1-сонли МҲМС "Молиявий ҳисоботларда ахборотларни тақдим этиш ва ёритиб бериш" (АВ томонидан 13.08.2026 й. 3923-сон билан рўйхатга олинган иқтисодиёт ва молия вазирининг 23.07.2026 й. 392-сон буйруғи билан тасдиқланган)
Ўзбекистон Республикаси
Адлия вазирлигида
2026 йил 13 августда 3923-сон
билан рўйхатга олинган
Ўзбекистон Республикаси
иқтисодиёт ва молия вазирининг
2026 йил 23 июлдаги
ИЛОВА
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТНИНГ
МИЛЛИЙ СТАНДАРТИ
(1-СОНЛИ МҲМС)
МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТЛАРДА АХБОРОТЛАРНИ
ТАҚДИМ ЭТИШ ВА ЁРИТИБ БЕРИШ
Ўзбекистон Республикасининг Молиявий ҳисоботнинг миллий стандарти (1-сонли МҲМС) "Молиявий ҳисоботларда ахборотларни тақдим этиш ва ёритиб бериш" (бундан буён матнда Стандарт деб юритилади) мулкчилик шаклидан қатъи назар Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фаолият юритаётган юридик шахслар (бундан Жамоат аҳамиятига эга ташкилотлар ва буджет ташкилотлари мустасно) (бундан буён матнда ташкилот деб юритилади) томонидан умумий мақсаддаги молиявий ҳисоботларни тайёрлаш, тақдим этиш ва ёритиб беришда қўлланилади.
Мазкур Стандарт умумий мақсаддаги молиявий ҳисоботларнинг тўлиқ тўпламига доир талабларни, молиявий ҳисоботнинг асосий шакллари ва уларга доир изоҳларнинг ўзаро боғлиқлигини, ахборотни тақдим этиш ва ёритиб беришнинг умумий талабларини, шунингдек молиявий ҳисоботлар моддаларини таснифлаш, жамлаш ва алоҳида тақдим этишнинг умумий қоидаларини белгилайди.
1. Мазкур Стандартда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
молиявий ҳисобот - ташкилотнинг молиявий ҳолати, молиявий натижалари, пул маблағлари ҳаракати ва хусусий капиталидаги ўзгаришлар тўғрисидаги тизимлаштирилган ахборотни тақдим этувчи, тегишли молиявий ҳисобот стандартлари талабларига мувофиқ тузиладиган ҳисоботлар;
молиявий ҳисоботларнинг тўлиқ тўплами - молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот (баланс), фойда ёки зарар ва бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисобот ёки фойда ёки зарар тўғрисидаги алоҳида ҳисобот ҳамда бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги алоҳида ҳисобот, хусусий капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисобот, пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот, изоҳлар, шунингдек мазкур Стандартда назарда тутилган ҳолларда қўшимча қиёсий маълумотни ўз ичига олган молиявий ҳисоботлар тўплами;
муҳим ахборот - тушириб қолдирилиши, нотўғри акс эттирилиши ёки етарли даражада очиқланмаслиги (яширилиши) молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчиларнинг (бундан буён матнда фойдаланувчи деб юритилади) молиявий ҳисоботлар асосида қабул қиладиган қарорларига таъсир кўрсатиши асосли равишда кутилиши мумкин бўлган ахборот;
қиёсий маълумот - жорий ҳисобот даври кўрсаткичларини олдинги ҳисобот даври кўрсаткичлари билан таққослаш учун тақдим этиладиган ахборот;
қайта таснифлаш тузатишлари - жорий ҳисобот даврида фойда ёки зарар таркибига қайта таснифланган ва жорий ёки олдинги ҳисобот даврларида бошқа умумлашган даромад таркибида акс эттирилган суммалар;
оралиқ жамлама - молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида мазкур Стандартга мувофиқ тақдим этиладиган ҳамда икки ёки ундан ортиқ моддалар йиғиндисидан ташкил топган, ташкилотнинг молиявий ҳолати ёки молиявий натижаларининг муайян жиҳатини акс эттирувчи йиғинди;
умумий мақсаддаги молиявий ҳисобот - мавжуд ва потенсиал инвесторлар, қарз берувчилар ва бошқа кредиторларга ҳисобот берувчи ташкилот тўғрисида мазкур ташкилотни ресурслар билан таъминлаш тўғрисида қарорлар қабул қилишда фойдали бўладиган молиявий маълумотни тақдим этишга қаратилган молиявий ҳисобот;
ёритиб бериш - молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида ёки уларга доир изоҳларда фойдаланувчилар учун зарур бўлган қўшимча ахборотни очиб бериш;
изоҳлар - молиявий ҳисоботларнинг ажралмас қисми бўлиб, молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида тақдим этилган маълумотларга доир тушунтиришлар, тафсилотлар, муҳим ҳисоб сиёсати, баҳолаш ноаниқликлари ва бошқа қўшимча ахборотни ўз ичига олган маълумотлар.
2. Мазкур Стандартга мувофиқ умумий мақсаддаги молиявий ҳисоботларда ташкилотнинг молиявий ҳолати, молиявий натижалари, хусусий капитал таркибидаги ўзгаришлар ҳамда пул оқимлари тўғрисида фойдаланувчилар учун ўринли, ишончли, қиёсланувчан ва тушунарли ахборот ҳаққоний тақдим этилиши лозим.
3. Агар бошқа молиявий ҳисоботларнинг миллий стандартларида муайян актив, мажбурият, хусусий капитал, даромад, харажат, операция, бошқа ҳодиса ёки шарт-шароитга нисбатан махсус тан олиш, баҳолаш, тақдим этиш ёки ёритиб бериш бўйича қоидалар белгиланган бўлса, бундай қоидалар мазкур Стандарт билан биргаликда қўлланилади. Бунда Молиявий ҳисоботларнинг миллий стандартларида (бундан буён матнда МҲМС деб юритилади) белгиланган талаблар қўлланилади, мазкур Стандарт эса тақдим этиш ва ёритиб беришнинг умумий асосларини белгилайди.
4. Мазкур Стандартнинг 2-бандида назарда тутилган талабларни бажариш учун ташкилот молиявий ҳисоботларда муҳим моддаларни алоҳида тақдим этади, муҳим бўлмаган моддаларни эса уларнинг хусусияти ва вазифасига кўра ўхшаш бошқа моддалар билан жамлайди. Бунда муҳим ахборотни жамлаш, нотўғри таснифлаш ёки етарли даражада ошкор қилмаслик натижасида умумий мақсаддаги молиявий ҳисоботлардаги ташкилотнинг молиявий ҳолати, молиявий натижалари ва пул оқимлари тўғрисида фойдаланувчиларнинг қарор қабул қилишига салбий таъсир кўрсатилишига йўл қўйилмайди.
