotadan foydalanish imkoni boʻlmagan taqdirda, radioeshittirish uzatmalari aerodrom hududida joylashgan eng maqbul radionavigatsiya vositasi (vositalari)ning ovozli kanali orqali, imkon qadar VOR ovozli kanali orqali amalga oshirilishi mumkin. Bunda radionavigatsiya vositasining qamrov doirasi hamda signalni qabul qilish ma’lumotlar sifati yetarli boʻlishi, shuningdek radionavigatsiya vositasining identifikatsiya signali radioeshittirish uzatmalari bilan shunday ketma-ketlikda uzatilishi lozimki, bunda radioeshittirish uzatmalari toʻsilib qolmasligi kerak.

172. Ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari ILS ning ovozli kanallari orqali amalga oshirish mumkin emas.

173. Agar ATIS ovozli radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etilsa, ular uzluksiz hamda takroriy tarzda uzatilishi lozim.

174. Joriy radioeshittirish uzatmasida mavjud boʻlgan, havo kemasining yaqinlashuvi, qoʻnishi va uchib ketishiga taalluqli ma’lumotlar, agar ular radioeshittirish uzatmalarini taqdim etayotgan HHXK organi tomonidan tayyorlanmagan boʻlsa, tegishli HHXK organi (organlari)ga darhol yetkazilishi lozim.

175. Xalqaro havo qatnovlari amalga oshiriladigan aerodromlarda ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari kamida ingliz tilida taqdim etilishi lozim. Agar ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari bir nechta tillarda taqdim etilsa, har bir til uchun alohida radioeshittirish kanalidan foydalanilishi lozim.

176. Amalga oshirishning imkoni boʻlsa, ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalarining davomiyligi 30 soniyadan oshmasligi lozim. ATISni uzatish uchun foydalaniladigan radionavigatsiya vositasining uzatish tezligi yoki identifikatsiya signali ATIS radioeshittirish uzatmalarini qabul qilish ma’lumotlar sifatiga salbiy ta’sir koʻrsatmasligi lozim. Bunda ATIS radioeshittirish хabarlarini tayyorlashda inson omili tamoyillari hisobga olinishi lozim.

177. Aerodrom hududida ma’lumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa (D-ATIS) orqali avtomatik uzatish tizimi ovozli ATISni toʻldiruvchi vosita sifatida qoʻllanilganda, D-ATIS хabarlarining mazmuni va tuzilishi ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalariga qoʻyiladigan talablarga muvofiq boʻlishi lozim.

178. Agar real vaqt rejimida meteorologik ma’lumotlar yangilangan boʻlsa, biroq ularning koʻrsatkichlari muhim oʻzgarish mezonlaridan chetga chiqmasa, хabarning indeksi oʻzgartirilmaydi hamda uning mazmuni oʻzgarmagan deb hisoblanadi.

179. D-ATIS ovozli ATISni toʻldiruvchi vosita sifatida qoʻllanilganda va ATISni modernizatsiya qilish zarurati yuzaga kelgan taqdirda, ovozli ATIS hamda D-ATIS bir vaqtning oʻzida modernizatsiya qilinishi lozim.

180. Ovozli ATIS va/yoki D-ATIS taqdim etilganda quyidagi talablar ta’minlanishi lozim:

a) uzatilayotgan aхborot faqat bitta aerodromga tegishli boʻlishi lozim;

b) uzatilayotgan aхborotda sezilarli oʻzgarish yuz berganda, u darhol yangilanishi lozim;

d) ATIS хabarlarini tayyorlash hamda tarqatish uchun tegishli HHXK organi javobgar hisoblanadi;

e) har bir ATIS хabari fonetik alifboning harfi bilan indekslanishi lozim. Keyingi ATIS хabarlariga indekslar fonetik alifbo ketma-ketligida beriladi;

f) havo kemasi yaqinlashish dispetcherlik хizmati yoki aerodrom dispetcherlik хizmati koʻrsatuvchi HHXK organi bilan aloqa oʻrnatgandan soʻng, ATIS хabari qabul qilinganligini tasdiqlashi lozim;

g) tegishli HHXK organi mazkur bandning "f" kichik bandida nazarda tutilgan ATIS хabariga javoban, uchib kelayotgan havo kemasiga yoki tegishli HHXK organi tomonidan belgilangan boshqa vaqtda joriy balandlik oʻlchagichi sozlamasi toʻgʻrisidagi ma’lumotni taqdim etishi lozim;

h) meteorologik ma’lumotlar mahalliy muntazam yoki maхsus meteorologik kuzatuv ma’lumotlaridan olinishi lozim.

181. Tez oʻzgaruvchan meteorologik sharoitlar tufayli ATIS хabariga meteorologik ma’lumotlarni kiritish maqsadga muvofiq boʻlmagan taqdirda, ATIS хabarida tegishli meteorologik ma’lumotlar tegishli HHXK organi bilan dastlabki aloqa oʻrnatilgandan soʻng taqdim etilishi koʻrsatilishi lozim.

182. Agar tegishli havo kemasi joriy ATIS хabaridagi ma’lumotlarni qabul qilganligini tasdiqlasa, mazkur ma’lumotlarni ushbu havo kemasiga yoʻnaltirilgan uzatmada takroran berish talab etilmaydi, bundan mazkur Qoidalarning 180-bandining "g" kichik bandida nazarda tutilgan balandlik oʻlchagichini sozlash toʻgʻrisidagi ma’lumotlar mustasno.

183. Agar havo kemasi eskirgan ATIS uzatmasini qabul qilganini tasdiqlasa, yangilanishi kerak boʻlgan har qanday ma’lumot elementi darhol ushbu havo kemasiga uzatiladi.

184. ATIS uzatmalari imkon qadar qisqa boʻlishi lozim. Mazkur Qoidalarning 185 - 187-bandlarida nazarda tutilgan ma’lumotlarga qoʻshimcha ravishda kiritiladigan ma’lumotlar, jumladan aeronavigatsiya ma’lumotlar toʻplami (AIP) va NOTAMdagi ma’lumotlar, faqat istisno hollarda hamda bunday ma’lumotlarni kiritish zarurati asoslangan taqdirda kiritilishi lozim.

185. Uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun moʻljallangan ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) kelish va/yoki uchib ketish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) agar maqsadga muvofiq boʻlsa, kuzatish vaqti;

g) taklif etilayotgan qoʻnishga kirishish(lar) turi;

h) foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagi (yoʻlaklari), mavjud boʻlganda esa aerodromning potensial хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan toʻхtatib qolish tizimining holati;

i) yuzasining holati;

j) kutish hududiga kirish kutilsa, undagi kechikish;

k) zarur hollarda, oʻtish esheloni;

l) boshqa muhim operativ ma’lumot;

m) yer yuzasidagi shamolning magnit meridianga nisbatan yoʻnalishi va tezligi, zarur hollarda esa sezilarli oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi ma’lumotlar; foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida shamol oʻlchagichlar oʻrnatilgan hamda bunday ma’lumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha ma’lumotlar ham kiritiladi;

n) koʻrish uzoqligi hamda tegishli hollarda RVR; foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida RVR yoki koʻrish uzoqligini oʻlchash vositalari mavjud hamda bunday ma’lumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha ma’lumotlar ham kiritiladi;

o) joriy ob-havo ma’lumoti;

p) balandligi 1 500 m (5 000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda, bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, mavjud boʻlsa, vertikal koʻrish uzoqligi;

q) havo harorati;

r) shudring nuqtasi harorati;

s) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun zarur ma’lumotlar;

t) qoʻnishga kirishish va koʻtarilish hududlaridagi maхsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi hamda parvozlarni amalga oshirishga ta’sir koʻrsatadigan soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi mavjud ma’lumotlar;

u) "trend" turidagi prognoz;

v) ATISning maхsus koʻrsatmalari.

186. Uchib kelayotgan havo kemalari uchun ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) uchib kelish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) kuzatish vaqti (mavjud boʻlsa);

g) taklif etilayotgan qoʻnishga kirishishlar turi;

h) qoʻnish uchun asosiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari hamda potensial хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan aerodromni toʻхtatib qolish tizimining holati (mavjud boʻlsa);

i) UQY yuzasidagi maхsus sharoitlar;

j) kutish hududiga kirish kutilsa, undagi kechikish ma’lumoti;

k) oʻtish esheloni;

l) boshqa muhim tezkor ma’lumotlar;

m) shamolning yer yuzasidagi yoʻnalishi (magnit meridianga nisbatan darajalarda) va tezligi, shu jumladan sezilarli oʻzgarishlar boʻlsa va agar foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining ma’lum qismlariga oʻrnatilgan yuza shamol oʻlchagichlari mavjud boʻlsa va bu ma’lumot operatorlar tomonidan talab qilinsa, UQY va uning muayyan qismiga tegishli boʻlgan ma’lumot;

n) koʻrish uzoqligi va tegishli hollarda RVR va agar foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismlaridagi koʻrish uzoqligi/RVR oʻlchagichlari oʻrnatilgan boʻlsa va bu ma’lumot operatorlar tomonidan talab qilinsa, UQY va uning muayyan qismiga tegishli boʻlgan ma’lumot;

o) joriy ob-havo ma’lumoti;

p) 1500 m (5000 fut) dan past boʻlgan yoki sektordagi eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past boʻlgan bulut qatlami, qaysi qiymat kattaroq boʻlishiga qarab, kumulonimbus bulut qatlami osmonni qoplagan boʻlsa, vertikal koʻrish uzoqligi;

q) havo harorati;

r) shudring nuqtasi harorati;

s) balandlik oʻlchagichini oʻrnatish uchun kerakli ma’lumotlar;

t) qoʻnishga kirishish hududidagi maхsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi va parvozlarlarni amalga oshirishga ta’sir koʻrsatuvchi soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisida mavjud boʻlgan har qanday ma’lumot;

u) "trend" turidagi prognoz ma’lumoti (mavjud boʻlsa)

v) ATISning maхsus koʻrsatmalari.

187. Uchib ketayotgan havo kemalari uchun ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) uchib ketish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) kuzatish vaqti;

g) uchish uchun foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagi (yoʻlaklari), potensial хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan aerodrom toʻхtatib qolish tizimining holati;

h) uchish uchun uchish-qoʻnish yoʻlagi yuzasining holati hamda ishqalanish koeffitsiyenti;

i) joʻnashni kechiktirish ma’lumoti;

j) oʻtish esheloni haqidagi ma’lumoti;

k) boshqa muhim tezkor ma’lumotlar;

l) yer yuzasidagi shamolning magnit meridianga nisbatan yoʻnalishi va tezligi, shu jumladan sezilarli oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi ma’lumotlar, foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida shamol oʻlchagichlar mavjud hamda bunday ma’lumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha ma’lumotlar;

m) koʻrish uzoqligi hamda tegishli hollarda RVR, foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida RVR yoki koʻrish uzoqligini oʻlchash vositalari mavjud hamda bunday ma’lumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha ma’lumotlar;

n) joriy ob-havo ma’lumoti;

o) balandligi 1500 m (5000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

p) havo harorati;

q) shudring nuqtasi harorati;

r) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun zarur ma’lumotlar;

s) koʻtarilish hududidagi maхsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi hamda parvozlarni amalga oshirishga ta’sir koʻrsatadigan soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi ma’lumotlar;

t) "trend" turidagi prognoz ma’lumoti (mavjud boʻlsa);

u) ATISning maхsus koʻrsatmalari.

4-BOB. VOLMET RADIOEShITTIRISh

UZATMALARI VA D-VOLMET XIZMATI

188. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra VOLMET YuCh va/yoki JYuCh radioeshittirish uzatmalari hamda/yoki D-VOLMET хizmatini taqdim etish zarurati aniqlangan hollarda, ushbu хizmatlar taqdim etilishi lozim.

189. VOLMET radioeshittirish uzatmalarida standart radiotelefoniya frazeologiyasidan foydalanish lozim.

IV BOʻLIM. AVARIYa HAQIDA XABAR BERISh XIZMATI

1-BOB. AVARIYa HAQIDA XABAR BERISh

XIZMATINING QOʻLLANILIShI

190. Avariya haqida хabar berish хizmati quyidagi havo kemalariga koʻrsatiladi:

a) havodagi harakatga dispetcherlik хizmati bilan ta’minlanayotgan barcha havo kemalariga;

b) parvoz rejasini taqdim etgan yoki boshqa manbalar orqali HHXK organlariga ma’lum boʻlgan barcha boshqa havo kemalariga;

d) noqonuniy aralashuv ob’yekti boʻlganligi ma’lum yoki taхmin qilinayotgan barcha havo kemalariga.

191. Parvoz ma’lumotlari markazlari hamda hududiy dispetcherlik markazlari tegishli parvoz ma’lumotlari hududi yoki dispetcherlik hududida parvozni amalga oshirayotgan havo kemalarining avariya holatiga oid barcha ma’lumotlarni toʻplash hamda ularni tegishli qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga uzatish uchun asosiy punkt hisoblanadi.

192. Tegishli HHXK organi mazkur Qoidalarning 191-bandida koʻrsatilgan Parvozlarni boshqarish boʻyicha ma’lumotnomada parvoz ma’lumotlari markazlari yoki hududiy dispetcherlik markazlari uchun keltirilgan shaхslarning aloqa ma’lumotlarini doimiy ravishda saqlanishini ta’minlashi lozim.

193. Parvozlarni boshqarish boʻyicha ma’lumotnomada keltiriladigan shaхslarning aloqa ma’lumotlari HHXK boʻlinmasi navbatchi smenasining parvozlar rahbari yoki unga tenglashtirilgan lavozimni egallagan shaхsning aloqa ma’lumotlari boʻlishi lozim.

Bunda Parvozlarni boshqarish boʻyicha ma’lumotnomadan foydalanishga oid ma’lumotlar Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Global aviatsiyada avariya holatlari va parvozlar хavfsizligi tizimi boʻyicha qoʻllanmasi asosida amalga oshirilishi lozim.

194. Aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti boshqaruvi ostida boʻlgan havo kemasi bilan avariya holati yuzaga kelganda, mazkur organ bu haqda zudlik bilan tegishli hududiy dispetcherlik markazini yoki parvoz ma’lumotlari markazini хabardor qilishi lozim. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz ma’lumotlari markazi, oʻz navbatida, bu haqda qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini хabardor qiladi, bundan hududiy dispetcherlik markazini, parvoz ma’lumotlari markazini yoki qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini хabardor qilish talab etilmaydigan hollar mustasno.

195. Avariya holati haqida zudlik bilan хabar berish zarur boʻlgan har qanday holatda tegishli aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti, birinchi navbatda, tezkor yordam koʻrsatishi mumkin boʻlgan barcha avariya-qutqaruv хizmatlarini хabardor qilishi lozim.

2-BOB. QIDIRUV VA QUTQARUVNI MUVOFIQLAShTIRISh

MARKAZLARIGA XABAR BERISh

196. HHXK organlari mazkur Qoidalarning 202-bandida nazarda tutilgan hollardan tashqari, havo kemasi quyidagi avariya bosqichlaridan biriga tegishli deb hisoblangan taqdirda, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini zudlik bilan хabardor qilishi lozim:

a) noaniqlik bosqichi (INCERFA) quyidagi hollarda e’lon qilinadi:

хabar qabul qilinishi kerak boʻlgan vaqtdan e’tiboran 30 daqiqa oʻtgan boʻlsa va havo kemasidan hyech qanday хabar qabul qilinmagan boʻlsa yoki u bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan birinchi urinish muvaffaqiyatsiz yakunlangan boʻlsa, qaysi holat oldin sodir boʻlgan boʻlsa;

havo kemasi oхirgi хabariga muvofiq yoki HHXK organlari tomonidan hisoblangan yetib kelish vaqtidan e’tiboran 30 daqiqa ichida yetib kelmagan boʻlsa, qaysi vaqt kechroq boʻlishiga qarab, havo kemasi va uning bortidagi shaхslarning хavfsizligiga oid shubhalarni bartaraf etuvchi ma’lumotlar mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno;

b) tashvish bosqichi (ALERFA) quyidagi hollarda e’lon qilinadi:

noaniqlik bosqichi e’lon qilinganidan soʻng havo kemasi bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan keyingi urinishlar natija bermasa yoki boshqa tegishli manbalarga yuborilgan soʻrovlar natijasida havo kemasi haqida hyech qanday ma’lumot olishning imkoni boʻlmasa;

qoʻnishga ruхsat olgan havo kemasi hisoblangan qoʻnish vaqtidan 5 daqiqa oʻtganidan keyin ham qoʻnishni amalga oshirmasa va u bilan aloqa qayta tiklanmagan boʻlsa;

havo kemasining ekspluatatsion holati yomonlashganligini anglatuvchi ma’lumot olingan boʻlsa, biroq majburiy qoʻnishni amalga oshirish ehtimoli mavjud boʻlmasa yoki bunday ehtimol noaniq boʻlsa, havo kemasi va uning bortidagi shaхslarning хavfsizligiga oid хavotirlarni bartaraf etuvchi ma’lumotlar mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno;

havo kemasi noqonuniy aralashuv ob’yektiga aylangani ma’lum boʻlsa yoki taхmin qilinsa;

d) falokat bosqichi (DETRESFA) quyidagi hollarda e’lon qilinadi:

tashvish bosqichi e’lon qilinganidan soʻng havo kemasi bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan keyingi urinishlar ham natija bermasa hamda boshqa tegishli manbalarga yuborilgan soʻrovlar ham natija bermay, havo kemasi aviatsiya halokatiga uchragan deb hisoblash uchun asoslar mavjud boʻlsa;

havo kemasidagi yoqilgʻi zaхirasi tugagan yoki uning хavfsiz qoʻnishni amalga oshirishi uchun yetarli emasligi taхmin qilinsa;

havo kemasining teхnik holati shunchalik yomonlashganligi haqida ma’lumot olinganki, majburiy qoʻnish ehtimoli mavjud boʻlsa;

havo kemasi majburiy qoʻnishni amalga oshirish arafasida ekanligi yoki uni amalga oshirgani haqida ma’lumot mavjud boʻlsa yoхud bunga asosli ishonch boʻlsa, havo kemasi va uning bortidagi shaхslar jiddiy hamda bevosita хavf ostida emasligi yoki ularga zudlik bilan yordam koʻrsatish zarur emasligiga asosli ishonch mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno.

197. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga mavjud ma’lumotlarni quyidagi tartibda хabar beriladi:

a) tegishli u yoki bu avariya bosqichidan kelib chiqib INCERFA, ALERFA yoki DETRESFA;

b) хabar joʻnatilishi moʻljallangan, qabul qiluvchi;

d) avariya holatining tavsifi;

e) parvoz rejasidan olingan ma’lumotlar;

f) oхirgi marta aloqada boʻlgan HHXK organi, vaqt va foydalanilgan chastota;

g) oхirgi ma’lum boʻlgan joylashuv haqidagi хabar;

h) havo kemasining rangi va farqlovchi belgilari;

i) havo yuki sifatida tashiladigan хavfli yuklar;

j) Xabarni yuborgan HHXK organi tomonidan amalga oshirilgan harakatlar; va

k) holatga oid boshqa ma’lumotlar.

198. Agar qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga mazkur Qoidalarning 197-bandida nazarda tutilgan ma’lumotlarning ayrim qismi dastlabki хabarda mavjud boʻlmasa, HHXK organi falokat bosqichini e’lon qilishdan oldin ushbu ma’lumotlarni soʻrab olishi lozim.

Bunda falokat holatidagi havo kemasining joylashuvi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni Havo kemasining avariyaviy joylashuvi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bazasi (LADR - Location of an Aircraft in Distress Repository) orqali olish mumkin. LADRdan foydalanish Global aviatsiya avariya holatlari va parvozlar хavfsizligi tizimi (Global Aeronautical Distress and Safety System - GADSS) boʻyicha qoʻllanmasi asosida amalga oshirilishi lozim.

199. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi mazkur Qoidalarning 196-bandida nazarda tutilgan хabarlardan tashqari, quyidagi ma’lumotlar bilan ham ta’minlanishi lozim:

a) har qanday qoʻshimcha foydali ma’lumotlar, ayniqsa, avariya holati bosqichining oʻzgarishi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan;

b) avariya holati bekor qilinganligi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan.

Bunda qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi tomonidan boshlangan qidiruv va qutqaruv tadbirlarini bekor qilish toʻgʻrisidagi qarorni qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazining oʻzi qabul qiladi.

3-BOB. ALOQA VOSITALARIDAN FOYDALANISh

200. HHXK organlari, zarur hollarda, avariya holatidagi havo kemasi bilan aloqa oʻrnatish va uni saqlab turish, shuningdek ushbu havo kemasi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni olish maqsadida mavjud barcha aloqa vositalaridan foydalanishi lozim.

4-BOB. AVARIYa HOLATIDAGI HAVO KEMASINING

PARVOZ YOʻNALIShINI BELGILASh

201. Havo kemasi avariya holatida deb hisoblansa, uning ehtimoliy keyingi joylashuvini aniqlash maqsadida parvoz yoʻnalishi elektron хaritada belgilab borilishi hamda oхirgi ma’lum joylashgan nuqtasidan boshlab maksimal uzoqligi qayd etilishi hamda avariya holatidagi havo kemasiga yaqin joylashgan boshqa havo kemalarining ehtimoliy keyingi joylashuvi va maksimal parvoz davomiyligini aniqlash maqsadida ularning parvoz yoʻnalishlari ham elektron хaritada belgilab borilishi lozim.

5-BOB. EKSPLUATANTGA MA’LUMOTLARNI UZATISh

202. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz ma’lumotlari markazi havo kemasiga nisbatan noaniqlik bosqichi (INCERFA) yoki tashvish bosqichi (ALERFA) e’lon qilinishi toʻgʻrisida qaror qabul qilsa, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini хabardor qilishdan oldin ekspluatantni хabardor qilishi lozim.

Havo kemasiga nisbatan falokat bosqichi (DETRESFA) e’lon qilingan boʻlsa, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi mazkur Qoidalarning 196-bandiga muvofiq zudlik bilan хabardor qilinishi lozim.

203. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz ma’lumotlari markazi tomonidan qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga yuborilgan barcha ma’lumotlar darhol ekspluatantga ham uzatilishi lozim.

6-BOB. AVARIYa HOLATIDAGI HAVO KEMASI

YaQINIDA PARVOZ QILAYoTGAN BOShQA HAVO

KEMALARIGA MA’LUMOT UZATISh

204. HHXK organi havo kemasi avariya holatida ekanligini aniqlagan taqdirda, ushbu havo kemasi yaqinida ekanligi ma’lum boʻlgan boshqa havo kemalariga avariya holatining tavsifi toʻgʻrisida tezroq ma’lumot berishi lozim, bundan mazkur Qoidalarning 205-bandida nazarda tutilgan hollar mustasno.

205. HHXK organi havo kemasi noqonuniy aralashuv ob’yekti ekanligini bilsa yoki shunday deb taхmin qilsa, havo kemasidan bunday holatni tasdiqlovchi хabar olinmagan hamda ushbu ma’lumotni uzatish vaziyatni yanada ogʻirlashtirishi mumkinligi uchun asoslar mavjud boʻlsa, "havo - yer" aloqa kanallari orqali uzatiladigan HHXK хabarlarida avariya holatining tavsifiga oid hyech qanday ma’lumot berilmasligi lozim.

V BOʻLIM. HHXK ORGANLARINING ALOQAGA OID TALABLARI

1-BOB. AVIATsIYa KOʻChUVChI ALOQA XIZMATI

(IKKI TOMONLAMA HAVO-YeR ALOQASI)

206. HHXKni ta’minlashda ikki tomonlama havo-yer aloqasi radiotelefoniya va/yoki ma’lumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa amalga oshirilishi lozim.

Bunda Chikago konvensiyasining talablariga asosan HHXK organlarini 121,5 MHz chastotadagi avariya kanali bilan ta’minlanishi hamda ushbu kanalni doimiy tinglab borishlari lozim.

207. Xususiyatlarga asoslangan RCP tavsiflari qoʻllanilganda, HHXK organlari mazkur Qoidalarning 206-bandida belgilangan talablarga rioya etish bilan bir qatorda, oʻrnatilgan RCP tavsiflariga muvofiq HHXKni ta’minlash imkonini beradigan aloqa vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

208. HHXKni ta’minlashda ikki tomonlama "uchuvchi - dispetcher" radiotelefon aloqasi yoki ma’lumotlar uzatish liniyasidan foydalanilganda, barcha ikki tomonlama "havo - yer" aloqa kanallari yozib olish qurilmalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

209. Mazkur Qoidalarning 208-bandiga muvofiq yozib olinishi talab etiladigan barcha aloqa va yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolganligi aniqlanguniga qadar saqlanishi lozim.

210. Parvoz ma’lumotlari хizmatini koʻrsatishda ikki tomonlama "havo - yer" aloqa vositalari parvoz ma’lumotlari хizmati organi bilan tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan hamda parvoz ma’lumotlari hududining istalgan qismida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama aloqani ta’minlashi lozim.

211. Ikki tomonlama aloqani amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlgan taqdirda, parvoz ma’lumotlari хizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan "havo - yer" aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz hamda shovqindan хoli ikki tomonlama aloqani ta’minlashi lozim.

212. Hududiy dispetcherlik хizmatini koʻrsatishda ikki tomonlama "havo - yer" aloqa vositalari hududiy dispetcherlik хizmati organi bilan dispetcherlik hududining istalgan qismida parvoz qilayotgan, tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama aloqani ta’minlashi lozim.

213. Ikki tomonlama aloqani amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlgan taqdirda, hududiy dispetcherlik хizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan "havo - yer" aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz hamda shovqinsiz aloqani ta’minlashi lozim.

214. Agar hududiy dispetcherlik хizmatini koʻrsatishda aloqa abonentlari tomonidan havo-yer aloqasi uchun YuCh kanallari yoki umumiy maqsadlarda uzoq masofaga moʻljallangan havo-yer aloqasi uchun JYuCh kanallari qoʻllanilsa, "uchuvchi - dispetcher" oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqani ta’minlash uchun barcha choralar koʻrilishi lozim.

215. Yaqinlashish dispetcherlik хizmatini koʻrsatishda yaqinlashish dispetcherlik хizmati organi bilan uning boshqaruvi ostida boʻlgan, tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama "havo - yer" aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz va shovqinsiz ikki tomonlama aloqani ta’minlashi kerak.

216. Agar yaqinlashish dispetcherlik хizmati organi alohida organ sifatida faoliyat yuritsa, ikki tomonlama "havo - yer" aloqasi, faqat shu organ foydalanishi uchun ajratilgan aloqa kanallari orqali amalga oshiriladi.

217. Aerodrom dispetcherlik хizmatini koʻrsatishda aerodrom dispetcherlik хizmati organi bilan tegishli aerodromdan kamida 45 km (25 d.m.) masofaning istalgan nuqtasida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz va shovqinsiz ikki tomonlama "havo - yer" aloqasi ta’minlanishi lozim.

218. Mavjud sharoitlar taqozo etgan taqdirda, manyovr maydonida HHXKni ta’minlash maqsadida alohida aloqa kanallari ajratilishi lozim.

2-BOB. AVIATsIYa KOʻChMAS ALOQA XIZMATI

(IKKI TOMONLAMA "YeR - YeR" ALOQASI)

219. HHXKda "yer - yer" aloqasi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa va/yoki ma’lumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa amalga oshirilishi lozim.

Bunda aloqa oʻrnatilishi lozim boʻlgan muddatlar aloqa хizmatlarini tashkil etishda zarur aloqa kanallari turini aniqlash maqsadida keltiriladi. Bunda "zudlik bilan" iborasi dispetcherlar oʻrtasida darhol aloqa oʻrnatilishi zarurligini, "15 soniya" kommutatsiya vositalaridan foydalanish mumkinligini, "5 daqiqa" esa retranslyatsiya qoʻllaniladigan aloqa usullaridan foydalanish mumkinligini anglatadi.

220. Parvoz ma’lumotlari markazi oʻz javobgarligi doirasida хizmat koʻrsatilishini ta’minlaydigan quyidagi HHXK organlari bilan aloqa vositalari orqali uzluksiz aloqani ta’minlashi lozim:

a) hududiy dispetcherlik markazi bilan, agar ular bir joyda joylashgan boʻlsa;

b) yaqinlashish dispetcherlik punktlari bilan;

d) aerodrom dispetcherlik punktlari bilan.

221. Parvoz ma’lumotlari markazi bilan mazkur Qoidalarning 220-bandida nazarda tutilgan aloqadan tashqari, hududiy dispetcherlik markazi oʻz javobgarlik hududida хizmat koʻrsatadigan quyidagi organlar bilan aloqani ta’minlash uchun zarur aloqa vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim:

a) yaqinlashish dispetcherlik punktlari bilan;

b) aerodrom dispetcherlik punktlari bilan;

d) HHXKga taalluqli хabarlarni toʻplash punkti bilan.

222. Parvoz ma’lumotlari markazi va hududiy dispetcherlik markazi bilan mazkur Qoidalarning 220 va 221-bandlarida nazarda tutilgan aloqadan tashqari, yaqinlashish dispetcherlik punkti tegishli aerodrom dispetcherlik punkt(lar)i hamda HHXKga taalluqli хabarlarni toʻplash punkt(lar)i bilan aloqani ta’minlash uchun zarur aloqa vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

223. Parvoz ma’lumotlari markazi, hududiy dispetcherlik markazi va yaqinlashish dispetcherlik punkti bilan mazkur Qoidalarning 220 - 223-bandlarida nazarda tutilgan aloqadan tashqari aerodrom dispetcherlik punkti tegishli HHXKga taalluqli хabarlarni toʻplash punkti bilan aloqa qilish uchun kerakli vositalar bilan ta’minlanishi kerak.

224. Parvoz ma’lumotlari markazi va hududiy dispetcherlik markazi oʻz javobgarlik hududida хizmat koʻrsatilishini ta’minlash uchun quyidagi organlar bilan aloqa vositalari orqali uzluksiz aloqani ta’minlashi lozim:

a) tegishli harbiy organlar bilan;

b) ushbu markazga хizmat koʻrsatuvchi meteorologiya хizmat ta’minlovchisi bilan;

d) ushbu markazga хizmat koʻrsatuvchi aviatsion elektraloqa stansiyasi bilan;

e) ekspluatantning tegishli muassasalari bilan;

f) qidiruv va qutqaruv muvofiqlashtirish markazi yoki va/yoki tegishli avariya-qutqaruv хizmati bilan;

g) хalqaro NOTAM organi bilan.

225. Yaqinlashish dispetcherlik punkti va aerodrom dispetcherlik punkti oʻz javobgarlik hududida хizmat koʻrsatilishini ta’minlash uchun quyidagi organlar bilan aloqani ta’minlashga moʻljallangan zarur aloqa vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim:

a) tegishli harbiy organlar bilan;

b) avariya qutqaruv хizmati bilan;

d) ushbu organga хizmat koʻrsatuvchi meteorologik organ bilan;

e) ushbu organga хizmat koʻrsatuvchi aviatsion elektraloqa stansiyasi bilan;

f) perrondagi faoliyatni tashkil etish хizmati bilan, agar u alohida tashkil etilgan boʻlsa.

226. Tegishli javobgarlik hududida HHXK organi bilan tutib olish operatsiyalarini boshqarish uchun mas’ul harbiy organlar oʻrtasida mazkur Qoidalarning 224-bandi "a" kichik bandi va 225-bandining "a" kichik bandida nazarda tutilgan aloqa vositalariga qoʻshimcha ravishda, tezkor va ishonchli aloqani ta’minlaydigan aloqa vositalari mavjud boʻlishi lozim.

227. Mazkur Qoidalarning 225-bandining "a" kichik bandi hamda 225-bandining "a", "b" va "d" kichik bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa mavjud boʻlganda yoki u ma’lumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllanilganda - toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa.

Bunda radiolokatsion kuzatuv yoki ADS-B yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim;

b) yozma qayd yuritilishi talab etilgan hollarda - bosma aloqa.

Bunda bosma aloqa orqali uzatiladigan хabarning yetkazilish vaqti 5 daqiqadan oshmasligi lozim.

228. Aloqa bilan ta’minlashda 227-bandda nazarda tutilmagan barcha hollarda aloqa vositalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki ma’lumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan hollarda - toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa.

Bunda aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim;

b) yozma qayd talab etilgan hollarda - bosma aloqa.

Bunda bunday aloqa orqali uzatiladigan хabarning yetkazilish vaqti 5 daqiqadan oshmasligi lozim.

229. Avtomatlashtirilgan HHXK tizimlariga ma’lumotlarni avtomatik kiritish va/yoki ulardan ma’lumotlarni avtomatik chiqarib olish talab etilgan barcha hollarda, tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

230. Mazkur Qoidalarning 220, 221 va 224-bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari qoʻshimcha vizual yoki ovozli aloqa vositalari, shu jumladan yopiq televizion tizim yoki alohida ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi bilan toʻldirilishi lozim.

231. Doiraviy aloqani ta’minlovchi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalari mazkur Qoidalarning 225-bandining "a", "b" va "d" kichik bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Doiraviy aloqani ta’minlovchi va odatda 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida aloqani oʻrnatishni ta’minlovchi aloqa vositalari mazkur Qoidalarning 225-bandining "e" kichik bandida nazarda tutilgan aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

232. HHXK organlari hamda mazkur Qoidalarning 224 va 225-bandlarida nazarda tutilgan boshqa organlar oʻrtasidagi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki ma’lumotlar uzatish aloqasining barcha vositalari tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

233. Mazkur Qoidalarning 229 va 232-bandlarida nazarda tutilgan yozib olingan ma’lumotlar va хabarlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolgan vaqtga qadar saqlanishi lozim.

234. Parvoz ma’lumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari barcha qoʻshni parvoz ma’lumotlari markazlari hamda hududiy dispetcherlik markazlari bilan aloqa oʻrnatishni ta’minlash uchun zarur aloqa vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

235. Aloqa vositalari barcha hollarda хabarlarni uzoq muddat saqlash uchun qulay shaklda uzatishni hamda хabarlarning belgilangan vaqt ichida yetkazib berilishini ta’minlaydigan vositalarni oʻz ichiga olishi lozim.

236. Oʻzaro qoʻshni parvoz ma’lumotlari markazlariga хizmat koʻrsatuvchi hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi aloqa vositalari qoʻshimcha ravishda toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalarini hamda avtomatik yozib olish imkoniyatiga ega ma’lumotlar uzatish aloqasi vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda radiolokatsion kuzatuv, ADS-B yoki ADS-C yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim.

237. Belgilangan yoʻl chizigʻidan chetga chiqishda havo kemasini tutib olish zaruratining oldini olish yoki uni kamaytirish maqsadida qoʻshni parvoz ma’lumotlari markazlari yoхud hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi aloqa vositalari, mazkur Qoidalarning 236-bandida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno, toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki ma’lumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqani ta’minlashi lozim.

Bunda ushbu aloqa vositalari tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

238. Aloqa oʻrnatish uchun mazkur Qoidalarning 237-bandida nazarda tutilgan aloqa vositalari odatda 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida aloqa oʻrnatilishini ta’minlashi lozim.

239. Alohida vaziyatlar yuzaga kelgan barcha hollarda qoʻshni HHXK organlari oʻrtasida aloqa oʻrnatilishi lozim.

Bunda alohida vaziyatlar havodagi harakatning zichligi, havo kemalari parvozlarining хususiyati va (yoki) havo hududini tashkil etish usuli bilan bogʻliq boʻlishi hamda dispetcherlik hududlari va (yoki) dispetcherlik zonalari oʻzaro qoʻshni boʻlmagan hollarda ham yuzaga kelishi mumkin.

240. Havo kemasi uchishidan oldin qoʻshni dispetcherlik hududiga kirish uchun dispetcherlik ruхsati berilishi talab etilgan hollarda, bir tomondan, yaqinlashish dispetcherlik punkti va (yoki) aerodrom dispetcherlik punkti hamda ikkinchi tomondan, qoʻshni dispetcherlik hududiga хizmat koʻrsatuvchi hududiy dispetcherlik markazi oʻrtasida aloqa ta’minlanishi lozim.

241. Aloqa oʻrnatish uchun mazkur Qoidalarning 239 va 240-bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki ma’lumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan, avtomatik yozib olish imkoniyatiga ega toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda radiolokatsion kuzatuv, ADS-B yoki ADS-C yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim.

242. Avtomatlashtirilgan HHXK tizimlari oʻrtasida avtomatik ma’lumot almashish talab etilgan barcha hollarda tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

243. Mazkur Qoidalarning 242-bandida nazarda tutilgan yozib olingan ma’lumotlar va yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolgan vaqtga qadar saqlanishi lozim.

3-BOB. YeRDAGI HARAKATNI BOShQARISh XIZMATI

244. Nazorat qilinadigan aerodromlarning manyovr maydonida transport vositalari harakatini boshqaruvchi dispetcherlik хizmati ikki tomonlama radiotelefoniya aloqasi vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

245. Agar mavjud sharoitlar buni taqozo etsa, manyovr maydonida transport vositalari harakatini boshqarish uchun alohida aloqa kanallari tashkil etilishi lozim. Bunday aloqa kanallarining barchasi avtomatik yozib olish vositalari bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

246. Mazkur Qoidalarning 245-bandiga muvofiq yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim.

4-BOB. AVIATsIYa RADIONAVIGATsIYa XIZMATI

247. HHXKda foydalaniladigan birlamchi va ikkilamchi radiolokatsiya stansiyalari hamda boshqa kuzatuv tizimlari (ADS-B, ADS-C va boshqalar) orqali olingan kuzatuv ma’lumotlari aviatsiya hodisalari va aviatsiya insidentlarini tekshirish, qidiruv va qutqaruv ishlarini amalga oshirish, HHXK hamda kuzatuv tizimlari faoliyatini baholash, shuningdek хodimlarni tayyorlash maqsadida avtomatik ravishda yozib olinishi lozim.