2-БОБ. МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТЛАРНИ ТАЙЁРЛАШ
ВА ТАҚДИМ ЭТИШНИНГ УМУМИЙ ЖИҲАТЛАРИ
1-§. Молиявий ҳисоботларнинг мақсади, молиявий
ҳисоботларнинг асосий шакллари ва изоҳларнинг ўрни
5. Молиявий ҳисоботларнинг мақсади фойдаланувчиларга ташкилотнинг активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари, харажатлари ва пул оқимлари ҳақидаги молиявий ахборотни тақдим этишдан иборат. Ушбу ахборот фойдаланувчиларга ташкилотга келгусида соф пул оқимлари кириб келиши истиқболларини ҳамда ташкилот раҳбарияти томонидан ташкилотнинг иқтисодий ресурслари қандай бошқарилаётганини баҳолашда фойдали бўлиши лозим.
6. Молиявий ҳисоботнинг тўлиқ тўплами қуйидагиларни қамраб олади:
ҳисобот даври охири ҳолатига молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботни (баланс);
ҳисобот даври учун молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботни;
ҳисобот даври учун хусусий капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисоботни;
ҳисобот даври учун пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботни;
изоҳларни;
мазкур Стандартда назарда тутилган қиёсий маълумотларни;
тегишли ҳолларда олдинги ҳисобот даври бошига молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботни.
Мазкур банднинг иккинчи - бешинчи хатбошиларида келтирилган молиявий ҳисоботлар шакллари ушбу Стандарт мақсадлари учун молиявий ҳисоботларнинг асосий шакллари деб юритилади.
7. Ташкилот молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботни қуйидаги шакллардан бирида тақдим этади:
фойда ёки зарар ҳамда бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ягона ҳисобот шаклида (бунда фойда ёки зарар қисми аввал, ундан кейин бевосита бошқа умумлашган даромад қисми келтирилади);
фойда ёки зарар тўғрисидаги алоҳида ҳисобот ҳамда бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги алоҳида ҳисобот шаклида.
8. Мазкур Стандартнинг 7-банди иккинчи хатбошисида назарда тутилган фойда ёки зарар ҳамда 7-банди учинчи хатбошисида назарда тутилган фойда ёки зарар тўғрисидаги алоҳида ҳисобот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисобот деб юритилади.
Ушбу Стандартнинг 7-банди иккинчи хатбошисида назарда тутилган бошқа умумлашган даромад ҳамда 7-банди учинчи хатбошисида назарда тутилган бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги алоҳида ҳисобот бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисобот деб юритилади.
9. Ташкилот молиявий ҳисоботларнинг ҳар бир асосий шаклини молиявий ҳисоботларнинг тўлиқ тўплами билан биргаликда тақдим этиши лозим.
10. Молиявий ҳисоботларнинг мақсадига эришиш учун ташкилот ахборотни молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида тақдим этади ва изоҳларда ёритиб беради. Бунда ташкилот фақат муҳим ахборотни тақдим этади ёки ёритиб беради.
11. Ташкилот молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида тан олинган активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари, харажатлари ва пул оқимлари бўйича вазифаларини ҳисобга олган ҳолда тузилмали ва умумлаштирилган молиявий ахборотни тақдим этади.
12. Ташкилот молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларини тақдим этиш ёки изоҳларда ёритиб бериш тўғрисида қарор қабул қилишда мазкур Стандарт талабларини ҳисобга олади. Бунда молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида ахборот жамланган ҳолда берилади, изоҳларда батафсил ёритиб берилади.
2-§. Муҳим ахборот ва қоъшимча ёритиб бериш
13. МҲМСда муайян ахборотни молиявий ҳисоботнинг асосий шаклларида тақдим этиш ёки изоҳларда ёритиб бериш назарда тутилган бўлса, ташкилот бундай ахборот муҳим бўлмаган ҳолларда уни алоҳида тақдим этмаслиги ёки ёритиб бермаслиги мумкин. Мазкур қоида МҲМСда бундай ахборотни тақдим этиш ёки ёритиб беришга оид талаблар келтирилган ёки улар энг кам талаблар сифатида белгиланган тақдирда ҳам қўлланилади.
14. МҲМСда назарда тутилган муайян талабларга риоя қилиниши молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчиларга операциялар, ҳодисалар ва вазиятларни (бундан буён матнда операциялар деб юритилади) ташкилотнинг молиявий ҳолати ва молиявий натижаларига таъсирини тушуниш учун етарли бўлмаса, ташкилот бундай таъсирни тушуниш учун зарур бўлган қўшимча ахборотни изоҳларда ёритиб бериши лозим.
3-§. Молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида
ахборотни тақдим этишнинг умумий қоидалари
15. Ташкилот молиявий ҳисоботларнинг асосий шакллари бўйича тақдим этиладиган муҳим ахборотни аниқлашда мазкур Стандартнинг 11-бандида назарда тутилган молиявий ҳисоботларнинг асосий шакллари бўйича вазифасини ҳисобга олади.
Молиявий ҳисоботларнинг асосий шакллари фойдаланувчилар учун фойдали бўлган тузилмали ва умумлаштирилган молиявий ахборотни тақдим этиши лозим. Бунда ташкилот мазкур Стандартнинг 16-18-бандларида белгиланган талабларга риоя қилиши лозим.
16. Ташкилот молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида фойдаланувчилар учун фойдали бўлган тузилмали ва умумлаштирилган молиявий ахборотни тақдим этиш мақсадида мазкур Стандартда ҳар бир ҳисобот шакли учун белгиланган махсус талабларга амал қилади. Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботга нисбатан эса тегишли молиявий ҳисоботнинг миллий стандарти талаблари қўлланилади.
17. МҲМСда молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида муайян сатрларни алоҳида тақдим этиш талаб этилган бўлса, ташкилот, агар бундай тақдим этиш фойдаланувчилар учун фойдали бўлган тузилмали ва умумлаштирилган молиявий ахборотни тақдим этиши учун зарур бўлмаса, ушбу сатрларни алоҳида тақдим этмаслиги мумкин. Бу қоида, молиявий ҳисоботнинг миллий стандартларида муайян сатрлар рўйхати келтирилган ёки улар энг кам талаблар сифатида белгиланган тақдирда ҳам қўлланилади.