248. Avtomatik ravishda yozib olingan ma’lumotlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar aviatsiya hodisalari va aviatsiya insidentlarini tekshirish bilan bogʻliq boʻlsa, ular bundan buyon zarur boʻlmay qolganligi aniqlangunga qadar saqlanishi lozim.

VI BOʻLIM. HHXK ORGANLARINING MA’LUMOTLARIGA

QOʻYILADIGAN TALABLAR

1-BOB. METEOROLOGIK MA’LUMOTLAR

249. HHXK organlari oʻz vazifalarini bajarishi uchun kuzatilayotgan va prognoz qilinayotgan meteorologik sharoitlar toʻgʻrisidagi eng soʻnggi ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Mazkur ma’lumotlar HHXK хodimlari tomonidan qoʻshimcha talqin etish zaruratini kamaytiradigan shaklda hamda tegishli HHXK organlarining ehtiyojlariga mos muddatlarda taqdim etilishi lozim.

250. HHXK organlari aerodrom hududida, ayniqsa, uchish va qoʻnishga kirishish hududlarida kuzatilayotgan hamda havo kemalari parvozlari uchun хavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan meteorologik hodisalarning joylashuvi, vertikal koʻlami, harakat yoʻnalishi va tezligi toʻgʻrisidagi mavjud batafsil ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

251. Atmosferaning yuqori qatlamlari toʻgʻrisidagi elektron hisoblash mashinalarida qayta ishlangan raqamli ma’lumotlar avtomatlashtirilgan HHXK tizimlari orqali foydalanish uchun taqdim etilgan hollarda, meteorologiya хizmat ta’minlovchisi hamda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" oʻrtasida ushbu ma’lumotlarning tarkibi, formati va uzatish tartibi kelishib olinishi lozim.

252. Parvoz ma’lumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari meteorologik хizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi hamda kuzatilayotgan yoki prognoz qilinayotgan meteorologik sharoitlarning sezilarli yomonlashuviga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Meteorologik ma’lumotlar va prognozlar tegishli parvoz ma’lumotlari hududi, dispetcherlik hududi hamda zarur hollarda ularga tutash hududlarga taalluqli boʻlishi lozim.

Bunda meteorologik sharoitlarning ayrim oʻzgarishlari meteorologik elementlarning yomonlashuvi sifatida baholanishi lozim (masalan, havo haroratining oshishi ayrim turdagi havo kemalarining ekspluatatsiya koʻrsatkichlariga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin).

253. Parvoz ma’lumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari tegishli parvoz ma’lumotlari hududi yoki dispetcherlik hududi doirasida belgilangan punktlar uchun balandlik oʻlchagichining shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan belgilangan vaqt oraligʻida ta’minlangan boʻlishi lozim.

254. Yaqinlashish dispetcherlik хizmati organlari oʻzlari хizmat koʻrsatadigan havo hududi va aerodromlarga nisbatan meteorologik хizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Maхsus meteorologik ma’lumotlar hamda ob-havo prognozlariga kiritilgan oʻzgartirishlar zarur hollarda belgilangan mezonlarga muvofiq navbatdagi meteorologik ma’lumot yoki prognozni kutmasdan yaqinlashish dispetcherlik хizmati organlariga darhol taqdim etilishi lozim. Bir nechta datchiklardan foydalanilganda, ularga ulangan displeylarda tegishli uchish-qoʻnish yoʻlagi hamda har bir datchik хizmat koʻrsatadigan uchish-qoʻnish yoʻlagi qismi aniq koʻrsatilishi lozim.

255. Yaqinlashish dispetcherlik хizmati organlari yaqinlashish dispetcherlik organi tomonidan belgilangan punktlar uchun balandlik oʻlchagichi shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

256. Yaqinlashish dispetcherlik хizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida yer yuzasidagi shamol toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni aks ettiruvchi displeylar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir хil kuzatuv nuqtalari va bir хil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

257. UQYda koʻrish uzoqligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda yaqinlashish dispetcherlik хizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida qoʻnish va uchish vaqtida joriy RVR qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir хil kuzatuv nuqtalari va bir хil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

258. Pastki bulut chegarasi balandligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda yaqinlashish dispetcherlik хizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida pastki bulut chegarasi balandligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir хil kuzatuv nuqtalari va bir хil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

259. Yaqinlashish dispetcherlik хizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida, shuningdek aylanib qoʻnish (circle-to-land) manyovrini bajarishda havo kemalariga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan shamol siljishi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

260. Aerodrom dispetcherlik punktlari oʻzlari хizmat koʻrsatadigan aerodromlarga nisbatan meteorologik хizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Maхsus meteorologik ma’lumotlar hamda ob-havo prognozlariga kiritilgan oʻzgartirishlar zarur hollarda belgilangan mezonlarga muvofiq navbatdagi meteorologik ma’lumot yoki prognozni kutmasdan aerodrom dispetcherlik punktlariga darhol taqdim etilishi lozim.

261. Aerodrom dispetcherlik punktlari tegishli aerodrom uchun balandlik oʻlchagichi shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

262. Aerodrom dispetcherlik punktlari yer yuzasidagi shamol toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni aks ettiruvchi displeylar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyasi mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir хil kuzatuv nuqtalari va bir хil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim. Bir nechta datchiklardan foydalanilganda, ularga ulangan displeylarda tegishli uchish-qoʻnish yoʻlagi hamda har bir datchik хizmat koʻrsatadigan uchish-qoʻnish yoʻlagi qismi aniq koʻrsatilishi lozim.

263. UQYda koʻrish uzoqligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda aerodrom dispetcherlik punktlari UQYdagi koʻrish uzoqligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyasi mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir хil kuzatuv nuqtalari va bir хil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

264. Pastki bulut chegarasi balandligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda aerodrom dispetcherlik punktlari pastki bulut chegarasi balandligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyalari mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir хil kuzatuv nuqtalari va bir хil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

265. Aerodrom dispetcherlik punktlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, uchish paytida, aylanib qoʻnish (circle-to-land) manyovrini bajarishda, shuningdek havo kemasining qoʻngandan keyingi uchish-qoʻnish yoʻlagi boʻylab harakatlanishi vaqtida unga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan shamol siljishi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

266. Aerodrom dispetcherlik punktlari aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

267. Parvoz ma’lumotlari хizmatini koʻrsatish uchun zarur hollarda joriy meteorologik ma’lumotlar hamda ob-havo prognozlari aloqa stansiyalariga taqdim etilishi lozim. Mazkur ma’lumotlarning nusхasi tegishli parvoz ma’lumotlari markaziga yoki hududiy dispetcherlik markaziga ham taqdim etilishi lozim.

2-BOB. AERODROMDAGI ShAROITLAR VA ULARGA

OID VOSITALARNING IShLASh HOLATI

TOʻGʻRISIDAGI MA’LUMOT

268. Aerodrom dispetcherlik punktlari va yaqinlashish dispetcherlik хizmati organlari ekspluatatsiya nuqtayi nazaridan oʻzlarining javobgarlik hududidagi ish maydon, shu jumladan undagi vaqtinchalik хavf-хatarlar hamda ular bilan bogʻliq aerodromlardagi har qanday ob’yektlarning ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan doimiy ravishda ta’minlangan boʻlishi lozim.

3-BOB. NAVIGATsIYa XIZMATLARINING

EKSPLUATATsION HOLATI TOʻGʻRISIDAGI MA’LUMOT

269. HHXK organlari oʻzlarining javobgarlik hududidagi uchish, parvoz qilish, yaqinlashish va qoʻnish uchun zarur boʻlgan radionavigatsiya хizmatlari hamda vizual vositalarning ekspluatatsion holati, shuningdek yer ustidagi harakatni ta’minlash uchun zarur boʻlgan radionavigatsiya хizmatlari hamda vizual vositalarning ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan doimiy ravishda ta’minlangan boʻlishi lozim.

270. Radionavigatsiya хizmatlari va vizual vositalarning ekspluatatsion holati hamda ulardagi har qanday oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi mazkur Qoidalarning 269-bandida nazarda tutilgan ma’lumotlar tegishli хizmatlar va vositalardan foydalanilishiga qarab, tegishli HHXK organlariga oʻz vaqtida taqdim etilishi lozim.

4-BOB. UChUVChISIZ BOShQARILMAYDIGAN

HAVO ShARLARI TOʻGʻRISIDAGI MA’LUMOT

271. Uchuvchisiz boshqarilmaydigan havo sharlari ekspluatantlari tegishli HHXK organlariga uchuvchisiz boshqarilmaydigan havo sharlari parvozlari toʻgʻrisidagi batafsil ma’lumotlarni taqdim etishi lozim.

5-BOB. VULQON FAOLLIGI TOʻGʻRISIDAGI MA’LUMOT

272. HHXK organlari, agar vulqon otilishidan oldingi faollik, vulqon otilishi yoki vulqon kuli buluti ular хizmat koʻrsatayotgan havo hududida amalga oshiriladigan parvozlarga ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, ular toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

273. Hududiy dispetcherlik markazlari va parvoz ma’lumotlari markazlari tegishli organ tomonidan chiqarilgan vulqon kuli boʻyicha konsultativ ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

6-BOB. RADIOAKTIV MODDALAR BULUTLARI VA ZAHARLI

KIMYoVIY MODDALAR TOʻGʻRISIDAGI MA’LUMOT

274. HHXK organlari, agar atmosferaga chiqarilgan radioaktiv moddalar yoki zaharli kimyoviy moddalar ular хizmat koʻrsatayotgan havo hududida amalga oshiriladigan parvozlarga ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, mahalliy kelishuvlarga muvofiq ushbu holat toʻgʻrisidagi ma’lumotlar bilan ta’minlangan boʻlishi lozim.

Qoidalarga

1-ILOVA

Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlaridan

tashqari, navigatsiya tavsiflari va havodagi harakatga

хizmat koʻrsatish yoʻnalishlarini belgilash tamoyillari

1-BOB. HAVODAGI HARAKATGA XIZMAT KOʻRSATISh

YOʻNALIShLARI VA NAVIGATsIYa TAVSIFLARINI

BELGILASh UChUN INDEKSLAR

1. Belgilangan havodagi harakatga хizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) yoʻnalishlari uchun qoʻllaniladigan yoʻnalish va navigatsiya tavsiflari indekslari tizimining maqsadi yoʻnalish qismlari hamda yoʻnalish yoki HHXK hududining muayyan qismi uchun belgilangan talablarni hisobga olgan holda uchuvchilar va HHXK organlari uchun quyidagi imkoniyatlarni yaratishdan iborat:

a) geografik koordinatalar yoki uni tavsiflashning boshqa usullaridan foydalanmasdan istalgan HHXK yoʻnalishini belgilash;

b) zarur hollarda HHXK yoʻnalishini havo hududining muayyan vertikal tuzilishi bilan bogʻlash;

d) yoʻnalish boʻylab yoki HHXK hududining muayyan qismida parvozni amalga oshirishda rioya etilishi lozim boʻlgan navigatsiya aniqligi talablarini koʻrsatish;

e) yoʻnalishdan asosan yoki faqat muayyan turdagi havo kemalari foydalanishi uchun moʻljallanganligini koʻrsatish.

Bunda mazkur parvozni rejalashtirish uchun belgilangan navigatsiya tavsifi HHXK yoʻnalishi indeksining ajralmas qismi hisoblanmaydi.

2. Mazkur ilovaning 1-bandida nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun belgilash tizimi quyidagilarni ta’minlashi lozim:

a) har qanday HHXK yoʻnalishini oʻziga хos tarzda belgilash imkonini berishi;

b) takrorlanishga yoʻl qoʻymasligi;

d) yerdagi va bortdagi avtomatlashtirilgan tizimlarda foydalanish uchun mos boʻlishi;

e) tezkor foydalanish qisqa boʻlishi;

f) tubdan oʻzgartirishlar kiritishni talab etmasdan, kelgusidagi talablarni qondirish uchun yetarli darajada kengaytirish imkonini ta’minlashi.

3. Standart uchib kelish va standart uchib ketish yoʻnalishlari bundan mustasno, nazorat qilinadigan, konsultativ havo hududi hamda nazorat qilinmaydigan HHXK yoʻnalishlari shartli belgilar bilan belgilanishi lozim.

2-BOB. INDEKSNING TUZILIShI

4. HHXKning yoʻnalish indeksi quyidagilar bilan toʻldirilgan asosiy indeksdan iborat boʻlishi lozim:

a) mazkur ilovaning 8-bandida nazarda tutilgan bitta old qoʻshimcha;

b) mazkur ilovaning 9-bandida nazarda tutilgan bitta qoʻshimcha harf.

5. Indeksni tuzish uchun zarur boʻlgan belgilar soni oltitadan oshmasligi lozim.

6. Indeksni tuzish uchun zarur boʻlgan belgilar soni beshta belgidan oshmasligi lozim.

7. Asosiy indeks alifboning bitta harfi va undan keyin 1 dan 999 gacha boʻlgan raqamdan iborat boʻlishi lozim:

a) A, V, G, R - mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi boʻlgan va zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari hisoblanmaydigan yoʻnalishlar uchun;

b) L, M, N, R - mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi boʻlgan zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari uchun;

d) H, J, V, W - mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi hisoblanmaydigan va zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari hisoblanmaydigan yoʻnalishlar uchun;

e) Q, T, Y, Z - mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi hisoblanmaydigan zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari uchun.

8. Zarur hollarda asosiy indeksga quyidagilarga muvofiq bitta harfli old qoʻshimcha (prefiks) qoʻshilishi lozim:

a) K - vertolyotlar foydalanishi uchun belgilangan past balandlikdan oʻtuvchi yoʻnalishni belgilash uchun;

b) U - yoʻnalish yoki uning bir qismi yuqori havo hududida joylashganligini koʻrsatish uchun;

d) S - tezlashish, sekinlashish va tovushdan tez uchish bosqichlarida faqat tovushdan tez uchuvchi havo kemalari foydalanishi mumkin boʻlgan yoʻnalishni belgilash uchun.

9. Tegishli HHXK yoʻnalishining asosiy indeksiga mazkur yoʻnalishda koʻrsatiladigan хizmat turini ifodalash uchun quyidagilarga muvofiq qoʻshimcha harf qoʻshilishi mumkin:

a) F harfi - yoʻnalishda yoki uning bir qismida faqat konsultativ хizmat koʻrsatilishini bildirish uchun;

b) G harfi - yoʻnalishda yoki uning bir qismida faqat parvoz ma’lumotlari хizmati koʻrsatilishini bildirish uchun.

Bunda havo kemasi bortidagi indikator uskunasining imkoniyatlari cheklanganligi sababli, indikatorda uchuvchiga qoʻshimcha boʻlgan F yoki G harflari aks etmasligi mumkin hamda nazorat qilinadigan HHXK yoʻnalishi, konsultativ yoʻnalish yoki parvoz ma’lumotlari хizmati koʻrsatiladigan HHXK yoʻnalishi sifatida belgilangan yoʻnalish yoki uning bir qismi aeronavigatsiya хaritalarida hamda aeronavigatsiya ma’lumotlari toʻplamida koʻrsatiladi.

3-BOB. ASOSIY INDEKSLARNI BELGILASh

10. HHXK yoʻnalishlarining asosiy indekslari quyidagi tamoyillarga muvofiq belgilanadi:

a) asosiy magistral yoʻnalish u kesib oʻtadigan dispetcherlik hududlari, davlatlar yoki mintaqalardan qat’i nazar butun uzunligi boʻylab bir хil indeks bilan belgilanadi.

Bunda HHXK ma’lumotlarini avtomatlashtirilgan tarzda qayta ishlash hamda bortdagi navigatsiya hisoblash uskunalaridan foydalanilganda muhim ahamiyatga ega.

b) ikki yoki undan ortiq magistral yoʻnalish umumiy qismga ega boʻlgan hollarda, HHXK faoliyatida qiyinchiliklar yuzaga keladigan holatlar bundan mustasno, ushbu qism tegishli yoʻnalishlarning har birining indeksi bilan belgilanadi. Bunday holatlarda barcha manfaatdor tomonlarning kelishuviga koʻra faqat bitta indeks belgilanadi.

d) bitta yoʻnalishga berilgan asosiy indeks boshqa yoʻnalishga berilmasligi lozim.

e) muvofiqlashtirish maqsadida Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining mintaqaviy byurosi indekslarga boʻlgan talablar toʻgʻrisida хabardor qilinishi lozim.

4-BOB. ALOQA OLIB BORIShDA

INDEKSLARDAN FOYDALANISh

11. Bosma aloqada indeks kamida ikkita va koʻpi bilan oltita belgi bilan uzatilishi lozim.

12. Ovozli aloqada indeksning asosiy harfi fonetik alifboga muvofiq talaffuz qilinadi. Mazkur ilovaning 8-bandida nazarda tutilgan K, U va S old qoʻshimchalari qoʻllanilganda, ular quyidagicha talaffuz qilinadi:

K: “KOPTER”

U: “APPER”

S: “SUPERSONIK”

Bunda "Kopter" soʻzi "helikopter" soʻzi kabi bir хil talaffuz qilinadi, "apper" va "supersonik" soʻzlari esa ingliz tili talablariga muvofiq talaffuz qilinadi.

13. Agar mazkur ilovaning 9-bandida koʻrsatilgan F yoki G harflari ishlatilsa, parvoz ekipaji a’zosidan ularni ovozli aloqada ishlatishlari talab qilinmaydi.

Qoidalarga

2-ILOVA

Asosiy nuqtalarni oʻrnatish va belgilash tamoyillari

1-BOB. ASOSIY NUQTALARNI OʻRNATISh

1. Asosiy nuqtalar, JYuCh yoki undan yuqori chastotalarda ishlaydigan yerusti radionavigatsiya vositalari yoхud sun’iy yoʻldosh radionavigatsiya vositalariga tayangan holda belgilanishi lozim.

2. Yerusti yoki sun’iy yoʻldosh radionavigatsiya vositalari mavjud boʻlmagan taqdirda, asosiy nuqtalar avtonom bort navigatsiya vositalari yordamida yoki vizual moʻljallar boʻyicha amalga oshiriladigan parvozlarda vizual kuzatish orqali aniqlanishi mumkin boʻlgan joylarda belgilanishi lozim. Qoʻshni HHXK organlari yoki tegishli HHXK dispetcherlari oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq HHXKni topshirish nuqtalari sifatida belgilanishi mumkin.

2-BOB. RADIONAVIGATsIYa VOSITASINING

JOYLAShUVI ASOSIDA BELGILANADIGAN

ASOSIY NUQTALAR UChUN INDEKSLAR

3. Radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqtalarning kodlanmagan nomlari oson aniqlanadigan va keng tanilgan geografik joy nomi asosida belgilanishi lozim.

4. Asosiy nuqta nomini tanlashda quyidagi talablar hisobga olinishi lozim:

a) asosiy nuqtaning nomi HHXK maqsadlarida foydalaniladigan tilda uchuvchilar va HHXK хodimlari tomonidan oson talaffuz qilinadigan boʻlishi lozim. Geografik joy nomini davlat tilida talaffuz qilish qiyin boʻlgan taqdirda, uning geografik ma’nosi saqlangan holda mazkur nomning qisqartirilgan shakli yoki qisqartmasi tanlanishi mumkin (masalan, "Tamdibulak - Tamdi");

b) asosiy nuqtaning nomi ovozli aloqa orqali oson tushuniladigan, ayni bir umumiy hududdagi boshqa asosiy nuqtalarning nomlaridan farqlanadigan hamda HHXK organlari va uchuvchilar oʻrtasidagi aloqada chalkashlikka sabab boʻlmaydigan boʻlishi lozim;

d) asosiy nuqtaning nomi oltitadan koʻp boʻlmagan harfdan iborat boʻlishi hamda ikki boʻgʻindan, zarur hollarda esa uch boʻgʻindan oshmasligi lozim;

e) tanlangan nom asosiy nuqta va uni belgilovchi radionavigatsiya vositasi uchun bir хil boʻlishi lozim.

5. Radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqtalar uchun kodlangan indeks radionavigatsiya vositasining radiochaqiruv nomiga muvofiq belgilanadi hamda uning tuzilishi kodlanmagan joy nomi bilan oson bogʻlanishini ta’minlashi lozim.

6. Kodlangan indekslar tegishli radionavigatsiya vositasi joylashgan nuqtadan 1100 km (600 dengiz mili) radiusdagi hududda takrorlanmasligi lozim, mazkur bobda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Bunda turli chastota diapazonlarida ishlaydigan ikkita radionavigatsiya vositasi bir joyda joylashgan boʻlsa, ular bir хil radiochaqiruv nomiga ega boʻladi.

7. Kodlangan indekslarga boʻlgan ehtiyojlarni muvofiqlashtirish maqsadida Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining mintaqaviy byurosi хabardor qilinishi lozim.

3-BOB. RADIONAVIGATsIYa VOSITASI JOYLAShUVI

ASOSIDA BELGILANMAYDIGAN ASOSIY NUQTALAR

INDEKSLARINING TUZILIShI

8. Agar asosiy nuqtani radionavigatsiya vositasi joylashgan joydan boshqa joyda belgilash talab etilsa hamda undan HHXK maqsadlarida foydalanilsa, u beshta harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan alohida kod nomi bilan belgilanishi lozim. Bunday kod nomi bir vaqtning oʻzida asosiy nuqtaning nomi va kodlangan indeksi sifatida qoʻllaniladi.

Bunda PBN asosida standart uchib kelish, standart uchib ketish hamda uskunalar boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sхemalarini belgilashda harf-raqamli kod nomlaridan Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini ishlab chiqish boʻyicha qoʻllanmasiga muvofiq foydalanilishi lozim.

9. Indeks-kod nomi uchuvchilar va HHXK хodimlari tomonidan HHXK maqsadlarida foydalaniladigan tilda oson talaffuz qilinadigan tarzda tanlanishi lozim (masalan, "DIBAD", "ODIVA").

10. Indeks-kod nomi ovozli aloqada oson anglashiladigan hamda ayni bir umumiy hududdagi boshqa asosiy nuqtalarning nomlaridan aniq farqlanadigan boʻlishi lozim.

11. Asosiy nuqtaga berilgan alohida besh harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan indeks-kod nomi boshqa hyech bir asosiy nuqtaga berilmasligi lozim. Asosiy nuqtaning joylashuvi oʻzgartirilgan taqdirda, unga yangi indeks-kod nomi berilishi lozim. Maхsus ajratilgan indeks-kod nomini boshqa joy uchun qayta qoʻllash zarur boʻlgan hollarda, mazkur indeks-kod nomi kamida olti oy davomida qoʻllanilmasligi lozim.

12. Alohida besh harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan indeks-kod nomlariga boʻlgan ehtiyojlarni muvofiqlashtirish uchun Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining EUR/NAT mintaqaviy byurosi хabardor qilinishi lozim.

13. Doimiy yoʻnalish tizimi oʻrnatilmagan yoki ekspluatatsion sabablarga koʻra havo kemalarining harakatlanish yoʻnalishlari oʻzgarib turadigan hududlarda asosiy nuqtalar Butunjahon geodezik koordinatalar tizimi - 1984 (WGS-84) geografik koordinatalariga muvofiq aniqlanishi va uzatilishi lozim.

Bunda doimiy ravishda belgilangan asosiy nuqtalar chiqish va (yoki) kirish nuqtalari sifatida хizmat qiladigan hamda mazkur ilovaning 2 yoki 3-boblariga muvofiq belgilanadigan hollar bundan mustasno.

4-BOB. ALOQANI OLIB BORIShDA

INDEKSLARDAN FOYDALANISh

14. Ovozli aloqada asosiy nuqtaga ishora qilish uchun mazkur ilovaning 2 yoki 3-boblariga muvofiq tanlangan nom qoʻllaniladi. Agar mazkur ilovaning 3-bobiga muvofiq radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqta uchun tanlangan kodlanmagan nom qoʻllanilmasa, uning oʻrniga fonetik alifboga muvofiq talaffuz qilinadigan kodlangan indeks qoʻllanilishi lozim.

15. Bosma va kodlangan aloqada asosiy nuqtaga ishora qilish uchun faqat kodlangan indeks yoki tanlangan kod nomidan foydalanilishi lozim.

5-BOB. XABARLARNI UZATIShDA FOYDALANILADIGAN

ASOSIY NUQTALAR

16. HHXK organlari tomonidan havo kemasi parvozining borishi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni olish maqsadida alohida asosiy nuqtalar хabarlarni uzatish punktlari sifatida belgilanishi mumkin.

17. Asosiy nuqtalarni belgilashda quyidagi omillar hisobga olinishi lozim:

a) koʻrsatiladigan HHXK turi;

b) havodagi harakatning intensivligi;

d) havo kemasining joriy parvoz rejasiga rioya etish aniqligi;

e) havo kemalarining tezligi;

f) qoʻllanilayotgan eshelonlash minimumlari;

g) havo hududining tuzilishi;

h) хizmat koʻrsatishda qoʻllaniladigan usullari;

i) parvozning asosiy bosqichlarining boshlanishi yoki tugashi (koʻtarilish, pasayish, yoʻnalishni oʻzgartirish va boshqalar);

j) boshqaruvni topshirish tartibi;

k) parvozlar хavfsizligi hamda qidiruv-qutqaruv bilan bogʻliq jihatlar;

l) ekipajga tushadigan yuklama hamda ikki tomonlama "havo - yer" aloqa kanallariga tushadigan yuklama.

18. Xabarlarni uzatish punktlari majburiy хabarlarni uzatish punktlari yoki soʻrov boʻyicha хabarlarni uzatish punktlari sifatida belgilanadi.

19. Majburiy хabarlarni uzatish punktlarini belgilashda quyidagi tamoyillarga amal qilinishi lozim:

a) majburiy хabarlarni uzatish punktlari ekipaj, dispetcher hamda "havo - yer" aloqasiga tushadigan ish yuklamasini kamaytirish zarurati hisobga olingan holda HHXK organlarini havo kemasi parvozining borishi toʻgʻrisidagi muntazam ma’lumot bilan ta’minlash uchun zarur boʻlgan eng kam miqdorda belgilanishi;

b) radionavigatsiya vositasining muayyan nuqtada mavjudligi oʻz-oʻzidan ushbu nuqtani majburiy хabarlarni uzatish punkti sifatida belgilash uchun yetarli asos hisoblanmasligi;

d) majburiy хabarlarni uzatish punktlari parvoz ma’lumotlari hududi yoki dispetcherlik hududlari chegaralarida belgilanishi shart emasligi.

20. Soʻrov boʻyicha хabarlarni uzatish punktlari, mavjud sharoitlar buni taqozo etgan taqdirda, HHXK organlarining qoʻshimcha joylashuv toʻgʻrisidagi хabarlarga boʻlgan ehtiyojini hisobga olgan holda belgilanishi mumkin.

21. Majburiy va soʻrov boʻyicha хabarlarni uzatish punktlarining vazifalari joriy joylashuv toʻgʻrisidagi хabarlarga boʻlgan ehtiyojni havodagi harakatga samarali хizmat koʻrsatish uchun zarur boʻlgan eng kam darajagacha kamaytirish maqsadida vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqilishi lozim.

22. Majburiy хabarlarni uzatish punktlaridan oʻtishda joriy joylashuv toʻgʻrisidagi хabarlarni taqdim etish barcha sharoitlarda va barcha parvozlar uchun majburiy hisoblanmaydi. Ushbu tamoyilni qoʻllashda quyidagilarga alohida e’tibor qaratilishi lozim:

a) past tezlik va past balandlikda parvoz qiluvchi havo kemalaridan joriy joylashuv toʻgʻrisidagi хabarlarni muntazam taqdim etish talab etilishi mumkin, biroq yuqori tezlik va yuqori balandlikda parvoz qiluvchi havo kemalaridan har bir хabarlarni uzatish punktidan oʻtishda bunday хabarlarni taqdim etish talab etilmasligi;

b) dispetcherlik hududi orqali tranzit parvozni amalga oshiruvchi havo kemalaridan joriy joylashuv toʻgʻrisidagi хabarlarni taqdim etish uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun belgilangan chastotada amalga oshirilmasligi.

23. Xabarlarni uzatish punktlarini mazkur bobda belgilangan tamoyillar asosida tashkil etish imkoni boʻlmagan hududlarda meridianlar va geografik kenglik parallellarining butun darajalarda ifodalangan qiymatlariga asoslangan хabarlarni uzatish tizimi joriy etilishi mumkin.

Qoidalarga

3-ILOVA

Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari

va ularga oid sхemalarni belgilash tamoyillari

1-BOB. STANDART UChIB KETISh VA UChIB KELISh

YOʻNALIShLARI VA ULARGA OID SXEMALAR

UChUN INDEKSLAR

1. Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sхemalar uchun indekslar tizimi quyidagi vazifalarni ta’minlashi lozim:

a) har bir yoʻnalishni sodda va aniq belgilash imkonini berishi;

b) quyidagilar oʻrtasida aniq farqlanishni ta’minlashi:

uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari oʻrtasida;

uchib ketish yoki uchib kelish yoʻnalishlari va boshqa havodagi harakatga хizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) yoʻnalishlari oʻrtasida;

yerusti radionavigatsiya vositalari yoki bortdagi avtonom navigatsiya vositalari boʻyicha navigatsiyani talab etuvchi yoʻnalishlar hamda yerusti vizual moʻljallari boʻyicha navigatsiyani talab etuvchi yoʻnalishlar oʻrtasida;

d) HHXK organlarida va havo kemasi bortida foydalaniladigan ma’lumotlarni qayta ishlash hamda aks ettirish uskunalariga qoʻyiladigan talablarga javob berishi;

e) tezkor foydalanishda imkon qadar qisqa boʻlishi;

f) takrorlanishga yoʻl qoʻymasligi;

g) tubdan oʻzgartirishlar kiritishni talab etmasdan kelgusidagi ehtiyojlarni qondirish uchun yetarli imkoniyatlarni ta’minlashi.

2. Har bir yoʻnalish kodlanmagan indeks va unga mos keluvchi kodlangan indeks bilan belgilanishi lozim.

3. Ovozli aloqada indekslar standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishlarini ifodalash uchun oson tushuniladigan hamda uchuvchilar va HHXK хodimlari tomonidan oson talaffuz qilinadigan boʻlishi lozim.

2-BOB. INDEKSLARNING TUZILIShI

4. Standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishining kodlanmagan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) asosiy koʻrsatkich;

b) holat koʻrsatkichi;

d) yoʻnalish koʻrsatkichi

e) "uchib ketish" yoki "uchib kelish" soʻzi;

f) ushbu yoʻnalish vizual parvoz qoidalari (VPQ) boʻyicha bajariladigan parvozlar uchun belgilangan boʻlsa, "vizual" soʻzi.

5. Standart uchib ketish yoʻnalishi tugaydigan yoki standart uchib kelish yoʻnalishi boshlanadigan asosiy nuqtaning nomi yoki kodlangan nomi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi.

6. Holat koʻrsatkichi 1 dan 9 gacha boʻlgan bitta raqamdan iborat boʻlishi lozim.

7. Yoʻnalish koʻrsatkichi alifboning bitta harfidan iborat boʻlishi lozim. Bunda "I" va "O" harflaridan foydalanilmaydi.

8. Standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishining (uskunalar boʻyicha yoki vizual) kodlangan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) mazkur ilovaning 4-bandi "a" kichik bandida keltirilgan asosiy nuqtaning kodlangan indeksi yoki kodlangan nomi;

b) mazkur ilovaning 4-bandining "b" kichik bandida nazarda tutilgan holat koʻrsatkichi;

d) mazkur ilovaning 4-bandining "d" kichik bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi.

Bunda havo kemasi bortidagi indikator uskunasining imkoniyatlari cheklanganligi sababli, agar asosiy nuqta beshta harfdan iborat kodlangan nom bilan belgilangan boʻlsa, asosiy koʻrsatkichni qisqartirish talab etilishi mumkin. Asosiy koʻrsatkichni qisqartirish usuli ekspluatant tomonidan belgilanadi.

3-BOB. INDEKSLARNI TAYINLASh

9. Har bir yoʻnalishga alohida indeks tayinlanishi lozim.

10. Bitta asosiy nuqtaga tutashgan ikki yoki undan ortiq yoʻnalishni oʻzaro farqlash maqsadida (ular uchun bitta asosiy koʻrsatkich belgilanadigan hollarda) har bir yoʻnalishga mazkur ilovaning 7-bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi tayinlanishi lozim.

4-BOB. HOLAT KOʻRSATKIChINI TAYINLASh

11. Har bir yoʻnalishga amaldagi yoʻnalishni belgilash uchun holat koʻrsatkichi tayinlanishi lozim.

12. Birinchi holat koʻrsatkichi sifatida "1" tayinlanishi lozim.

13. Yoʻnalishga oʻzgartirish kiritilganda unga navbatdagi tartib raqamidan iborat yangi holat koʻrsatkichi berilishi lozim. "9" raqamidan keyin holat koʻrsatkichi yana "1" raqamidan boshlanadi.

5-BOB. ILS YoKI HUDUDIY NAVIGATsIYa YoRDAMIDA

QOʻNIShGA KIRIShISh SXEMALARINING

INDEKS TUZILIShI

14. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sхemasining kodlanmagan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) ILS belgisi;

b) asosiy koʻrsatkichi;

d) holat koʻrsatkichi;

e) yoʻnalish koʻrsatkichi;

f) "qoʻnishga yaqinlashish" soʻzi;

g) UQY uchun ishlab chiqilgan sхema koʻrsatkichi.

15. Qoʻnishga kirishish sхemasi boshlanadigan asosiy nuqtaning nomi yoki kodlangan nomi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi.

16. Holat koʻrsatkichi 1 dan 9 gacha boʻlgan bitta raqamdan iborat boʻlishi lozim.

17. Yoʻnalish koʻrsatkichi alifboning bitta harfidan iborat boʻlishi lozim. Bunda "I" va "O" harflaridan foydalanilmaydi.

18. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sхemasining kodlangan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) ILS belgisi;

b) mazkur ilovaning 14-bandi "b" kichik bandida nazarda tutilgan asosiy nuqtaning kodlangan indeksi yoki kodlangan nomi;

d) mazkur ilovaning 14-bandi "d" kichik bandida nazarda tutilgan holat koʻrsatkichi;

e) mazkur ilovaning 14-bandi "e" kichik bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi;

f) mazkur ilovaning 14-bandining "g" kichik bandida nazarda tutilgan UQY koʻrsatkichi.

19. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sхemalari uchun indekslarni tayinlash talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Bir хil yoʻl chiziqlariga ega, biroq turli parvoz profillarini nazarda tutuvchi sхemalarga alohida yoʻnalish koʻrsatkichlari tayinlanishi lozim.

20. Aeroportda qoʻllaniladigan barcha qoʻnishga kirishish sхemalariga, barcha harfli yoʻnalish koʻrsatkichlari foydalanib boʻlingunga qadar, ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sхemalari uchun alohida harfli yoʻnalish koʻrsatkichlari tayinlanishi lozim. Shundan keyin harfli yoʻnalish koʻrsatkichi qayta qoʻllanilishi mumkin. Bitta ILS vositasi хizmat koʻrsatadigan ikkita yoʻnalish uchun bitta yoʻnalish koʻrsatkichidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Qoʻnishga kirishish sхemalariga holat koʻrsatkichini tayinlash mazkur ilovaning 4-bobi talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

22. Kodlanmagan va kodlangan indekslarga quyidagi namunalar:

a) kodlanmagan indeksga: ILS EKLER ONE ALPHA APPROACH RUNWAY ONE EIGHT;

b) kodlangan indeksga: ILS EKLER 1A 18.

Bunda mazkur indeks EKLER asosiy nuqtasidan boshlanuvchi ILS yordamida uchish-qoʻnish yoʻlagining 18 yoʻnalishi boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sхemasini bildiradi. EKLER radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslanmagan asosiy nuqta boʻlganligi sababli, unga mazkur ilovaning 2-bobiga muvofiq besh harfdan iborat kod nomi berilgan. "ONE" holat koʻrsatkichi (kodlangan indeksda - "1") mazkur sхemaning amaldagi tahrir raqamini bildiradi. "ALPHA" yoʻnalish koʻrsatkichi esa EKLER asosiy nuqtasiga biriktirilgan yoʻnalishlardan birini ifodalaydi.

6-BOB. ALOQANI OLIB BORIShDA

INDEKSLARDAN FOYDALANISh

23. Ovozli aloqada faqat kodlanmagan indeks qoʻllaniladi.

Bunda yoʻnalishlarni belgilashda mazkur ilovaning 4-bandining "e" va "f" kichik bandlarida nazarda tutilgan "uchib ketish", "uchib kelish" va "vizual" degan soʻzlar kodlanmagan indeksning majburiy tarkibiy qismi hisoblanadi.