18. Агар молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида фойдаланувчилар учун фойдали бўлган тузилмали ва умумлаштирилган молиявий ахборотни тақдим этиш учун зарур бўлса, ташкилот қўшимча моддалар ёки оралиқ жамламаларни тақдим этади. Бундай моддалар ёки оралиқ жамламалар:
МҲМСга мувофиқ тан олинган ва баҳоланган суммалардан ташкил топиши;
мазкур Стандартда белгиланган ҳисобот тузилишига мувофиқ бўлиши;
даврлар бўйича изчил қўлланилиши ҳамда молиявий ҳисоботнинг миллий стандартларида назарда тутилган жами ва оралиқ жамламаларга нисбатан устун даражада ажратиб кўрсатилмаслиги лозим.
4-§. Молиявий ҳисоботларни идентификация қилиш
19. Ташкилот молиявий ҳисоботларни аниқ идентификация қилиши ва уларни ушбу молиявий ҳисоботлар билан бирга эълон қилинган бошқа ахборотдан ажратиб кўрсатиши лозим.
20. Молиявий ҳисоботлар давлат органига ёки бошқа ваколатли органга тақдим этилса, мазкур Стандарт талаблари ушбу молиявий ҳисоботларга нисбатан ҳам татбиқ этилади. Бунда молиявий ҳисобот билан бирга тақдим этилган, лекин молиявий ҳисоботнинг асосий шакллари ёки уларга доир изоҳлар таркибига кирмайдиган бошқа ахборот, агар бошқа МҲМСда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, мазкур Стандарт талаблари бўйича ҳисобга олинади.
21. Ташкилот ҳар бир молиявий ҳисобот шаклини ва изоҳларни аниқ идентификация қилиши лозим. Бунда ташкилот қуйидаги маълумотларни аниқ кўрсатиши ва зарур ҳолларда такрорлаши лозим:
ҳисобот берувчи ташкилотнинг номи ёки уни идентификация қилишнинг бошқа усули, шунингдек олдинги ҳисобот даври охиридан буён ушбу маълумотдаги юз берган ҳар қандай ўзгаришлар;
молиявий ҳисоботлар алоҳида ташкилотга ёки ташкилотлар гуруҳига тегишлилиги;
ҳисобот даври охирининг санаси ёки молиявий ҳисоботлар қамраб олган давр;
тақдим этиш валютаси;
молиявий ҳисоботлардаги суммаларни кўрсатишда қўлланилган яхлитлаш даражаси.
5-§. Ҳисобот тақдим этиш даврийлиги ва изчиллик
22. Ташкилот молиявий ҳисоботларнинг тўлиқ тўпламини фойдаланувчиларга қонунчилик ҳужжатларида белгиланган ҳисобот даври учун камида йилда бир марта тақдим этади. Агар қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган алоҳида ҳолларда ташкилот бир йилдан узоқ ёки қисқа давр учун молиявий ҳисоботларни тақдим эца, у бундай даврдан фойдаланиш сабаби ва молиявий ҳисоботлардаги суммалар тўлиқ қиёсланувчан эмаслигини ёритиб беради.
23. Ташкилот молиявий ҳисоботлардаги моддаларни тақдим этиш, ёритиб бериш ва таснифлаш тартибини бир ҳисобот давридан кейинги ҳисобот даврига нисбатан сақлаб қолиши лозим, бундан қуйидаги ҳоллар мустасно:
ташкилот фаолияти хусусиятидаги муҳим ўзгаришлар ёки молиявий ҳисоботларни қайта кўриб чиқиш натижасида бошқача тақдим этиш, ёритиб бериш ёки таснифлаш янада ўринли ва ишончли ахборотни таъминлаши аниқ бўлса;
агар МҲМСда бундай ўзгартириш назарда тутилган бўлса.
6-§. Қиёсий ахборот ва қайта таснифлаш
24. МҲМСда бошқача талаб назарда тутилмаган бўлса, ташкилот жорий ҳисобот даври учун молиявий ҳисоботларда келтирилган барча суммалар бўйича олдинги ҳисобот даврига оид қиёсий ахборотни тақдим этади. Жорий молиявий ҳисоботларни тушуниш учун зарур бўлган тавсифий ва изоҳловчи ахборот ҳам тақдим этилади.
25. Ташкилот ҳар бир молиявий ҳисобот шаклида ва изоҳларда жорий ҳамда олдинги ҳисобот даври учун ахборотни тақдим этади. Қўшимча қиёсий ахборот мазкур Стандартда назарда тутилган ҳолларда тақдим этилади.
26. Агар ташкилот молиявий ҳисоботлардаги моддаларни тақдим этиш, ёритиб бериш ёки таснифлашни ўзгартирса, у қиёсий суммаларни ҳам қайта таснифлайди, бундан қайта таснифлаш амалда имконсиз бўлган ҳоллар мустасно. Қиёсий суммалар қайта таснифланган тақдирда ташкилот қуйидагиларни (шу жумладан, олдинги ҳисобот даври бошига нисбатан ҳам) ёритиб беради:
қайта таснифлашнинг хусусияти;
қайта таснифланган ҳар бир модда ёки моддалар синфи суммаси;
қайта таснифлаш сабаби.
27. Агар қиёсий суммаларни қайта таснифлаш амалда имконсиз бўлса, ташкилот қуйидагиларни ёритиб беради:
суммаларни қайта таснифламаслик сабаби;
агар суммалар қайта таснифланган бўлса, киритилиши мумкин бўлган тузатишларнинг хусусияти.
28. Агар ташкилот ҳисоб сиёсатини ретроспектив тарзда қўлласа, молиявий ҳисоботлар моддаларини ретроспектив тарзда қайта ҳисобласа ёки қайта таснифласа ва бундай ўзгариш олдинги ҳисобот даври бошидаги молиявий ҳолат тўғрисидаги ахборотга муҳим таъсир кўрсаца, ташкилот қиёсий ахборотга қўшимча равишда олдинги ҳисобот даври бошига молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботни ҳам тақдим этади.
29. Мазкур Стандартнинг 28-бандига мувофиқ олдинги ҳисобот даври бошида молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот тақдим этилган ҳолларда, ушбу ҳисоботга доир изоҳларни тақдим этиш талаб этилмайди.