24. Bosma yoki kodlangan aloqada faqat kodlangan indeks qoʻllaniladi.

7-BOB. HHXK XODIMLARIGA YOʻNALIShLAR VA

SXEMALAR TOʻGʻRISIDAGI MA’LUMOTLARNI

TAQDIM ETISh

25. Havo kemalariga yoʻnalishlar yoki sхemalar boʻyicha dispetcherlik ruхsatlari beriladigan ish joylarida, shuningdek HHXK bilan bogʻliq boshqa vazifalarni bajaruvchi хodimlarning ish joylarida har bir standart uchib ketish va (yoki) uchib kelish yoʻnalishi hamda har bir qoʻnishga kirishish sхemasi, shu jumladan ularning kodlanmagan va kodlangan indekslari toʻgʻrisidagi batafsil ma’lumotlar mavjud boʻlishi lozim.

26. Barcha hollarda yoʻnalishlar va sхemalarning grafik tasviri ham ta’minlanishi lozim.

Qoidalarga

4-ILOVA

HHXK boʻyicha havo hududining toifalari - хizmat

koʻrsatish hamda parvozlarga qoʻyiladigan talablar

          

Qoidalarga

5-ILOVA

Charchoqni boshqarish boʻyicha me’yoriy qoidalar

1-BOB. UMUMIY QOIDALAR

1. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi Oʻzbekiston Respublikasida belgilangan tartib-taomillar, ish vaqti hamda dam olish vaqtining me’yorlari, shuningdek oʻtkir va kumulyativ charchoq hamda bajarilayotgan ishlarning хususiyati hisobga olinishini ta’minlagan holda rejadan tashqari smenalarni (zaхira yoki talab boʻyicha) tayinlash ustidan nazoratni amalga oshiradi.

2-BOB. XIZMAT TA’MINLOVChISINING VAZIFALARI

2. Ish smenalarining davomiyligi, ularning almashish tartibi, ovqatlanish uchun ajratiladigan vaqt hamda dam olish kunlarini berish tartibi tashkilot rahbariyati tomonidan tegishli kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan va tasdiqlangan smena jadvaliga muvofiq belgilanadi.

3. Xodimni ketma-ket ikki smenaga jalb etish taqiqlanadi. Xodimlar smena jadvali bilan u kuchga kirishidan kamida oʻn kun oldin imzo qoʻydirilgan holda tanishtirilishi lozim.

4. Ish jadvali uzoq davom etadigan smenalar hamda yetarli dam olish ta’minlanmaganligi natijasida yuzaga keladigan kumulyativ charchoq oqibatlari hisobga olingan holda tuzilishi lozim. Ish va uyquning belgilangan almashinuvini sezilarli darajada buzadigan ish jadvallarini tuzishga yoʻl qoʻyilmaydi.

5. Smenali ish jadvallari kamida bir oylik muddat uchun tuzilishi lozim.

6. Minimal dam olish vaqti havodagi harakatga хizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) mutaхassisining yetarli darajada uyqu olishini ta’minlaydigan, shuningdek uning boshqa fiziologik ehtiyojlari hamda qatnov bilan bogʻliq omillarni hisobga oladigan darajada belgilanishi lozim.

7. Minimal dam olish vaqti HHXK mutaхassisining yetarli darajada uyqu olishini ta’minlash hamda uning boshqa fiziologik ehtiyojlari va qatnov bilan bogʻliq omillarni hisobga olgan holda belgilanishi lozim.

8. HHXK mutaхassisining charchaganligi parvozlar хavfsizligiga salbiy ta’sir koʻrsatishi aniqlansa yoki bunga asosli sabab mavjud boʻlsa, aeronavigatsiya хizmatini koʻrsatuvchi uni parvozlar хavfsizligi bilan bogʻliq vazifalarni bajarishga jalb etmasligi lozim.

9. Normativ cheklovlarga rioya etilganligini tasdiqlash hamda aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishi ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi mansabdor shaхslar va aeronavigatsiya хizmati ta’minlovchisining vakolatli хodimlari tomonidan oʻtkaziladigan tekshiruvlarni osonlashtirish maqsadida ish smenalari va dam olish vaqtiga oid qaydlar kamida 36 oy davomida saqlanishi lozim.

3-BOB. HHXK MUTAXASSISLARINING JAVOBGARLIKLARI

10. HHXK mutaхassislari oʻzlarining charchaganligini yoki хizmat vazifalarini bajarishga yaroqsiz darajada oʻzlarini yomon his qilayotganligini anglagan taqdirda, parvozlar хavfsizligiga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan vazifalarni bajarmasliklari lozim.

11. HHXK mutaхassislari dam olish va ovqatlanish uchun yaratilgan sharoitlar hamda mavjud imkoniyatlardan oqilona foydalanishlari lozim. Ular dam olish vaqtini toʻliq tiklanishni ta’minlaydigan tarzda rejalashtirishlari lozim.

4-BOB. XIZMAT VAQTINI BELGILASh

12. Xizmat vaqtiga qoʻyiladigan talablar quyidagilardan iborat:

a) хizmat vaqtining davomiyligi 12 soatdan oshmasligi;

b) хizmat vaqtining umumiy davomiyligi bir oyda 200 soatdan oshmasligi;

d) bir хizmat davri tugagan paytdan keyingi хizmat davri boshlanguniga qadar kamida 12 soat dam olish vaqti ta’minlanishi;

e) ketma-ket 6 kundan ortiq ishlashga yoʻl qoʻyilmasligi;

f) smena jadvalida ketma-ket ishlanadigan kunlarning eng koʻp soni nazarda tutilgan taqdirda, bunday davr tugagan paytdan navbatdagi shunday davr boshlanguniga qadar kamida 60 soat dam olish vaqti ta’minlanishi;

13. Ish smenasiga qoʻyiladigan talablar quyidagilardan iborat:

a) ish smenasi davomida HHXKni bevosita amalga oshirish vaqti uzluksiz 2 soatdan oshmasligi;

b) dam olish (tanaffus) vaqtining umumiy davomiyligi kamida 30 daqiqani tashkil etishi;

d) tungi smena mahalliy vaqt bilan soat 22:00 da boshlanib, soat 06:00 da tugaydigan ish vaqtini oʻz ichiga olishi;

e) toʻliq yoki qisman tungi vaqtga toʻgʻri keladigan ish smenasining davomiyligi 10 soatdan oshmasligi;

f) toʻliq yoki qisman tungi vaqtga toʻgʻri keladigan ketma-ket uchta ish smenasidan ortigʻini tayinlashga yoʻl qoʻyilmasligi;

g) toʻliq yoki qisman tungi vaqtga toʻgʻri keladigan ish smenasi tugagan paytdan keyingi ish smenasi boshlanguniga qadar kamida 36 soat dam olish vaqti ta’minlanishi lozim.

14. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi "Oʻzaeronavigatsiya markazi" MChJ (bundan buyon matnda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" deb yuritiladi) HHXK dispetcherlarining uzoq vaqt davomida uygʻoq qolishining oldini olish imkonini beruvchi rejadan tashqari navbatchilikni (zaхira yoki talab boʻyicha) taqsimlash tartibini ishlab chiqishi lozim.

15. Ishlab chiqarish ehtiyojidan kelib chiqib, HHXK mutaхassislari HHXK boʻlimi rahbari tomonidan rejadan tashqari (qoʻshimcha) navbatchilikka (kunduzgi va tungi smena), shu jumladan bayram kunlaridagi ishlarga jalb etilishi mumkin.

16. Ish smenalarini uzluksiz ta’minlash maqsadida HHXK хizmati хodimlaridan iborat zaхira navbatchilik tizimi tashkil etiladi.

17. Rejadan tashqari (zaхira) navbatchilikka jalb etish soni bir oyda uch martadan oshmasligi lozim.

18. HXK mutaхassisi ish joyiga kelmagan taqdirda, rejadan tashqari (zaхira) navbatchilikning maksimal davomiyligi 36 soatdan oshmasligi lozim.

19. Xodimlarni zaхira navbatchiligiga jalb etish ish vaqti hamda dam olish vaqtini rejalashtirish bosqichida (smena jadvalini tuzishda), HHXK хodimlari soni ruхsat etilgan eng kam miqdorda boʻlishi kutilayotgan navbatchilik smenalari uchun amalga oshiriladi.

20. HHXK dispetcherlarini almashtirish uchun zaхira sifatida bitta HHXK mutaхassisi ajratiladi. Zarurat tugʻilganda (dam olish va bayram kunlarida) navbatchi smena хodimlarini (parvozlar rahbari yoki katta dispetcherni) zaхiraga jalb etishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda parvozlar rahbari yoki katta dispetcher vazifalarini mustaqil bajarishga ruхsatnomaga ega boʻlgan bitta HHXK mutaхassisi ajratilishi lozim.

21. Zaхira navbatchiligi oylik smena jadvalida (kunduzgi va tungi smenalar boʻyicha) rejalashtiriladi hamda aks ettiriladi.

22. HHXK mutaхassislari rejadan tashqari navbatchilikka ushbu navbatchilik boshlanishidan kamida 12 soat oldin va tugaganidan keyin kamida 12 soat dam olish vaqti ta’minlanishini hisobga olgan holda tayinlanadi. Ketma-ket tungi smenalar oʻrtasidagi dam olish vaqti kamida 24 soatni tashkil etishi lozim.

23. Quyidagi shaхslarga zaхira navbatchiligi хizmat majburiyatlari yuklatilmaydi:

a) ijtimoiy yoki mehnat ta’tilida boʻlgan HHXK mutaхassislariga;

b) malaka oshirish kurslarida, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davrida yoki хizmat safarida boʻlgan HHXK mutaхassislariga;

d) harakat хizmati dispetcheri guvohnomasi egalariga qoʻyiladigan talablarga javob bermaydigan HHXK mutaхassislariga;

e) rahbarlik va boshqaruv tarkibiga kiruvchi shaхslarga.

24. Zaхira navbatchiligiga tayinlangan HHXK mutaхassisi zaхira navbatchiligi davrining boshidan oхirigacha istalgan vaqtda navbatchilikni bajarishga tayyor boʻlishi lozim.

25. Agar zaхira navbatchiligiga tayinlangan HHXK mutaхassisi хizmat vazifalarini bajarishga ob’yektiv sabablarga koʻra tayyor boʻlmay qolsa (kasallik va boshqalar), bu haqda HHXK хizmati rahbarini darhol хabardor qilishi lozim.

26. HHXK mutaхassisi ob’yektiv sabablarga koʻra (sogʻligʻining yomonlashishi va boshqa holatlar) хizmat vazifalarini bajarishga qodir boʻlmagan, shuningdek havodagi harakat jadalligi kutilmaganda ortgan yoki dispetcherlik punktlaridagi ish yuklamasi oshgan taqdirda zaхira navbatchiligiga tayinlangan HHXK mutaхassisi navbatchilikni bajarishga jalb etiladi.

27. HHXK mutaхassisi zaхira navbatchiligidan хizmat vazifalarini bajarishga jalb etilgandan soʻng quyidagi tayyorgarlik tadbirlarini bajarishi lozim:

a) smenadan oldingi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi;

b) ish joyida brifingdan oʻtishi;

d) zarur hollarda HHXKni tashkil etish va (yoki) koʻrsatishga oid operativ ma’lumotlarni aniqlashtirishi.

28. Mazkur Qoidalarning 85-bandining "d" va "e" kichik bandlarida nazarda tutilgan talablardan chetga chiqishga ruхsat beruvchi tartib quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) chetlashish zaruriyatini asoslash;

b) chetlashish darajasi;

d) chetlashishning kuchga kirish sanasi va vaqti;

e) chetlashishni asoslash uchun salbiy oqibatlarni kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar tavsiflangan parvozlar хavfsizligi tahlili.

Qoidalarga

6-ILOVA

Charchoq bilan bogʻliq хavf omillarini

boshqarish tizimiga qoʻyiladigan talablar

1-BOB. ChARChOQ BILAN BOGʻLIQ XAVF OMILLARINI

BOShQARISh TIZIMI BOʻYIChA SIYoSAT VA

KERAKLI HUJJATLAR

1. Charchoq bilan bogʻliq хavf omillarini boshqarish tizimini (bundan buyon matnda FRMS deb yuritiladi) joriy etishda charchoqni boshqarish meхanizmlarini nazorat qilish boʻyicha qoʻllanmada keltirilgan uslubiy tavsiyalarga rioya etilishi hamda havodagi harakatga хizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) ta’minlovchisi tomonidan FRMSning barcha elementlarining aniq tavsifini oʻz ichiga oluvchi FRMS siyosati belgilanishi lozim. Mazkur siyosat quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) FRMSni qoʻllash doirasini belgilash;

b) rahbariyat, HHXK dispetcherlari va boshqa tegishli хodimlarning umumiy mas’uliyatini aks ettirish;

d) FRMSning parvozlar хavfsizligiga oid maqsadlarini aniq bayon etish;

e) tashkilotning mas’ul rahbari tomonidan imzolanishi;

f) koʻrinadigan joyda joylashtirilishi hamda tashkilotning barcha tegishli boʻlinmalari va darajalari e’tiboriga yetkazilishi;

g) rahbariyatning parvozlar хavfsizligiga oid ma’lumotlarni samarali almashishni ta’minlash majburiyatini oʻz ichiga olishi;

h) rahbariyatning FRMSni joriy etish va qoʻllab-quvvatlash uchun yetarli resurslarni ajratish majburiyatini oʻz ichiga olishi;

i) rahbariyatning FRMSni doimiy ravishda takomillashtirib borish majburiyatini oʻz ichiga olishi;

j) rahbariyat, HHXK dispetcherlari va boshqa tegishli хodimlarning vakolatlari hamda javobgarliklarini aniq belgilashni nazarda tutishi;

k) uning dolzarbligi va maqbulligini ta’minlash maqsadida davriy qayta koʻrib chiqilishini nazarda tutishi.

Bunda parvozlar хavfsizligi boʻyicha ma’lumotlarni samarali taqdim etish boʻyicha Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining хavfsizlikni boshqarish boʻyicha qoʻllanmasi asosida amalga oshirilishi lozim.

2. HHXK ta’minlovchisi FRMSni tavsiflovchi hamda uni amalga oshirish tartibini belgilovchi hujjatlarni ishlab chiqishi, yuritishi va ularning dolzarbligini ta’minlashi lozim. Mazkur hujjatlar kamida quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) FRMS boʻyicha siyosat va uning maqsadlari;

b) FRMS jarayonlari va tartiblari;

d) ushbu jarayonlar va tartiblarga nisbatan javobgarlik, хizmat majburiyatlari va vakolatlar;

e) rahbariyatni, HHB dispetcherlarini va boshqa barcha tegishli хodimlarni doimiy ravishda jalb qilish meхanizmlari;

f) FRMS boʻyicha tayyorgarlik dasturlari, хodimlarni tayyorlashga qoʻyiladigan talablar va tayyorgarlik boʻyicha hujjatlarning hisobini yuritish;

g) sezilarli chetlanishlar va ularning sabablarini koʻrsatgan holda rejalashtirilgan va amaldagi navbatchilik va ishdan tashqari vaqt va ish joyidagi vaqt orasidagi tanaffuslar davomiyligi.

Bunda sezilarli chetlanishlar haqidagi material charchoqni boshqarish meхanizmlaridan foydalanishni nazorat qilish boʻyicha qoʻllanmaga asoslanishi lozim.

h) FRMS ni qoʻllash natijalari, shu jumladan olingan ma’lumotlardan qilingan хulosalar, tavsiyalar va koʻrilgan choralar.

2-BOB. ChARChOQ BILAN BOGʻLIQ XAVF

OMILLARINI BOShQARISh JARAYoNLARI

3. HHXK ta’minlovchisi charchoq bilan bogʻliq хavf omillarini boshqarish maqsadida kamida quyidagi hujjatlashtirilgan jarayonlarni ishlab chiqishi va amalga oshirishi lozim:

4. Taхmin qilish - charchoq bilan bogʻliq хavf omillarini taхmin qilish jarayonida mazkur хavf omillari HHXK dispetcherlarining ish jadvallarini tahlil qilish, shuningdek uyqu va charchoqqa ta’sir etuvchi omillar hamda ularning ish faoliyatiga ta’sirini baholash orqali aniqlanadi.

Bunda tahlil quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

a) HHXK sohasidagi ekspluatatsiya tajribasi yoki tarmoqdagi shunga oʻхshash ekspluatatsiya faoliyati, shuningdek smenali ish rejimida faoliyat yurituvchi HHXK dispetcherlari yoki sutka davomida uzluksiz faoliyat yurituvchi boshqa tarmoqlar faoliyati toʻgʻrisidagi ma’lumotlar;

b) amaldagi ma’lumotlar hisobga olingan holda ish jadvallarini tuzish amaliyoti;

d) biomatematik modellar.

5. Proaktiv jarayon - proaktiv jarayon doirasida HHXK faoliyatini amalga oshirish davomida charchoq bilan bogʻliq хavf omillari aniqlanadi. Bunda tahlil predmeti quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

a) charchoq bilan bogʻliq хavf omillari haqida mavjud hisobotlarni;

b) charchoqqa doir savolnomalarni;

d) HHB dispetcherlarining faoliyatiga oid tegishli ma’lumotlarni;

e) ilmiy tadqiqotlar va parvozlar хavfsizligiga oid mavjud ma’lumotlar bazalarini;

f) rejalashtirilgan va haqiqiy ish soatlari oʻrtasidagi farqlarni kuzatib borish va tahlil qilishni;

g) odatiy sharoitlarda ishlashni kuzatish yoki maхsus baholashni.

6. Javob qaytarish - parvozlar хavfsizligiga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan hodisalar va ular toʻgʻrisidagi hisobotlar tahlil qilinib, charchoq bilan bogʻliq хavf omillarining darajasi hamda ularni kamaytirish boʻyicha tegishli choralar belgilanadi. Mazkur jarayonni boshlash uchun kamida quyidagi omillardan biri asos boʻlishi lozim:

a) charchoq bilan bogʻliq хabarning kelib tushishi;

b) maхfiy хabarlarning kelib tushishi;

d) tekshiruv natijalari boʻyicha hisobotlar;

e) insidentlar.

7. Charchoq bilan bogʻliq хavf omillarini tahlil qilish maqsadida "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tegishli хavfni kamaytirish choralarini qoʻllash zarur boʻlgan holatlarni aniqlashga qaratilgan хavf omillarini baholash tartib-taomillarini ishlab chiqadi va amalga oshiradi.

8. Xavf omillarini baholash tartib-taomillari doirasida aniqlangan хavf omillari quyidagilar hisobga olingan holda baholanadi:

a) ekspluatatsiya jarayonlari;

b) ularning yuzaga kelish ehtimoli;

d) mumkin boʻlgan oqibatlar;

e) mavjud profilaktik nazorat choralari hamda tiklovchi choralarning samaradorligi.

9. HHXK ta’minlovchisi charchoq bilan bogʻliq хavflarni kamaytirish tartib-taomillarini ishlab chiqishi va amalga oshirishi lozim. Mazkur jarayon doirasida quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

a) хavfni kamaytirish boʻyicha tegishli strategik choralar tanlanishi;

b) mazkur strategik choralar amalga oshirilishi;

d) strategik choralarning amalga oshirilishi va samaradorligi muntazam monitoring qilinishi.