7-§. Ахборотни жамлаш ва алоҳида тақдим этиш тамойили
30. Мазкур Стандарт мақсадлари учун модда деганда актив, мажбурият, хусусий капитал воситаси ёки резерв, даромад, харажат ёки пул оқими, шунингдек уларнинг жамланган ёки алоҳида тақдим этилган қисми тушунилади.
Ташкилот жамлаш ва алоҳида тақдим этиш тамойилларини қўллаш натижасида муҳим ҳисобланган моддаларни молиявий ҳисоботларда алоҳида тақдим этади.
Алоҳида тақдим этилган модда молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида алоҳида модда деб юритилади. Моддаларга доир бошқа муҳим ахборот изоҳларда ёритиб берилади.
31. МҲМСда жамлаш ёки алоҳида тақдим этиш бўйича махсус қоида назарда тутилмаган бўлса, ташкилот:
активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар, харажатлар ва пул оқимларини уларнинг умумий хусусиятларига кўра таснифлайди ва жамлайди;
умумий бўлмаган хусусиятларга эга моддаларни алоҳида тақдим этади;
молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида фойдаланувчилар учун фойдали бўлган тузилмали ва умумлаштирилган молиявий ахборотни тақдим этиш мақсадида моддаларни жамлайди ёки алоҳида тақдим этади;
изоҳларда муҳим ахборотни ёритиб бериш мақсадида моддаларни жамлайди ёки алоҳида тақдим этади;
молиявий ҳисоботларда жамлаш ёки алоҳида тақдим этиш натижасида муҳим ахборот яширилишига йўл қўймайди.
32. Агар ташкилот томонидан мазкур Стандартнинг 31-бандига мувофиқ, муҳим ахборот молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида тақдим этилмаса, бундай ахборот изоҳларда ёритиб берилади.
33. Ташкилот молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида тақдим этилган моддаларни, жумладан жами кўрсаткичлар, оралиқ жамламалар ва алоҳида моддаларни, шунингдек изоҳларда ёритилган моддаларни уларнинг хусусиятларини ҳаққоний акс эттирадиган тарзда номлайди ва тавсифлайди. Бунда молиявий ҳисоботларда фойдаланувчилар учун моддани тўғри тушуниш учун зарур бўлган барча тавсифлар ва тушунтиришлар келтирилиши лозим. Зарур ҳолларда, ташкилот қўлланилган атамаларнинг маъносини ҳамда активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар, харажатлар ва пул оқимлари қандай жамлангани ёки алоҳида тақдим этилгани ҳақидаги маълумотни ҳам келтиради.
8-§. Ўзаро ҳисобга олишга йўл қўймаслик
34. Ташкилот активлар ва мажбуриятларни, даромад ва харажатларни ўзаро ҳисобга олмайди, МҲМСда бундай тартиб талаб этилган ёки рухсат берилган ҳоллар бундан мустасно.
35. Ташкилот активлар ва мажбуриятларни, даромад ва харажатларни алоҳида тақдим этади. Ўзаро ҳисобга олиш фойдаланувчиларнинг содир бўлган операцияларни тушуниш ҳамда ташкилотнинг келгусидаги пул оқимларини баҳолаш имкониятини камайтиради, содир бўлган операцияларнинг иқтисодий мазмунини акс эттирадиган ҳоллар бундан мустасно.
36. Активларни уларнинг қийматини камайтирувчи тегишли резервлар чегирилган ҳолда кўрсатиш ҳисобга олиш деб ҳисобланмайди. Бундай резервларга, жумладан захиралар қийматининг пасайиши бўйича резервлар ҳамда молиявий активлар бўйича кутилаётган кредит йўқотишлари учун резервлар киради.
3-БОБ. МОЛИЯВИЙ ҲОЛАТ ТЎҒРИСИДАГИ
ҲИСОБОТ (БАЛАНС)
1-§. Жорий ва узоқ муддатли активлар
ва мажбуриятларни таснифлаш
37. Ташкилот молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда (баланс) жорий ва узоқ муддатли активлар ва мажбуриятларни алоҳида таснифлар сифатида тақдим этади, ликвидлилик даражасига асосланган ҳолда тақдим этиш фойдаланувчилар учун фойдали бўлган молиявий ахборотни яхшироқ таъминлайдиган ҳоллар бундан мустасно. Бундай ҳолларда ташкилот барча активлар ва мажбуриятларни ликвидлилик даражасига кўра тақдим этади.
38. Тақдим этишнинг қайси усули қўлланилишидан қатъи назар, ташкилот ҳисобот давридан кейин ўн икки ой ичида ҳамда ўн икки ойдан кейин қопланиши ёки сўндирилиши кутилаётган суммаларни ўз ичига олган ҳар бир актив ва мажбурият моддаси бўйича ўн икки ойдан кейин қопланиши ёки сўндирилиши кутилаётган суммани изоҳларда ёритиб беради.
39. Агар ташкилот молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда (баланс) жорий ва узоқ муддатли активлар ва мажбуриятларни алоҳида таснифлар сифатида тақдим эца, у кечиктирилган солиқ активлари ва кечиктирилган солиқ мажбуриятларини жорий активлар ёки жорий мажбуриятлар сифатида таснифламайди.
40. Ташкилот қуйидаги ҳолларда активни жорий актив сифатида таснифлайди:
актив одатдаги операцион сикл давомида реализация қилиниши, сотилиши ёки истеъмол қилиниши кутилса;
актив асосан савдо мақсадида ушлаб турилса;
актив ҳисобот санасидан кейин ўн икки ой ичида қайтарилиши, сотилиши ёки бошқа тарзда реализация қилиниши кутилса;
актив пул маблағлари ёки уларнинг эквиваленти бўлса, бундан у ҳисобот давридан кейин камида ўн икки ой мобайнида айирбошлаш ёки мажбуриятни сўндириш учун фойдаланилиши чекланган ҳоллар мустасно.
41. Ташкилот мазкур Стандартнинг 40-бандида кўрсатилган активлардан ташқари барча активларни узоқ муддатли активлар сифатида таснифлайди.
42. Ташкилот қуйидаги ҳолларда мажбуриятни жорий мажбурият сифатида таснифлайди:
мажбурият одатдаги операцион сикл давомида сўндирилиши кутилса;
мажбурият асосан савдо мақсадида ушлаб турилса;
мажбурият ҳисобот санасидан кейин ўн икки ой ичида сўндирилиши талаб этилса;
ташкилот ҳисобот санасида мазкур мажбуриятни сўндиришни ҳисобот санасидан кейин камида ўн икки ой муддатга кечиктириш ҳуқуқига эга бўлмаса.
43. Ташкилот мазкур Стандартнинг 42-бандида кўрсатилган мажбуриятлардан ташқари барча мажбуриятларни узоқ муддатли мажбуриятлар сифатида таснифлайди.
2-§. Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда
(баланс) тақдим этиладиган моддалар
44. Ташкилот молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда (баланс), камида, қуйидаги моддаларни алоҳида тақдим этади:
асосий воситалар;
инвестиция кўчмас мулки;
номоддий активлар;
гудвил (агар мавжуд бўлса);
молиявий активлар;
улушли қатнашиш усули бўйича ҳисобга олинган инвестициялар (агар мавжуд бўлса);
биологик активлар (агар мавжуд бўлса);
товар-моддий захиралар;
савдо ва бошқа дебиторлик қарзлари;
пул маблағлари ва уларнинг эквивалентлари;
сотиш учун мўлжалланган активлар ва сотиш учун мўлжалланган чиқиб кетувчи гуруҳлар таркибига киритилган активлар жами (агар мавжуд бўлса);
савдо ва бошқа кредиторлик қарзлари;
резервлар;
молиявий мажбуриятлар;
жорий солиқ бўйича активлар ва мажбуриятлар;
кечиктирилган солиқ активлари ва кечиктирилган солиқ мажбуриятлари (агар мавжуд бўлса);
сотиш учун мўлжалланган чиқиб кетувчи гуруҳлар таркибига киритилган мажбуриятлар (агар мавжуд бўлса).
45. Ташкилот молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда (баланс) назорат қилмайдиган улушларни, шунингдек бош ташкилот мулкдорларига тегишли чиқарилган капитал ва резервларни алоҳида тақдим этади.
46. Мазкур Стандартнинг 37-банди талабларини ҳисобга олган ҳолда, молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот (баланс) моддаларни тақдим этишнинг қатъий тартиби ёки шаклини белгиламайди. Бунда ташкилот моддаларни номлаш, жойлаштириш ва ўхшаш моддаларни жамлаш усулини ўз фаолияти ва операциялари хусусиятидан келиб чиққан ҳолда, активлар, мажбуриятлар ва капитал ҳақида фойдаланувчилар учун фойдали бўлган тузилмали ва умумлаштирилган молиявий ахборотни таъминлаш мақсадида аниқлаштириши мумкин.
4-БОБ. МОЛИЯВИЙ НАТИЖАЛАР ТЎҒРИСИДАГИ ҲИСОБОТ
47. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот ташкилот томонидан мазкур Стандартнинг 7-бандига мувофиқ ягона ҳисобот шаклида ёхуд фойда ёки зарар тўғрисидаги алоҳида ҳисобот ҳамда бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги алоҳида ҳисобот шаклида тақдим этилади.
1-§. Фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботнинг умумий қоидалари
48. МҲМСда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, ташкилот ҳисобот давридаги барча даромад ва харажат моддаларини фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботга киритади.
2-§. Фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботда
даромадлар ва харажатларни таснифлаш
49. Ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботга киритилган даромад ва харажатларни қуйидаги тоифалардан бирига таснифлайди:
операцион фаолият тоифаси;
инвестиция фаолияти тоифаси;
молиялаштириш фаолияти тоифаси;
фойда солиғи бўйича тоифа;
тугатилган фаолиятга доир тоифа.
50. Ташкилот даромад ва харажатларни операцион, инвестиция ва молиялаштириш фаолияти тоифаларига таснифлашда унинг аниқланган асосий тадбиркорлик фаолияти мавжуд ёки мавжуд эмаслигини баҳолайди. Мазкур Стандарт мақсадлари учун аниқланган асосий тадбиркорлик фаолияти қуйидагилардан бири асосида аниқланади:
муайян турдаги активларга инвестиция қилиш;
мижозларга молиялаштириш хизматини кўрсатиш.
51. Агар ташкилот аниқланган асосий тадбиркорлик фаолиятига эга бўлса, у мазкур Стандартга мувофиқ айрим даромад ва харажатларни, агар ушбу фаолият асосий тадбиркорлик фаолияти ҳисобланмаганида инвестиция ёки молиялаштириш фаолияти тоифасига киритилиши лозим бўлса ҳам, операцион фаолият тоифасига киритади.
52. Агар ташкилотнинг асосий тадбиркорлик фаолияти муайян турдаги активларга инвестиция қилишдан ёки мижозларга молиялаштириш хизматини кўрсатишдан иборат бўлса, у бу ҳолатни изоҳларда ёритиб беради.
53. Агар ташкилот ўзининг асосий тадбиркорлик фаолиятига доир баҳолаш натижасини ўзгартирса, у бундай ўзгартиришни, унинг санаси ҳамда даромад ва харажатларнинг таснифига таъсирини изоҳларда ёритиб беради. Агар бундай ахборотни тақдим этиш амалда имконсиз бўлса, ташкилот бу ҳолатни ҳам ёритиб беради.
3-§. Операцион фаолият тоифаси
54. Ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботга киритилган, лекин инвестиция, молиялаштириш фаолияти тоифасига, фойда солиғи бўйича тоифага ёки тугатилган фаолиятга доир тоифага киритилмаган барча даромад ва харажатларни операцион фаолият тоифасига таснифлайди.
4-§. Инвестиция фаолияти тоифаси
55. Ташкилот қуйидаги манбалардан олинган даромадлар ва улар билан боғлиқ харажатларни инвестиция фаолияти тоифасига киритади:
таъсир остидаги (қарам) ташкилотларга, қўшма корхоналарга ва консолидация қилинмаган шуъба ташкилотларига киритилган инвестициялардан;
пул маблағлари ва уларнинг эквивалентларидан;
алоҳида ҳолда ва ташкилотнинг бошқа ресурсларидан асосан мустақил равишда даромад келтирувчи бошқа активлардан.
56. Мазкур Стандартнинг 55-бандида назарда тутилган активларга оид инвестиция фаолияти тоифасига киритиладиган даромадлар ва харажатлар қуйидагиларни ўз ичига олади:
ушбу активлардан олинадиган даромадни;
ушбу активларни дастлабки ва кейинги баҳолаш натижасида тан олинадиган, шу жумладан уларни ҳисобдан чиқариш билан боғлиқ даромад ва харажатларни;
ушбу активларни сотиб олиш ёки чиқиб кетиши билан бевосита боғлиқ харажатларни, жумладан битим харажатлари ва сотиш харажатларини.