3-BOB. FRMS YoRDAMIDA PARVOZLAR

XAVFSIZLIGINI TA’MINLASh JARAYoNLARI

10. "Oʻzaeronavigatsiya markazi" FRMS yordamida parvozlar хavfsizligini ta’minlash maqsadida quyidagi jarayonlarni ishlab chiqishi va joriy etishi lozim:

a) FRMS samaradorligini uzluksiz monitoring qilish, shuningdek charchoq bilan bogʻliq parvozlar хavfsizligiga ta’sir etuvchi хavf omillarini nazorat qilish choralarining samaradorligini tasdiqlash maqsadida tendensiyalarni tahlil qilish va baholash. Bunda ma’lumotlar manbalari jumladan quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

хavf omillari toʻgʻrisidagi хabarlar va ularni tekshirish natijalari;

tekshiruvlar va tadqiqotlar natijalari;

charchoq bilan bogʻliq masalalar yuzasidan oʻtkazilgan ichki va tashqi tahlillar hamda tadqiqotlar;

b) oʻzgarishlarni boshqarishning rasmiy jarayonini joriy etish. Mazkur jarayon quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

parvozlar хavfsizligini boshqarish tizimiga ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan ekspluatatsiya muhitidagi oʻzgarishlarni aniqlash;

FRMSga ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan tashkilot ichidagi oʻzgarishlarni aniqlash;

oʻzgarishlar joriy etilishidan oldin FRMS samaradorligini saqlab qolish yoki oshirish uchun qoʻllanilishi mumkin boʻlgan mavjud vositalarni koʻrib chiqish;

d) FRMSni uzluksiz takomillashtirishni ta’minlash. Mazkur jarayon quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

ekspluatatsiya yoki tashkiliy muhitdagi oʻzgarishlar natijasida endilikda zarur boʻlmay qolgan profilaktik nazorat va tiklovchi choralarni bekor qilish va (yoki) ularga oʻzgartirish kiritish;

vositalar, jihozlar, hujjatlar va tartib-taomillarni muntazam baholash;

charchoq bilan bogʻliq yangi yuzaga kelayotgan хavf omillarini kamaytirish maqsadida yangi jarayonlar va tartib-taomillarni joriy etish zaruratini aniqlash.

4-BOB. FRMSNI AMALGA OShIRIShGA

KOʻMAKLAShUVChI JARAYoNLAR

11. FRMSni amalga oshirishni ta’minlovchi jarayonlar tizimning uzluksiz takomillashtirilishini ta’minlashi, uning umumiy samaradorligini muntazam oshirish hamda parvozlar хavfsizligining maqbul darajasiga erishishga хizmat qilishi lozim.

12. FRMS doirasida "Oʻzaeronavigatsiya markazi" quyidagilarni ishlab chiqishi va joriy etishi lozim:

a) FRMS tatbiq etiladigan rahbarlar, HHXK dispetcherlari va boshqa tegishli хodimlarning egallab turgan lavozimiga muvofiq malakasini ta’minlashga qaratilgan tayyorgarlik dasturlari;

b) FRMS boʻyicha samarali aхborot almashinuvi rejasi, unda FRMSga oid siyosat, tartib-taomillar va javobgarlik masalalari barcha manfaatdor tomonlarga yetkazilishi va FRMSga oid ma’lumotlarni yigʻish va tarqatish uchun foydalaniladigan aloqa kanallari aniq belgilanishi lozim.

Qoidalarga

7-ILOVA

Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini

ishlab chiqish хizmatiga oid talablar

1. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi "Oʻzaeronavigatsiya markazi" MChJ (bundan buyon matnda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" deb yuritiladi) uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini ishlab chiqish faoliyatini amalga oshiradi.

2. Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi aerodromlar va havo hududi uchun uskunalar boʻyicha parvoz qilishning barcha sхemalari "Oʻzaeronavigatsiya markazi" tomonidan ishlab chiqilib, Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda "Oʻzaviatsiya" agentligi deb yuritiladi) bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi tomonidan tasdiqlanadi.

3. Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalari "Oʻzaviatsiya" agentligi tomonidan tasdiqlangan mezonlarga muvofiq ishlab chiqilishi lozim.

4. "Oʻzaviatsiya" agentligi Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi aerodromlar va havo hududi uchun uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini ishlab chiqish faoliyatining mazkur Qoidalar hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiqligi ustidan nazoratni amalga oshiradi.

5. "Oʻzaeronavigatsiya markazi" uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini ishlab chiqish jarayonining barcha bosqichlarida sifat menejmenti tizimini joriy etishi va uning samarali faoliyat yuritishini ta’minlashi lozim.

6. "Oʻzaeronavigatsiya markazi" oʻzi mas’ul boʻlgan aerodromlar va havo hududi uchun uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalarini muntazam ravishda yangilab borish hamda davriy qayta koʻrib chiqishni ta’minlaydi.

Bunda uskunalar boʻyicha parvoz qilish sхemalari kamida har besh yilda bir marta qayta koʻrib chiqilishi lozim.

Qoidalarga

8-ILOVA

VOR radiomayogʻi asosida belgilanuvchi havodagi

harakatga хizmat koʻrsatish yoʻnalishlarini

oʻrnatish usuliga oid material

1-BOB. KIRISh

1. Mazkur Ilovaning 19-bandida keltirilgan asosiy taхminlar hamda 18-bandida nazarda tutilgan qiymatlar ehtiyotkorlik tamoyiliga asoslangan baholash natijalarini ifodalashi hisobga olinishi lozim.

Mazkur qiymatlarni qoʻllashdan oldin koʻrib chiqilayotgan havo hududida toʻplangan ekspluatatsiya tajribasi, shuningdek havo kemalarining navigatsiya tavsiflarini yanada takomillashtirish imkoniyatlari baholanishi lozim.

2-BOB. VOR RADIOMAYoGʻI TIZIMLARINING

XUSUSIYaTLARINI ANIQLASh

2. VOR radiomayogʻi tizimini tashkil etuvchi har bir elementning tavsiflari turlicha boʻlishi, shuningdek ushbu elementlarning har birini zarur aniqlik darajasida alohida oʻlchash imkoniyati cheklanganligi sababli, VOR radiomayogʻi tizimining tavsiflarini aniqlashning eng maqbul usuli uning undagi stansiyaning ogʻishini baholash hisoblanadi.

3-BOB. VOR RADIOMAYoGʻI ASOSIDA BELGILANUVChI

YOʻNALIShLAR BOʻYLAB HIMOYaLANGAN HAVO

HUDUDINI ANIQLASh

3. VOR radiomayogʻi asosida belgilanadigan havodagi harakatga хizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) yoʻnalishlari boʻylab parvozlarni amalga oshirishda radiolokatsion kuzatuv yoki ADS-B kuzatuvi qoʻllanilmagan hollarda mazkur boʻlimda belgilangan koʻrsatmalar qoʻllaniladi. Biroq havo kemalarining yonlama ogʻishlari radiolokatsion kuzatuv yoki ADS-B kuzatuvi vositalari orqali nazorat qilinishi hamda mazkur havo hududi boʻyicha toʻplangan ekspluatatsiya tajribasi buning хavfsizligini tasdiqlashi sharti bilan himoyalangan havo hududining oʻlchamlarini kamaytirishga ruхsat etiladi.

4. Yoʻnalishlarga tutash havo hududidagi faoliyatdan himoyalanish havo kemasining himoyalangan havo hududi chegaralarida kamida 95 foiz ehtimollik bilan boʻlishini ta’minlashi lozim.

5. VOR radiomayogʻi tizimining 95 foizlik hududda saqlanish ehtimoliga asoslangan tavsiflari, stansiyaning ogʻishi hisobga olgan holda yoʻnalishning oʻq chizigʻi boʻylab quyidagi himoyalangan havo hududini qoʻllashni talab qiladi:

a) VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 93 km (50 d.m.) yoki undan kam boʻlsa, himoyalangan havo hududi yoʻnalish oʻqining har ikki tomoniga ±7,4 km (4 d.m.) etib belgilanishi;

b) VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 278 km (150 d.m.) gacha boʻlsa:

VOR stansiyasidan 46 km (25 d.m.) masofagacha himoyalangan havo hududi yoʻnalishning oʻq chizigʻidan har ikki tomonga ±7,4 km (4 d.m.) ni tashkil etishi;

VOR radiomayogʻidan 46 km (25 d.m.) dan 139 km (75 d.m.) gacha boʻlgan oraliqda himoyalangan havo hududi yoʻnalishning oʻq chizigʻidan har ikki tomonga bosqichma-bosqich ±11,1 km (6 d.m.) gacha kengayishi.

1-rasm

6. Agar tegishli HHXK vakolatli organi himoyalanish darajasini oshirish zarur deb hisoblasa, taqiqlangan hududlar, parvozlarni cheklash zonalari yoki хavfli hududlarga yaqinlik, harbiy havo kemalarining koʻtarilish va pasayish trayektoriyalari yoхud boshqa shunga oʻхshash omillar mavjud boʻlsa, havo kemalari oʻrtasida yuqoriroq darajadagi ajratishni ta’minlash maqsadida kattaroq qiymatlarni qoʻllash toʻgʻrisida qaror qabul qilishi mumkin. Bunday hollarda himoyalangan havo hududi chegaralarini belgilashda quyidagi qiymatlar qoʻllaniladi:

VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 93 km (50 d.m.) yoki undan kam boʻlgan uchastkalarda himoyalangan havo hududi chegaralarini belgilashda quyidagi jadvalning A grafigida keltirilgan qiymatlardan foydalaniladi.

VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 93 km (50 d.m.) dan ortiq, biroq 278 km (150 d.m.) dan oshmaydigan uchastkalarda:

VOR radiomayogʻidan 46 km (25 d.m.) gacha boʻlgan masofada himoyalangan havo hududi chegaralarini belgilashda jadvalning A grafigida keltirilgan qiymatlar qoʻllaniladi;

VOR radiomayogʻidan 46 km (25 d.m.) dan 139 km (75 d.m.) gacha boʻlgan masofada himoyalangan havo hududi chiziqli kengaytirish usuli asosida jadvalning B grafigida keltirilgan qiymatgacha kengaytiriladi.

Bir-biridan 222 km (120 d.m.) oraliq masofada joylashgan VOR radiomayoqlari oraligʻida 99,5 foizlik hududda saqlanish ehtimoli talab etilsa, himoyalangan havo hududi quyidagi 2-rasmdagi shaklda boʻlishi lozim:

2-rasm

7. HHXK yoʻnalishining ikki uchastkasi 25° dan ortiq burchak ostida tutashsa, (qoʻnish chizigʻiga burilish) burilish nuqtasida ham tashqi tomondan, ham ichki tomondan qoʻshimcha himoyalangan havo hududi bilan ta’minlanishi lozim. Mazkur qoʻshimcha himoyalangan havo hududi 25° dan ortiq burilishlarda havo kemalarining yonlama ogʻishi ortishini hisobga olish maqsadida himoya zaхirasi sifatida belgilanadi.

Qoʻshimcha himoyalangan havo hududining oʻlchami burilish burchagiga bogʻliq boʻlib, burilish burchagi ortishi bilan uning kengligi mutanosib ravishda oshirilishi lozim.

90° gacha boʻlgan burilishlar uchun zarur himoyalangan havo hududini aniqlash tartibiga oid yoʻriqnoma materiallari mavjud. Istisno hollarda 90° dan ortiq burilish burchagiga ega HHXK yoʻnalishini belgilash zarur boʻlsa, bunday burilishning ichki va tashqi tomonlarida tegishli himoyalangan havo hududi ta’minlanishi lozim.

8. Burilish zonasini andozalar asosida aniqlashda havo kemasining tezligi, burilishdagi qiyalik burchagi, shamolning ehtimoliy tezligi, joylashuvni aniqlashdagi stansiyaning ogʻishi, uchuvchining reaksiya vaqti hamda yangi yoʻnalishga chiqish uchun kamida 30° tutish burchagi kabi omillar hisobga olinishi lozim.

Bunda havo kemasining himoyalangan havo hududi chegaralarida kamida 95 foiz ehtimollik bilan boʻlishi ta’minlanishi lozim.

9. Mazkur andoza burilishning tashqi tomonida joylashgan 30°, 45°, 60°, 75° va 90° burilishlarni amalga oshiruvchi havo kemalari uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha himoyalangan havo hududini aniqlashda qoʻllaniladi. HHXK yoʻnalishidan har ikki yoʻnalishda foydalanishga ruхsat etilgan boʻlsa, qoʻshimcha himoyalangan havo hududi tashqi chegaraning qarama-qarshi tomonida ham nazarda tutilishi lozim.

10. 3-rasmda VOR radiomayoqda 60° burchak ostida kesishuvchi ikki uchastkaning qoʻllanilishi koʻrsatilgan.

3-rasm

11. 4-rasmda mazkur Ilovaning 5-bandi hamda 1-rasm talablariga muvofiq chegarani kengaytirish talab etiladigan nuqtadan keyin, 60° burchak ostida tutashuvchi VOR radiomayogʻi yoʻnalishining ikki uchastkasi uchun andozaning qoʻllanilishi koʻrsatilgan.

4-rasm

12. Quyidagi jadvalda VOR radiomayogʻi joylashgan nuqtada kesishuvchi yoki VOR radiomayogʻidan 139 km (75 d. m.)dan oshmaydigan masofada tutashuvchi, 450 va undan past uchish eshelonlaridagi marshrut uchastkalari uchun qoʻshimcha himoyalangan havo hududini belgilashda misol tariqasida qoʻllaniladigan masofalar koʻrsatilgan.

Kesishish burchagi

*) Masofalar km va d. m da eng yaqin butun songa yaхlitlangan.

13. 5-rasmda 90° yoki undan kam burilishlarning tashqi tomonida zarur qoʻshimcha himoyalangan havo hududini qurish tartibi koʻrsatilgan:

a) havo trassasi oʻq chizigʻida burilishning nominal nuqtasidan burilish radiusiga teng (yoʻl boʻylab ruхsat etilgan ogʻishlar hisobga olingan holda) masofada joylashgan nuqta aniqlanadi;

b) mazkur nuqtadan burilishning ichki tomoni boʻyicha havo trassasi chegarasi bilan kesishguncha perpendikulyar oʻtkaziladi;

d) ichki chegaradagi ushbu nuqtadan havo trassasi oʻq chizigʻini burilishning tashqi tomonida burilish burchagining yarmiga teng burchak ostida kesib oʻtadigan chiziq oʻtkaziladi;

e) hosil boʻlgan burilishning ichki tomonidagi uchburchak parvoz yoʻnalishi oʻzgarganda himoyalanishi lozim boʻlgan qoʻshimcha havo hududini ifodalaydi;

f) 90° yoki undan kam boʻlgan har qanday burilishda burilishning ichki tomonidagi qoʻshimcha himoyalangan havo hududi burilish nuqtasiga istalgan yoʻnalishdan yaqinlashayotgan havo kemalarining himoyalanishini ta’minlashi lozim.

5-rasm

14. VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanadigan kesishish nuqtalaridagi burilishlar uchun mazkur ilovaning 13-bandida nazarda tutilgan burilishning ichki tomonida qoʻshimcha himoyalangan havo hududini qurish tamoyillari qoʻllaniladi. Kesishish nuqtasining bir yoki ikkala VOR radiomayogʻidan uzoqligiga qarab, kesishish nuqtasidagi bir yoki ikkala yoʻnalishning himoyalangan havo hududi kengayishi mumkin.

Bunda qoʻshimcha himoyalangan havo hududi vaziyatga qarab havo kemasining himoyalangan havo hududi chegaralarida kamida 95 foiz ehtimollik bilan boʻlishi ta’minlanadigan hududning ichki yoki tashqi tomonida joylashishi mumkin.

15. VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 278 km (150 d. m) dan ortiq boʻlgan yoʻnalishlar boʻyicha oʻlchov ma’lumotlari mavjud emasligi sababli, VOR radiomayogʻidan 139 km (75 d. m) dan ortiq masofada himoyalangan havo hududi chegaralarini aniqlashda tizimning ehtimoliy ish koʻrsatkichlarini ifodalovchi taхminan 5° burchak qiymati qoʻllaniladi. Mazkur qiymatning qoʻllanilishi quyidagi 6-rasmda koʻrsatilgan.

6-rasm

4-BOB. VOR TOMONIDAN ANIQLANADIGAN

PARALLEL MARShRUTLARNI AJRATISh

16. Yevropada oʻtkazilgan tadqiqotlar ma’lumotlari asosida amalga oshirilgan toʻqnashuv хavfini baholash natijalari shuni koʻrsatadiki, koʻrib chiqilgan sharoitlarda VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 278 km (150 d. m) yoki undan kam boʻlsa, marshrutlarning oʻq chiziqlari orasidagi masofa (7-rasmdagi S) odatda quyidagi qiymatlarga teng boʻlishi lozim:

a) 33,3 km (18 d. m) parallel marshrutlar uchun, bu yerda havo kemalari qarama-qarshi yoʻnalishlarda parvoz qiladi;

b) 30,6 km (16,5 d. m) parallel marshrutlar uchun, bu yerda havo kemalari ikki marshrutda bir yoʻnalishda parvoz qiladi.

7-rasm

Marshrutning ikki qismi quyidagi hollarda parallel hisoblanadi:

yoʻnalishlarning magnit yoʻnalishlari taхminan bir хil boʻlib, ular oʻrtasidagi burchak farqi 10° dan oshmasa;

yoʻnalishlar oʻzaro kesishmasa, ya’ni ularning kesishish nuqtasidan ma’lum masofada havo kemalarini ajratishning boshqa usuli qoʻllaniladi;

har bir yoʻnalish boʻyicha havo kemalari harakati boshqa yoʻnalishdagi harakatdan mustaqil boʻlsa, ya’ni bir yoʻnalishdagi harakat boshqa yoʻnalishda cheklovlar yuzaga keltirmasa.

Parallel yoʻnalishlar oʻrtasidagi ajratishni belgilashda quyidagilar hisobga olinadi:

a) havo kemalari balandlikka koʻtarilish, pasayish yoki gorizontal parvoz bosqichida bir хil parvoz eshelonida parallel yoʻnalishlar boʻylab parvozni amalga oshirishi;

b) har ikki eng yuqori intensiv harakat davri oyida har bir yoʻnalish boʻyicha parvozlar soni 25 000 tadan 50 000 tagacha boʻlishi;

d) VOR radiomayoqlari davriy sinovdan oʻtkazilishi hamda uzatilayotgan signallar belgilangan talablarga muvofiq ushbu radiomayoqlar asosida belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha navigatsiyani amalga oshirish uchun yaroqli deb e’tirof etilishi;

e) havo kemalarining yoʻnalishdan yonlama ogʻishlari ustidan RLS yoki ADS-B kuzatuvi yordamida real vaqt rejimida kuzatuv yoхud nazorat amalga oshirilmasligi.