57. Агар ташкилот таъсир остидаги (қарам) ташкилотларга, қўшма корхоналарга ёки консолидация қилинмаган шуъба ташкилотларига инвестиция киритишни асосий тадбиркорлик фаолияти сифатида амалга оширса, у мазкур Стандартнинг 56-бандида назарда тутилган даромад ва харажатларни улушли қатнашиш усули қўлланилган ҳолларда инвестиция фаолияти тоифасига, бошқа ҳолларда эса операцион фаолият тоифасига киритади.
58. Ташкилот пул маблағлари ва уларнинг эквивалентларидан юзага келадиган мазкур Стандартнинг 56-бандида назарда тутилган даромад ва харажатларни инвестиция фаолияти тоифасига киритади, қуйидаги ҳоллар бундан мустасно:
а) агар ташкилот алоҳида ҳолда ва ташкилотнинг бошқа ресурсларидан мустақил равишда даромад келтирувчи молиявий активларга инвестиция қилишни асосий тадбиркорлик фаолияти сифатида амалга оширса, бундай даромад ва харажатлар операцион фаолият тоифасига киритилади;
б) агар ташкилот ушбу банднинг "а" кичик бандида назарда тутилган шартга жавоб бермаса, лекин мижозларга молиялаштириш хизматини кўрсатишни асосий тадбиркорлик фаолияти сифатида амалга оширса:
мижозларга молиялаштиришни таъминлаш билан боғлиқ пул маблағлари ва уларнинг эквивалентларидан юзага келадиган даромад ва харажатлар операцион фаолият тоифасига киритилади;
мижозларга молиялаштиришни таъминлаш билан боғлиқ бўлмаган пул маблағлари ва уларнинг эквивалентларидан юзага келадиган даромад ва харажатлар ташкилот томонидан қабул қилинган ҳисоб сиёсатига мувофиқ операцион фаолият тоифаси ёки инвестиция фаолияти тоифасига киритилади. Бунда танланган ҳисоб сиёсати мазкур Стандартнинг молиялаштириш тоифасига доир қоидалари билан изчил бўлиши лозим.
59. Агар ташкилот мазкур Стандартнинг 58-бандида назарда тутилган пул маблағлари ва уларнинг эквивалентларини уларнинг мижозларга молиялаштириш билан боғлиқлигига қараб ажрата олмаса, у бундай пул маблағлари ва уларнинг эквивалентларидан юзага келадиган барча даромад ва харажатларни операцион фаолият тоифасига киритади.
60. Агар ташкилот алоҳида ҳолда ва ташкилотнинг бошқа ресурсларидан асосан мустақил равишда даромад келтирувчи активларга инвестиция қилишни асосий тадбиркорлик фаолияти сифатида амалга оширса, у мазкур Стандартнинг 58-бандда назарда тутилган даромад ва харажатларни операцион фаолият тоифасига киритади.
5-§. Молиялаштириш фаолияти тоифаси
61. Ташкилот молиялаштириш тоифасига киритиладиган даромад ва харажатларни аниқлашда қуйидаги мажбуриятлар ўртасини фарқлайди:
а) фақат молия жалб қилиш билан боғлиқ операциялар натижасида юзага келган мажбуриятлар;
б) фақат молия жалб қилиш билан боғлиқ бўлмаган операциялар натижасида юзага келган бошқа мажбуриятлар.
62. Агар мазкур Стандартнинг 61-банди "а" кичик бандида назарда тутилган мажбуриятлар бўйича ушбу Стандартда бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботга киритилган қуйидаги суммаларни молиялаштириш тоифасига таснифлайди:
мажбуриятларни дастлабки ва кейинги баҳолаш натижасида юзага келадиган, шу жумладан уларни ҳисобдан чиқариш билан боғлиқ даромад ва харажатларни;
ушбу мажбуриятларни жалб қилиш ва сўндириш билан бевосита боғлиқ қўшимча харажатлар, жумладан битим харажатларини.
63. Агар мазкур Стандартда бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, ташкилот мазкур Стандартнинг 61-банди "б" кичик бандида назарда тутилган мажбуриятлар бўйича молиялаштириш фаолияти тоифасига:
фоиз даромадлари ва харажатларини;
фоиз ставкалари ўзгариши натижасида юзага келадиган даромад ва харажатларни, фақат ташкилот бундай даромад ва харажатларни молиявий ҳисоботнинг миллий стандартларида назарда тутилган бошқа талабларни қўллаш мақсадида алоҳида аниқлаган бўлса киритади.
64. Агар ташкилот мижозларга молиялаштириш хизматини асосий тадбиркорлик фаолияти сифатида амалга оширса, у даромад ва харажатларни қуйидагича таснифлайди:
а) мазкур Стандартнинг 61-банди "а" кичик бандида назарда тутилган мажбуриятлар бўйича:
агар бундай мажбуриятлар мижозларга молиялаштириш хизматини кўрсатиш билан боғлиқ бўлса - операцион фаолият тоифасига;
агар бундай мажбуриятлар мижозларга молиялаштириш хизматини кўрсатиш билан боғлиқ бўлмаса - ташкилот томонидан қабул қилинган ҳисоб сиёсатига мувофиқ операцион фаолият тоифаси ёки молиялаштириш тоифасига. Бунда танланган ҳисоб сиёсати мазкур Стандартнинг пул маблағлари ва уларнинг эквивалентларидан юзага келадиган даромад ва харажатларни таснифлашга доир қоидалари билан изчил бўлиши лозим;
б) мазкур Стандартнинг 61-банди "б" кичик бандида назарда тутилган мажбуриятлар бўйича:
агар ушбу мажбуриятлар бўйича юзага келган даромад ва харажатлар мазкур Стандартнинг 64-бандига мувофиқ молиялаштириш фаолияти тоифасига киритилиши лозим бўлса - молиялаштириш фаолияти тоифасига;
агар ушбу мажбуриятлар бўйича юзага келган даромад ва харажатлар мазкур Стандартнинг 64-бандига мувофиқ молиялаштириш фаолияти тоифасига киритилмаса - операцион фаолият тоифасига.
65. Агар ташкилот мазкур Стандартнинг 64-бандида назарда тутилган мажбуриятларни уларнинг мижозларга молиялаштириш хизматини кўрсатиш билан боғлиқлигига кўра ажрата олмаса, у бундай мажбуриятлар бўйича барча даромад ва харажатларни операцион фаолият тоифасига киритади.
6-§. Фойда солиғи бўйича тоифа
66. Ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботга киритилган фойда солиғи бўйича харажатлар ёки даромадларни, шунингдек улар билан боғлиқ валюта курси фарқларини фойда солиғи бўйича тоифага таснифлайди.