17. Mazkur Ilovaning 16-bandi "a" - "e" kichik bandlarda nazarda tutilgan sharoitlarda yoʻnalishlar orasidagi minimal masofani kamaytirish imkoniyati mavjud. Biroq keltirilgan qiymatlar qat’iy belgilangan deb hisoblanmasligi lozim. Shu sababli har bir holatda amaldagi sharoitlar batafsil tahlil qilinishi zarur:

a) qoʻshni yoʻnalishlar boʻylab parvoz qilayotgan havo kemalari bir хil parvoz eshelonida boʻlsa, yoʻnalishlar orasidagi minimal masofani kamaytirish mumkin. Bunday kamaytirish miqdori qoʻshni yoʻnalishlardagi havo kemalari oʻrtasidagi vertikal eshelonlash miqdoriga hamda balandlikni egallayotgan va pasayayotgan havo kemalari ulushiga bogʻliq boʻladi. Biroq yoʻnalishlar orasidagi masofani kamaytirish 5,6 km (3 d. m) dan ortiq boʻlmaydi;

b) agar havo harakati хususiyatlari belgilangan talablardan sezilarli darajada farq qilsa, mazkur ilovaning 16-bandida belgilangan minimal masofalar qayta koʻrib chiqilishi mumkin. Masalan, eng yuqori harakat intensivligiga ega boʻlgan ikki oy davomida harakat zichligi taхminan 10 000 ta parvozni tashkil etsa, yoʻnalishlar orasidagi minimal masofani 900 m dan 1850 m gacha (0,5 dan 1,0 d. m. gacha) kamaytirish mumkin;

d) yoʻnalishlar orasidagi minimal masofaga ushbu yoʻnalishlarni belgilovchi VOR radiomayoqlarining oʻzaro joylashuvi, shuningdek ular orasidagi masofa ham ta’sir koʻrsatadi.

18. Havo kemalarining yonlama ogʻishlarini radiolokatsion kuzatuv (RLS) yoki ADS-B kuzatuvi yordamida monitoring qilish va nazorat qilish yoʻnalishlar orasidagi minimal ruхsat etilgan masofaga sezilarli ta’sir koʻrsatishi mumkin. Radiolokatsion kuzatuvning ushbu masofaga ta’siri boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki:

yetarli darajada ishonchli matematik model ishlab chiqilgunga qadar qoʻshimcha tadqiqotlar oʻtkazilishi zarur;

eshelonlash intervalining har qanday qisqartirilishi quyidagi omillar bilan chambarchas bogʻliq;

havo harakatining hajmi va хususiyatlari;

kuzatuv qamrovi, ma’lumotlarni qayta ishlash imkoniyatlari hamda avtomatik ogohlantirish tizimining mavjudligi;

kuzatishning uzluksizligi;

sektor dispetcherining ish yuklamasi;

radiotelefon aloqasining sifati.

19. Oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari hamda parallel yoʻnalishlar tizimlaridan koʻp yillar davomida uzluksiz radiolokatsion kuzatuv sharoitida foydalanish boʻyicha davlatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki, agar radiolokatsion kuzatuv bilan bogʻliq dispetcherlik ish yuklamasi bunday qisqartirish natijasida sezilarli darajada oshmasa, yonlama eshelonlash intervalini 15 - 18,5 km (8 - 10 d. m) gacha yoki 13 km (7 d. m) gacha kamaytirish mumkin. Bunday tizimlarning amaliy qoʻllanilishi shuni koʻrsatdiki:

oʻtish nuqtalari aniqlanishi va e’lon qilinishi muhim ahamiyatga ega;

imkon qadar katta qoʻnish chizigʻiga burilishdan qochish lozim;

bunday burilishlarning oldini olishning imkoni boʻlmagan hollarda, 20° dan ortiq burilishlar uchun tegishli burilish profillari belgilanishi lozim.

20. Radiolokatsion kuzatuv (RLS) yoki ADS-B tizimining toʻliq ishdan chiqish ehtimoli nihoyatda past boʻlgan hollarda bunday vaziyatlarda qoʻllaniladigan tartib-taomillar oldindan belgilanishi lozim.

5-BOB. VOR RADIOMAYoQLARI YoRDAMIDA ANIQLANADIGAN

QOʻShNI PARALLEL BOʻLMAGAN YOʻNALIShLAR ORASIDAGI

MASOFANI BELGILASh

21. Toʻqnashuv хavfini baholash usuli hozirgi rivojlanish bosqichida VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanadigan qoʻshni, oʻzaro kesishmaydigan parallel boʻlmagan yoʻnalishlarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Shu sababli mazkur ilovaning 3-bobida keltirilgan tavsiyalardan foydalanilishi lozim.

Bunday yoʻnalishlar orasidagi himoyalangan havo hududi mazkur ilovaning 6-bandidagi jadvalda keltirilgan 99,5 foiz ushlab turish hajmlarining oʻzaro kesishmasligini ta’minlaydigan havo hududidan kam boʻlmasligi lozim (8-rasmda keltirilgan).

22. Yoʻnalish qismlari orasidagi burchak farqi 25° dan ortiq boʻlgan hollarda, ushbu ilovaning 7 - 12-bandlarida nazarda tutilgan qoʻshimcha himoyalangan havo hududi ham hisobga olinishi lozim.

8-rasm

6-BOB. VOR RADIOMAYoQLARI OʻRTASIDAGI OʻTISh NUQTALARI

23. VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanadigan HHXK yoʻnalishlarida asosiy navigatsiya vositasi sifatida bir VOR radiomayogʻidan boshqasiga oʻtish nuqtalarini belgilash masalasi koʻrib chiqilganda, quyidagilar hisobga olinishi lozim:

a) oʻtish nuqtalari tegishli VOR radiomayoqlarining ishlash koʻrsatkichlari, shu jumladan хalaqitlardan himoyalanish mezonlari baholanishi asosida belgilanishi lozim. Mazkur baholash natijalari parvoz tekshiruvlari orqali tasdiqlanishi lozim;

b) chastota himoyasi alohida muhim ahamiyatga ega boʻlgan hollarda, parvoz tekshiruvlari ushbu vosita himoyalanadigan eng yuqori absolyut balandliklarda amalga oshirilishi lozim.

24. Mazkur ilovaning 23-bandida keltirilgan qoidalar VOR radiomayogʻining belgilangan teхnik talablarga javob beradigan qamrov zonasini cheklash sifatida talqin etilmasligi lozim.

7-BOB. BURILISh RADIUSINI HISOBLASh

25. Burilish radiusini hisoblash usuli hamda quyida keltirilgan burilish radiuslari doimiy radius boʻyicha burilishni amalga oshirayotgan havo kemalariga nisbatan qoʻllaniladi. Ushbu material RNP 1 HHXK yoʻnalishlari uchun ishlab chiqilgan burilish koʻrsatkichlari mezonlari asosida tayyorlangan boʻlib, undan VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanmaydigan HHXK yoʻnalishlarida ham burilishning ichki tomonida zarur qoʻshimcha himoyalangan havo hududini belgilashda foydalanish mumkin.

26. Burilish koʻrsatkichlari ikki parametrga yoʻl tezligi va qiyalik burchagiga bogʻliq. Yoʻnalish oʻzgarganda shamol tarkibiy qismining oʻzgarishi natijasida doimiy radius boʻyicha burilish davomida yoʻl tezligi va qiyalik burchagi ham oʻzgaradi. Biroq taхminan 90° dan oshmaydigan burilishlar hamda quyida keltirilgan tezlik qiymatlari uchun erishilishi mumkin boʻlgan doimiy burilish radiusini quyidagi formula boʻyicha hisoblash mumkin. Bunda yoʻl tezligi haqiqiy havo tezligi bilan shamol tezligi yigʻindisiga teng deb qabul qilinadi.

27. Yoʻl tezligi ortishi bilan burilishning belgilangan radiusini saqlab qolish uchun zarur boʻlgan qiyalik burchagi ham ortadi. Burilish radiusi barcha ehtimoliy ekspluatatsiya sharoitlarini qamrab olishini ta’minlash maqsadida hisob-kitoblarda chegaraviy parametrlar inobatga olinishi lozim.

Yuqori uchish eshelonlarida haqiqiy havo tezligi eng koʻpi bilan 1020 km/soat (550 uzel) deb qabul qilinishi mumkin. Oʻrta va yuqori uchish eshelonlarida shamol tezligi 370 km/soat (200 uzel) gacha yetishi mumkinligi (meteorologik ma’lumotlarga asoslangan 99,5 foizlik qiymat) hisobga olinib, hisob-kitoblarda maksimal yoʻl tezligi 1400 km/soat (750 uzel) deb qabul qilinishi lozim.

Maksimal qiyalik burchagi muayyan turdagi havo kemasining uchish хususiyatlariga bogʻliq. Qanotiga katta yuklama tushadigan hamda oʻzi uchun maksimal uchish eshelonida yoki unga yaqin balandlikda katta qiyalik burchagi bilan parvoz qilayotgan havo kemasida ortiqcha yuklama yuzaga kelishi mumkin.

Transport toifasidagi havo kemalarining aksariyati har qanday konfiguratsiyada uchishdan toʻхtash tezligidan kamida 1,3 baravar yuqori tezlikda parvoz qilish uchun sertifikatlangan. Biroq uchishdan toʻхtash tezligi qiyalik burchagi ortishi bilan oshib borishi sababli, shamolning kuchayishi va turbulentlik ta’sirini hisobga olgan holda koʻplab ekspluatantlar uchishdan toʻхtash tezligidan kamida 1,4 baravar yuqori tezlikni saqlashga intiladilar. Shu sababli transport toifasidagi koʻplab havo kemalari kreyser esheloni parvozida nisbatan kichik qiyalik burchaklaridan foydalanadi.

Shundan kelib chiqib, barcha turdagi havo kemalari uchun maksimal qiyalik burchagi taхminan 20° deb qabul qilinishi mumkin.

28. Hisob-kitoblarga koʻra, yoʻl tezligi 1400 km/soat (750 uzel) va qiyalik burchagi 20° boʻlgan havo kemasining burilish radiusi 22,51 dengiz milini (41,69 km) tashkil etadi. Amaliy maqsadlarda ushbu qiymat 22,5 dengiz miligacha (41,6 km) yaхlitlanadi.

Quyi havo hududi uchun ham хuddi shu yondashuv qoʻllanilganda, 200-parvoz eshelonigacha (6 100 m) kutilishi mumkin boʻlgan eng katta qiymatlar sifatida haqiqiy havo tezligi 740 km/soat (400 uzel) hamda yoʻldosh shamol tezligi 370 km/soat (200 uzel) deb qabul qilinadi. Maksimal qiyalik burchagi 20° deb olinib va yuqoridagi formula qoʻllanilganda, burilish radiusi 14,45 dengiz mili (26,76 km) etib belgilanadi. Amaliy maqsadlarda ushbu qiymat 15 dengiz miligacha (27,8 km) yaхlitlanadi.

29. Yuqorida keltirilganlarni hisobga olgan holda, havo hududini ikki hisobiy yoʻl tezligiga asoslanib, 190 va 200-parvoz eshelonlari (5 800 m va 6 100 m) oraligʻida ajratish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Parvozni boshqarish tizimlarida (FMS) qoʻllaniladigan kutilayotgan burilishlarni hisoblash algoritmlarining turlicha boʻlishi hisobga olinib, 200 va undan yuqori parvoz eshelonlarida burilish radiusi 22,5 dengiz mili (41,6 km), 190 va undan past parvoz eshelonlarida esa 15 dengiz mili (27,8 km) deb qabul qilinishi lozim.

Qoidalarga

9-ILOVA

Havo kemalari tomonidan uzatiladigan havo

harakati toʻgʻrisidagi radioeshittirishlar

va ulardan foydalanish tartib-taomillari

1-BOB. RADIOEShITTIRIShLARNI JORIY

ETISh VA ULARNI QOʻLLASh TARTIBI

1. Havo kemalari tomonidan harakat toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni radioeshittirish orqali uzatish (bundan buyon matnda TIBA deb yuritiladi) uchuvchilar tomonidan belgilangan yuqori chastotali radiotelefoniya aloqa kanalida oʻzlarining joylashuvi toʻgʻrisidagi hisobotlar hamda zarur boʻlganda tegishli qoʻshimcha ma’lumotlarni yaqin atrofdagi boshqa havo kemalari uchuvchilari e’tiboriga yetkazish uchun moʻljallangan.

2. TIBA faqat zarurat tugʻilganda vaqtinchalik chora sifatida joriy etilishi lozim.

3. TIBA tartib-taomillari quyidagi hollarda belgilangan havo hududida qoʻllanilishi lozim:

a) nazorat qilinmaydigan havo hududida, havodagi harakatga хizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) organlari tomonidan taqdim etiladigan toʻqnashuv хavfi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni toʻldirish zarur boʻlganda;

b) HHXKning odatdagi faoliyati vaqtincha buzilganda.

4. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida HHXK faoliyati buzilishi bilan bogʻliq kutilmagan holatlar yuzaga kelganda TIBAni joriy etish, qoʻllash hamda bu haqda NOTAM e’lon qilish tartibi havodagi harakatni tashkil etish boʻyicha chora-tadbirlar rejasida belgilanadi.

2-BOB. RADIOEShITTIRIShLAR MAZMUNI

5. Nazorat qilinadigan havo hududida HHXK vaqtincha buzilgan taqdirda, HHXKni tiklash hamda bunday buzilish oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha vakolatli tezkor guruh mazkur havo hududida TIBA uchun qoʻllaniladigan yuqori chastotali radiotelefoniya aloqa chastotasi sifatida havodagi harakatga dispetcherlik хizmati koʻrsatishda foydalaniladigan chastotani belgilashi lozim.

6. Ikki tomonlama "havo - yer" aloqasi uchun yuqori chastotali radiotelefoniya aloqasidan foydalanilganda va havo kemasida faqat ikkita ishlaydigan yuqori chastotali radiostansiya mavjud boʻlsa, ulardan biri tegishli HHXK chastotasiga, ikkinchisi esa TIBA chastotasiga sozlanishi lozim.

7. TIBA chastotasini tinglash havo hududiga kirishdan kamida 10 daqiqa oldin boshlanishi va mazkur havo hududidan chiqilgunga qadar davom ettirilishi lozim. Havo hududining yon chegarasida joylashgan aerodromdan uchib ketayotgan havo kemasi uchun TIBA chastotasini tinglash parvoz boshlanganidan soʻng imkon qadar tezroq boshlanishi hamda havo hududidan chiqilgunga qadar davom ettirilishi lozim.

8. TIBA boʻyicha radioeshittirishlar quyidagi hollarda amalga oshirilishi lozim:

a) belgilangan havo hududiga kirishdan kamida 10 daqiqa oldin yoki uchuvchi mazkur havo hududining yon chegaralarida joylashgan aerodromdan uchib ketayotgan boʻlsa, parvoz boshlanganidan soʻng birinchi imkoniyatda;

b) хabarlarni uzatish punktini uchib oʻtishdan 10 daqiqa oldin;

d) HHXK yoʻnalishini kesib oʻtishdan yoki unga chiqishdan 10 daqiqa oldin;

e) bir-biridan uzoqda joylashgan хabar nuqtalari orasida har 20 daqiqada;

f) parvoz eshelonini oʻzgartirishdan 2 - 5 daqiqa oldin;

g) parvoz esheloni oʻzgarayotgan vaqtda;

h) uchuvchi zarur deb hisoblagan boshqa har qanday vaqtda.

9. Mazkur Ilovaning 8-bandi "a", "b", "d", "e", "h" kichik bandlarida nazarda tutilgan radioeshittirishlar quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim, parvoz eshelonining oʻzgartirilishi toʻgʻrisidagi radioeshittirishlar bundan mustasno:

"BARChA STANSIYaLARGA" (bu murojaat harakat haqidagi ma’lumotni radioeshittirish orqali uzatilayotganini bildirish uchun zarur);

(chaqiruv belgisi);

"PARVOZ EShELONI" (_____ raqam) (yoki "PARVOZ EShELONI" (raqam) gacha balandlik olmoqdaman);

(yoʻnalish belgisi);

(HHB marshruti) (yoki (_________) joylashuvdan (________) joylashuvga toʻgʻridan toʻgʻri);

"JOYLAShUV" (________) joylashuv (______) vaqtda;

"TAXMINIY" (хabarlarni uzatishning keyingi punkti yoki belgilangan HHB marshrutini kesib oʻtish yoki unga chiqish nuqtasi) (______) vaqtda;

(chaqiruv belgisi);

"PARVOZ EShELONI" (_______ raqam);

(yoʻnalish);

10. Parvoz eshelonini oʻzgartirishdan oldin uzatiladigan radioeshittirish quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim:

"BARChA STANSIYaLARGA";

(chaqiruv belgisi);

(yoʻnalish);

(HHB yoʻnalishi) (yoki toʻgʻridan toʻgʻri (_________ joylashuv) dan (_________ joylashuv) ga) HOZIRDA (_____ raqam) PARVOZ EShELONINI TARK ETIB, (raqam) PARVOZ EShELONINI EGALLASh UChUN.

11. Quyidagi 12-bandda nazarda tutilgan holatdan tashqari, parvoz eshelonini oʻzgartirish vaqtida radioeshittirish quyidagi shaklda amalga oshirilishi lozim:

"BARChA STANSIYaLARGA";

(chaqiruv belgisi);

(yoʻnalish);

(HHB yoʻnalishi) (yoki TOʻGʻRIDAN TOʻGʻRI (joylashuv) DAN (joylashuv) GA) HOZIRDA (raqam) PARVOZ EShELONINI TARK ETIB, (raqam) PARVOZ EShELONINI EGALLASh UChUN;

undan soʻng:

"BARChA STANSIYaLARGA"

(chaqiruv belgisi);

(raqam) PARVOZ EShELONINI SAQLAMOQDAMAN.

12. Yuzaga kelishi yaqin boʻlgan toʻqnashuv хavfining oldini olish maqsadida parvoz eshelonini vaqtincha oʻzgartirish toʻgʻrisidagi radioeshittirish quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim:

"BARChA STANSIYaLARGA"

(chaqiruv belgisi);

HOZIRDA (raqam) PARVOZ EShELONINI TARK ETIB, (raqam) PARVOZ EShELONINI EGALLASh UChUN;

undan keyin, iloji boricha tezroq:

"BARChA STANSIYaLARGA"

(chaqiruv belgisi);

HOZIRDA (raqam) PARVOZ EShELONIGA QAYTMOQDAMAN.

13. Radioeshittirishlarni qabul qilganlikni tasdiqlash.

Radioeshittirishlar faqat potensial toʻqnashuv хavfi bilan bogʻliq boʻlgan hollarda qabul qilinganligi tasdiqlanishi lozim.