7-§. Тугатилган фаолиятга доир тоифа
67. Ташкилот сотиш учун мўлжалланган узоқ муддатли активлар ва тугатилган фаолиятга доир тегишли стандарт талабларига мувофиқ тугатилган фаолиятдан юзага келадиган даромад ва харажатларни тугатилган фаолиятга доир тоифага киритади.
8-§. Оралиқ жамламалар ва жами кўрсаткичлар
68. Ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботда қуйидаги оралиқ жамламалар ва жами кўрсаткичларни тақдим этади:
операцион фойда ёки зарарни;
молиялаштириш ва фойда солиғидан олдинги фойда ёки зарарни;
фойда ёки зарарни.
69. Операцион фойда ёки зарар операцион фаолият тоифага киритилган барча даромад ва харажатларнинг жами ҳисобланади.
70. Молиялаштириш ва фойда солиғидан олдинги фойда ёки зарар қуйидагилардан ташкил топади:
операцион фойда ёки зарардан;
инвестиция фаолият тоифасига киритилган барча даромад ва харажатлардан.
71. Фойда ёки зарар - фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботга киритилган даромадлардан харажатлар чегирилгандан кейинги жами кўрсаткич ҳисобланади. Бунда у фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботдаги барча тоифаларга киритилган даромад ва харажатларни ўз ичига олади.
72. Агар ташкилот мазкур Стандартнинг 64-банди "а" кичик банди иккинчи хатбошисида назарда тутилган ҳисоб сиёсатини қўлласа, яъни мижозларга молиялаштириш хизматини кўрсатиш билан боғлиқ бўлмаган айрим мажбуриятлар бўйича даромад ва харажатларни операцион тоифага кирица, у ҳолда мазкур Стандартнинг 68-банди учинчи хатбошисида назарда тутилган молиялаштириш ва фойда солиғидан олдинги фойда ёки зарар кўрсаткичи қўлланилмайди. Бундай ҳолда ташкилот мазкур Стандартнинг 19-бандига мувофиқ операцион фойда ёки зарардан кейин ва молиялаштириш тоифасидан олдин қўшимча оралиқ жамламани тақдим этиш зарурлигини баҳолайди.
73. Агар ташкилот мазкур Стандартнинг 72-бандида назарда тутилган операцион фойда ёки зарар ҳамда инвестиция тоифасига киритилган барча даромад ва харажатларни ўз ичига олган қўшимча оралиқ жамламани тақдим эца, мазкур оралиқ жамлама таркибида молиялаштиришга доир суммалар мавжуд эмаслигини назарда тутувчи тарзда номлаши мумкин эмас. Бунда ташкилот мазкур Стандартнинг 33-бандга мувофиқ, ушбу оралиқ жамламани унинг таркибига киритилган суммаларни ҳаққоний акс эттирадиган тарзда номлаши лозим.
9-§. Фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботда
тақдим этиладиган моддалар
74. Ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботда камида қуйидаги моддаларни алоҳида тақдим этади:
тушумни;
операцион харажатларни;
улушли қатнашиш усули бўйича ҳисобга олинган таъсир остидаги (қарам) ташкилотлар ва қўшма корхоналар фойдаси ёки зараридаги улушни;
фойда солиғи бўйича харажатлар ёки даромадни;
тугатилган фаолият бўйича жами кўрсаткични.
75. Агар молиявий инструментларга ёки суғурта шартномаларига доир молиявий ҳисоботнинг миллий стандартларида айрим даромад ва харажат моддаларини фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида тақдим этиш талаб этилган бўлса, ташкилот бундай моддаларни мазкур Стандарт талабларига мувофиқ алоҳида тақдим этади.
76. Ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботда ҳисобот даври учун фойда ёки зарарнинг назорат қилинмайдиган улушлари ҳамда бош ташкилот мулкдорларига тегишли қисмларини алоҳида тақдим этади.
10-§. Операцион фаолият тоифасида харажатларни тақдим этиш
77. Ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботнинг операцион фаолият тоифасида харажатларни фойдаланувчилар учун фойдали бўлган тузилмали ва умумлаштирилган молиявий ахборотни тақдим этадиган тарзда таснифлайди ва тақдим этади. Бунда харажатлар уларнинг турлари ёки ташкилотдаги вазифалари бўйича таснифланади.
78. Фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботнинг операцион фаолият тоифасида ҳар бир харажат моддаси уларнинг турлари ёки ташкилотдаги вазифалари бўйича таснифланади. Бунда айни бир моддага нисбатан фақат битта таснифлаш белгиси қўлланилади, барча моддалар учун бир хил таснифлаш белгисини қўллаш талаб этилмайди.
79. Харажатларни турлари бўйича таснифлашда ташкилот сарф этилган иқтисодий ресурсларнинг турига доир операцион харажатлар ҳақида ахборотни, ушбу ресурслар қайси фаолият учун сарф этилганига қараб ажратмаган ҳолда тақдим этади. Бундай ахборотга, жумладан, хомашё ва материаллар харажатлари, ходимлар билан боғлиқ харажатлар, амортизация ва эскириш харажатлари киради.
80. Харажатлар вазифаси бўйича таснифланганда, операцион харажатларни сарф этилган ресурс қайси фаолиятга тегишли бўлса, шу асосда тақсимлайди ва жамлайди. Бунда сотиш таннархи каби моддалар ташкилотнинг ишлаб чиқариш ёки даромад келтирувчи бошқа фаолияти билан боғлиқ харажатларни, жумладан хомашё ва материаллар харажатлари, ходимлар билан боғлиқ харажатлар, амортизация ва эскириш харажатларини ўз ичига олиши мумкин.
81. Харажатларни вазифаси бўйича таснифлашда ташкилот бир хил турдаги иқтисодий ресурсларга тааллуқли харажатларни бир нечта моддалар ўртасида тақсимлаши ва турли хил иқтисодий ресурсларга тааллуқли харажатларни битта модда таркибида жамлаши мумкин.
82. Агар ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботнинг операцион тоифасида харажатларни вазифаси бўйича таснифласа ва бунда сотиш таннархидан фойдаланса, у сотиш таннархини алоҳида модда сифатида тақдим этади. Ушбу модда захиралар бўйича МҲМСда назарда тутилган захиралар харажатларининг жами суммасини ўз ичига олади.