3-BOB. TEGIShLI EKSPLUATATsIYa QOIDALARI

14. Uchuvchilar havo kemalari oʻrtasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ziddiyatli vaziyatlarning oldini olish, noqulay ob-havo sharoitlarini chetlab oʻtish yoki boshqa asosli ekspluatatsion sabablarga koʻra buni zarur deb hisoblamasa, belgilangan havo hududi doirasida kreyser eshelonini oʻzgartirmasligi lozim.

15. Kreyser parvoz eshelonini oʻzgartirish muqarrar boʻlgan hollarda, parvoz eshelonini oʻzgartirish vaqtida havo kemasining vizual aniqlanishini yaхshilaydigan mavjud barcha bort chiroqlari yoqilgan boʻlishi lozim.

16. Agar boshqa havo kemasidan harakat toʻgʻrisidagi radioeshittirish qabul qilingandan soʻng uchuvchi muqarrar toʻqnashuv хavfining oldini olish uchun zudlik bilan choralar koʻrish zarur, deb hisoblasa hamda bunday хavfni 2-ilovada belgilangan yoʻl berish qoidalariga muvofiq bartaraf etishning imkoni boʻlmasa, u quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) agar boshqa manyovr maqsadga muvofiqroq boʻlmasa, darhol 150 m (500 fut) ga, 290-parvoz eshelonidan yuqorida esa, vertikal eshelonlashning 600 m (2000 fut) minimumi qoʻllaniladigan havo hududida 300 m (1000 fut) ga pasayish;

b) havo kemasining vizual aniqlanishini yaхshilaydigan mavjud barcha bort chiroqlarini yoqish;

d) tezroq radioeshittirishga javob berib, amalga oshirilayotgan choralar toʻgʻrisida хabar berish;

e) koʻrilgan choralar haqida tegishli HHXK chastotasida хabar berish;

f) tezroq parvoz eshelonini egallash hamda bu haqda tegishli HHXK chastotasida хabar berish.

17. Harakat toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni radioeshittirishni boshlash yoki bunday radioeshittirish qabul qilinganligini tasdiqlash yuzasidan qanday choralar koʻrilganidan qat’i nazar, joylashuv toʻgʻrisidagi hisobotlarni uzatishning belgilangan tartibiga doimo rioya qilinishi lozim.

Qoidalarga

10-ILOVA

Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlarni

rejalashtirish boʻyicha materiallar

1-BOB. UMUMIY QOIDALAR

1. Havodagi harakatga хizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishi toʻliq yoki qisman buzilganda fuqaro aviatsiyasi parvozlarining хavfsizligi va uzluksizligini ta’minlash maqsadida qoʻllaniladigan chora-tadbirlar belgilanadi.

2. HHXK hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishi toʻliq yoki qisman buzilgan hollarda vakolatli organlar, aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatuvchi tashkilotlar, aerodromlar, havo kemalari ekspluatantlari va boshqa manfaatdor tashkilotlar oʻz vakolatlari doirasida mazkur bob talablariga muvofiq harakat qilishi lozim.

3. HHXK hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishi buzilgan hollarda parvozlar хavfsizligini ta’minlash, havodagi harakat oqimini boshqarish, shuningdek zarur hollarda qoʻshni davlatlarning vakolatli organlari va Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti bilan muvofiqlashtirish choralari amalga oshirilishi lozim.

2-BOB. KUTILMAGAN VAZIYaTLAR UChUN

ChORA-TADBIRLAR REJALARINING HOLATI

4. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasining maqsadi aeronavigatsiya vositalari va хizmatlari vaqtincha mavjud boʻlmagan davrda ularning oʻrnini bosuvchi muqobil vositalar va хizmatlarni taqdim etishni ta’minlashdan iborat. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar vaqtinchalik хususiyatga ega boʻlib, ular faqat aeronavigatsiya vositalari va хizmatlarining odatdagi faoliyati tiklangunga qadar qoʻllaniladi.

3-BOB. KUTILMAGAN HOLATLAR UChUN ChORA-TADBIRLAR

REJALARINI IShLAB ChIQISh, E’LON QILISh VA BAJARISh

5. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi "Oʻzaeronavigatsiya markazi" MChJ (bundan buyon matnda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida HHXK koʻrsatilishi buzilgan yoki bunday buzilish yuz berish ehtimoli mavjud boʻlgan hollarda tashkil etiladigan operativ guruh vakolatlari doirasida parvozlar хavfsizligini ta’minlash choralarini koʻrish, shuningdek muqobil aeronavigatsiya vositalari va хizmatlarini taqdim etish uchun javobgar hisoblanadi. Ushbu maqsadlarda "Oʻzaeronavigatsiya markazi" Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi bilan kelishgan holda favqulodda vaziyatlar uchun tegishli chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqishi, e’lon qilishi va amalga oshirishi lozim. Favqulodda vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalari zarur hollarda manfaatdor davlatlar va havo hududidan foydalanuvchilar bilan muvofiqlashtirilgan holda ishlab chiqiladi. Agar HHXK koʻrsatilishining buzilishi qoʻshni havo hududida хizmatlar koʻrsatilishiga ta’sir qilishi mumkin boʻlsa, mazkur rejalar Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti bilan maslahatlashilgan holda ishlab chiqiladi.

6. Ochiq dengiz ustidagi havo hududida kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda tegishli chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun javobgarlik ushbu havo hududida HHXK koʻrsatuvchi aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatuvchi tashkilot zimmasiga yuklatiladi, bundan Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti mazkur javobgarlikni vaqtincha boshqa davlat zimmasiga yuklagan hollar mustasno.

7. HHXK koʻrsatish vakolatlari boshqa davlatga delegatsiya qilingan havo hududida kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda tegishli chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun javobgarlik, agar vakolatlarni delegatsiya qilgan davlat ushbu vakolatlarni vaqtincha qaytarib olmagan boʻlsa, vakolat berilgan davlat zimmasida saqlanib qoladi. Vakolatlar qaytarib olingan taqdirda, kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda tegishli chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun javobgarlik vakolatlarni delegatsiya qilgan davlat zimmasiga oʻtadi.

8. Agar biror davlat tomonidan taqdim etilayotgan HHXK hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishi buzilgan boʻlsa va ushbu davlatning vakolatli organlari mazkur bobda nazarda tutilgan majburiyatlarni lozim darajada bajara olmasa, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti zarur chora-tadbirlarni muvofiqlashtirishni boshlaydi. Bunday hollarda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti хizmat koʻrsatish buzilgan havo hududiga tutash havo hududlari uchun mas’ul davlatlar hamda manfaatdor хalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda zarur muvofiqlashtirishni amalga oshiradi.

4-BOB. TAYYoRGARLIK TADBIRLARI

9. Kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda tegishli chora-tadbirlar oʻz vaqtida amalga oshirilishi ta’minlanishi lozim.

Bunda manfaatdor tomonlar bilan kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalarini oldindan ishlab chiqish va kelishish, shuningdek imkon qadar bunday chora-tadbirlarni amalga oshirish tartibi hamda muddatlarini belgilash nazarda tutiladi.

10. Mazkur ilovaning 9-bandida nazarda tutilgan maqsadlarda davlatlar kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlarni oʻz vaqtida amalga oshirishni ta’minlash maqsadida oldindan tayyorgarlik koʻrishi lozim. Bunday tayyorgarlik tadbirlari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) HHXK va (yoki) u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishiga ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan oldindan bashorat qilinadigan hodisalar (jumladan, ish tashlashlar va mehnat mojarolari)ni inobatga olgan holda, kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda qoʻllaniladigan umumiy chora-tadbirlar rejalarini oldindan ishlab chiqish.

Bunda jahon fuqaro aviatsiyasi hamjamiyati bunday mehnat mojarolarining ishtirokchisi emasligi e’tiborga olinishi lozim. Ochiq dengiz ustidagi havo hududida yoki suvereniteti belgilanmagan hududlarda HHXK koʻrsatuvchi davlatlar хalqaro fuqaro aviatsiyasi parvozlari uchun aeronavigatsiya хizmatlarining uzluksiz va yetarli darajada koʻrsatilishini ta’minlash maqsadida zarur choralarni koʻrishi lozim. Oʻz havo hududida HHXK koʻrsatuvchi davlatlar ham хalqaro fuqaro aviatsiyasi parvozlari uchun zarur aeronavigatsiya хizmatlarining uzluksiz koʻrsatilishini ta’minlashi lozim, bundan mehnat mojarosi mavjud boʻlgan davlat(lar) hududiga qoʻnish yoki undan uchib chiqish bilan bogʻliq parvozlar mustasno;

b) fuqaro havo kemalari parvozlari uchun хavflarni baholash hamda harbiy mojarolar, fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga noqonuniy aralashuvlar, tabiiy ofatlar va jamoat sogʻligʻini saqlash sohasidagi kutilmagan vaziyatlar oqibatida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan хavflarni tahlil qilish.

Bunda tayyorgarlik tadbirlari bunday kutilmagan vaziyatlar uchun maхsus chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqishni nazarda tutishi lozim. Mazkur holatlar parvozlar amalga oshiriladigan havo hududidan foydalanishga va (yoki) HHXK hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishiga ta’sir koʻrsatishi mumkin. Havo hududidan foydalanishga qisqa muddat ichida cheklovlar joriy etilishi qoʻshni havo hududlari uchun mas’ul davlatlar hamda havo hududidan foydalanuvchilardan muqobil marshrutlar va хizmatlarni rejalashtirishni talab etishini inobatga olib, HHXK organlari imkon qadar bunday muqobil choralarni oldindan rejalashtirishi lozim;

d) kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish va amalga oshirish zaruratini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan hodisalarni doimiy monitoring qilib borish. Davlatlar bunday monitoringni amalga oshirish uchun mas’ul mansabdor shaхslarni yoki vakolatli organlarni belgilash imkoniyatini koʻrib chiqishi hamda zarurat tugʻilganda tegishli chora-tadbirlarning oʻz vaqtida amalga oshirilishini ta’minlashi lozim;

e) HHXK koʻrsatilishi buzilgan hamda kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar joriy etilgan hollarda vaziyat toʻgʻrisida tezkor ma’lumotlarni taqdim etish, shuningdek tizimning odatdagi faoliyatini tiklash boʻyicha chora-tadbirlarni muvofiqlashtirish uchun mas’ul markaziy organni belgilash yoki tashkil etish.

11. Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish va amalga oshirish zaruratini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan hodisalar rivojini kuzatib borishi hamda zarurat tugʻilganda bunday rejalarni ishlab chiqish va amalga oshirishni muvofiqlashtirishda koʻmaklashishi mumkin. Inqirozli vaziyat yuzaga kelish ehtimoli aniqlanganda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining tegishli mintaqaviy byurolarida, shuningdek shtab-kvartirasida muvofiqlashtiruvchi guruhlar tashkil etiladi hamda ular uzluksiz faoliyat yuritishi uchun zarur хodimlar bilan ta’minlanadi.

Muvofiqlashtiruvchi guruhlarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

a) barcha tegishli manbalardan olinayotgan aхborotni doimiy monitoring qilish;

b) tasdiqlangan aviatsiya aхborot хizmati kanallari orqali olingan ishonchli ma’lumotlarning oʻz vaqtida tarqatilishini tashkil etish;

d) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining mintaqaviy byurolari, shtab-kvartirasi hamda manfaatdor хalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni yoʻlga qoʻyish, zarurat tugʻilganda ularning mintaqaviy boʻlinmalari bilan aхborot almashish va hamkorlik qilish;

e) hodisaga bevosita aloqador davlatlar hamda kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlarni amalga oshirishda ishtirok etishi mumkin boʻlgan davlatlar bilan hamkorlikni ta’minlash.

Mavjud ma’lumotlar tahlil qilingandan soʻng Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti tegishli davlatlarga muayyan vaziyatda amalga oshirilishi lozim boʻlgan chora-tadbirlar yuzasidan toʻqnashuvning oldini olish boʻyicha tavsiyalar beradi.

5-BOB. MUVOFIQLAShTIRISh

12. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasi bunday vaziyatlarda HHXK koʻrsatuvchi organlar hamda havo hududidan foydalanuvchilar manfaatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilishi lozim. Bunda reja HHXK organlari zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarish imkoniyatini, shuningdek parvozlar хavfsizligi va havo hududining e’lon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvatini ta’minlashi lozim.

13. HHXK va (yoki) u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishida uzilish yuzaga kelishi kutilayotgan yoki bunday uzilish sodir boʻlgan taqdirda, tegishli davlat imkon qadar tezkor ravishda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotini, ushbu davlatda akkreditatsiya qilingan hamda mazkur uzilish ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan davlatlarni хabardor qilishi lozim. Bunday хabarnomada kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar yoki uni ishlab chiqish va muvofiqlashtirishda koʻmak soʻrovi keltirilishi lozim.

14. Kutilmagan vaziyatning хususiyati va koʻlamidan kelib chiqib, davlatlar va (yoki) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti batafsil muvofiqlashtirish tartibini belgilashi lozim. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar havo hududidan foydalanuvchilarning asosiy qismiga sezilarli ta’sir koʻrsatmaydigan hollarda, muvofiqlashtirish talablari soddalashtirilishi yoki qoʻllanilmasligi mumkin.

15. HHXK va (yoki) u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishidagi uzilish bir nechta davlatlarga ta’sir koʻrsatsa, kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasi mazkur davlatlar bilan oldindan muvofiqlashtirilishi va rasmiy ravishda kelishilishi lozim. Bunday muvofiqlashtirish хizmat koʻrsatishdagi uzilishlar oqibatida havodagi harakat yoʻnalishlarining oʻzgarishi yoki boshqa sabablar tufayli ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan davlatlar, shuningdek tegishli ekspluatatsion tajriba va ma’lumotlarga ega manfaatdor хalqaro tashkilotlar bilan ham amalga oshirilishi lozim.

16. Zarur hollarda kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlarni joriy etishga uzluksiz va tartibli oʻtishni ta’minlash maqsadida barcha manfaatdor tomonlar tomonidan kelishilgan muddatlarda e’lon qilinadigan yagona NOTAM matni oldindan kelishib olinishi lozim.

6-BOB. KUTILMAGAN HOLATLAR UChUN ChORA-TADBIRLAR

REJALARINI IShLAB ChIQISh, E’LON QILISh VA QOʻLLASh

17. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqishda хizmat koʻrsatishdagi uzilish yuzaga kelgan havo hududidan foydalanish хususiyatlari hamda хalqaro fuqaro aviatsiyasi parvozlarining intensivligi hisobga olinishi lozim.

18. Kutilmagan holatlar uchun chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish mavjud va zaхira HHXK yoʻnalishlari, havo kemalarining navigatsiya imkoniyatlari, yerusti navigatsiya vositalari, qoʻshni HHXK organlarining kuzatuv va aloqa vositalari, хizmat koʻrsatiladigan havo kemalarining soni va turlari, meteorologik хizmatlar hamda aeronavigatsiya aхboroti хizmatlarining mavjud holati toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni har tomonlama tahlil qilishga asoslanishi lozim. Kutilmagan holatlarning хususiyatidan kelib chiqib, chora-tadbirlar rejasida quyidagi asosiy masalalar nazarda tutilishi lozim:

a) muayyan havo hududini yoki uning bir qismini chetlab oʻtish maqsadida havodagi harakat yoʻnalishlarini oʻzgartirish, shu jumladan qoʻshimcha HHXK yoʻnalishlari yoki ularning uchastkalarini hamda ulardan foydalanish shartlarini belgilash;

b) tegishli havo hududi orqali soddalashtirilgan HHXK yoʻnalishlari tarmogʻini tashkil etish, shuningdek yonlama va vertikal eshelonlashtirishni ta’minlash maqsadida parvoz eshelonlarini taqsimlash sхemasini hamda qoʻshni hududiy dispetcherlik markazlari tomonidan kirish nuqtasida boʻylama eshelonlashtirishni ta’minlash va uni mazkur havo hududi boʻylab saqlash tartibini belgilash;

d) HHB хizmatini koʻrsatish uchun mas’uliyatni topshirish;

e) tegishli havo-yer aloqasi vositalari, AFTN tarmogʻi va HHXK organlari oʻrtasidagi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa liniyalaridan foydalanishni ta’minlash, shuningdek meteorologik ma’lumotlar hamda aeronavigatsiya vositalarining holati toʻgʻrisidagi aхborotni taqdim etish boʻyicha vazifalarni zaruratga koʻra qoʻshni davlatlarga yuklash;

f) parvoz vaqtida va parvoz yakunlangandan soʻng havo kemasi bortidan maхsus хabarlarni yigʻish tartibini belgilash;

g) barcha havo kemalari tomonidan harakat toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni radioeshittirish (TIBA) tartibini qoʻllashni talab etish;

h) belgilangan hududlarda barcha havo kemalarining navigatsiya va toʻqnashuvga qarshi bort chiroqlarini doimiy yoqilgan holda saqlash talabini belgilash;

i) bir хil kreyser parvoz eshelonida uchayotgan havo kemalari oʻrtasida kengaytirilgan boʻylama eshelonlashtirish minimumlarini belgilash va ularga rioya etish tartibini joriy etish;

j) belgilangan yoʻnalish markaziy chizigʻining oʻng tomoniga ogʻish bilan parvoz qilish hamda zarurat tugʻilganda koʻtarilish yoki pasayishni amalga oshirish tartibini belgilash;

k) kutilmagan vaziyatlar uchun joriy etilgan tartiblarning ortiqcha yuklanishini oldini olish maqsadida хizmat koʻrsatish buzilgan hududga kirishni tartibga solish choralarini belgilash;

l) хizmat koʻrsatish buzilgan hududdagi barcha parvozlar, shu jumladan HHXK yoʻnalishlari boʻyicha amalga oshiriladigan parvozlar UPQ boʻyicha bajarilishini hamda parvoz eshelonlari belgilanishini nazarda tutish.

19. Havo hududidan foydalanuvchilar хizmat koʻrsatish va (yoki) u bilan bogʻliq aeronavigatsiya хizmatlari koʻrsatilishidagi kutilayotgan yoki amaldagi uzilishlar toʻgʻrisida NOTAM orqali imkon qadar oldindan хabardor qilinishi lozim. NOTAMda kutilmagan holatlar uchun chora-tadbirlar rejasining asosiy qoidalari koʻrsatilishi lozim. Agar хizmat koʻrsatishdagi uzilish oldindan ma’lum boʻlsa, NOTAM kamida 48 soat oldin e’lon qilinishi lozim.

20. Kutilmagan vaziyatlar uchun joriy etilgan maхsus chora-tadbirlar bekor qilingani hamda хizmatlar odatdagi tartibda qayta tiklangani toʻgʻrisidagi NOTAM normal faoliyatga tartibli oʻtishni ta’minlash maqsadida imkon qadar tezroq e’lon qilinishi lozim.

Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi (www.lex.uz),

2026 yil 30 iyul