83. Агар ташкилот харажатларни вазифаси бўйича таснифласа, у ҳар бир функсия бўйича модда таркибига киритилган харажатларнинг турлари ҳақида сифат тавсифини изоҳларда ёритиб беради.
84. Агар ташкилот фойда ёки зарар тўғрисидаги ҳисоботнинг операцион фаолият тоифасида харажатларни вазифаси бўйича таснифласа, у изоҳларда камида қуйидаги харажат турлари бўйича жами суммани ёритиб беради:
амортизация ва эскириш харажатлари;
номоддий активлар амортизацияси;
ходимлар билан боғлиқ харажатлар;
қадрсизланиш бўйича зарарлар ва уларнинг тикланиши;
захиралар қийматининг камайиши ва унинг тикланиши билан боғлиқ суммалар.
85. Ташкилот мазкур Стандартнинг 84-бандида назарда тутилган ҳар бир харажат тури бўйича ушбу сумма операцион фаолият тоифасидаги қайси моддалар таркибига киритилганини ва агар тегишли бўлса, ушбу сумма операцион фаолият тоифасидан ташқари қайси моддалар таркибига ҳам киритилганини изоҳларда ёритиб беради.
11-§. Бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисобот
86. Ташкилот бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисоботда қуйидаги жами кўрсаткичларни тақдим этади:
фойда ёки зарарни;
бошқа умумлашган даромадни;
жами умумлашган даромадни, яъни фойда ёки зарар ҳамда бошқа умумлашган даромаднинг жами суммасини.
87. Ташкилот ҳисобот даври учун жами умумлашган даромаднинг назорат қилмайдиган улушлар ҳамда бош ташкилот мулкдорларига тегишли қисмларини алоҳида тақдим этади.
88. Ташкилот бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисоботга киритилган даромад ва харажатларни қуйидаги икки тоифадан бирига таснифлайди:
муайян шартлар бажарилганда келгусида фойда ёки зарар таркибига қайта таснифланадиган даромад ва харажатлар;
келгусида фойда ёки зарар таркибига қайта таснифланмайдиган даромад ва харажатлар.
89. Ташкилот бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисоботнинг ҳар бир тоифасида қуйидаги моддаларни алоҳида тақдим этади:
улушли қатнашиш усули бўйича ҳисобга олинган таъсир остидаги (қарам) ташкилотлар ва қўшма корхоналарнинг бошқа умумлашган даромадидаги улушни;
бошқа умумлашган даромаднинг бошқа моддаларини.
90. Ташкилот бошқа умумлашган даромад моддаларига доир қайта таснифлаш тузатишларини бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисоботда ёки изоҳларда ёритиб беради.
91. Бошқа умумлашган даромад таркибида олдин тан олинган суммаларни фойда ёки зарар таркибига қайта таснифлаш мазкур Стандарт мақсадлари учун қайта таснифлаш тузатишлари деб юритилади.
92. Ташкилот қайта таснифлаш тузатишларини улар фойда ёки зарар таркибига қайта киритилган ҳисобот даврида бошқа умумлашган даромаднинг тегишли моддаси таркибида акс эттиради. Агар бундай суммалар жорий ёки олдинги ҳисобот даврларида бошқа умумлашган даромад таркибида акс эттирилган бўлса, улар жами умумлашган даромад таркибида бир хил сумманинг икки марта ҳисобга олинишига йўл қўймаслик учун қайта таснифланган даврда бошқа умумлашган даромад таркибидан чиқариб ташланади.
93. Агар ташкилот қайта таснифлаш тузатишларини изоҳларда ёритиб берса, у бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисоботда бошқа умумлашган даромад моддаларини тегишли қайта таснифлаш тузатишларидан кейинги суммалар асосида тақдим этади.
94. Ташкилот бошқа умумлашган даромаднинг ҳар бир моддасига, шу жумладан қайта таснифлаш тузатишларига, тегишли фойда солиғи суммасини бошқа умумлашган даромад тўғрисидаги ҳисоботда ёки изоҳларда ёритиб беради.
95. Ташкилот бошқа умумлашган даромад моддаларини қуйидаги усуллардан бири бўйича тақдим этиши мумкин:
тегишли солиқ таъсири чегирилган ҳолда;
тегишли солиқ таъсири чегирилгунга қадар, бунда ушбу моддаларга тегишли фойда солиғининг жами суммаси алоҳида кўрсатилади (ташкилот ушбу усулни танласа, фойда солиғи суммасини мазкур Стандартнинг 89-бандида белгиланган тоифалар ўртасида тақсимлайди).
5-БОБ. ХУСУСИЙ КАПИТАЛДАГИ ЎЗГАРИШЛАР
ТЎҒРИСИДАГИ ҲИСОБОТ
96. Ташкилот ҳисобот даври учун хусусий капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисоботни тақдим этади. Хусусий капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисобот қуйидагиларни ўз ичига олади:
а) ҳисобот даври учун жами умумлашган даромадни, бунда бош ташкилот мулкдорларига ва назорат қилмайдиган улушларга тегишли жами суммалар алоҳида кўрсатилади;
б) хусусий капиталнинг ҳар бир таркибий қисми бўйича ҳисоб сиёсати ретроспектив қўлланилганлиги ёки ретроспектив қайта ҳисоблаш натижасида тан олинган ўзгаришларни;
д) хусусий капиталнинг ҳар бир таркибий қисми бўйича давр бошидаги ва давр охиридаги баланс қиймати ўртасидаги таққослашни, бунда камида қуйидагилар натижасида юзага келган ўзгаришлар алоҳида кўрсатилади:
фойда ёки зарар;
бошқа умумлашган даромад;
мулкдорлар билан уларнинг мулкдор сифатидаги муносабатларидан келиб чиқадиган операциялар, бунда мулкдорлар томонидан киритилган қўйилмалар, уларга тақсимланган суммалар ҳамда назоратни йўқотишга олиб келмайдиган шуъба ташкилотлардаги улуш ўзгаришлари алоҳида кўрсатилади.
97. Ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришлар ва хатоларни тузатиш билан боғлиқ ретроспектив тузатишлар Ўзбекистон Республикаси молиявий ҳисоботнинг миллий стандарти (2-сонли МҲМС) "Молиявий ҳисоботларни тайёрлаш асослари: ҳисоб сиёсати ва ҳисоб баҳолари (рўйхат рақами 3810, 2026 йил 11 апрель) талабларига мувофиқ амалга оширилади. Бундай тузатишлар хусусий капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисоботда хусусий капиталнинг тегишли таркибий қисмлари бўйича, шу жумладан тақсимланмаган фойданинг давр бошидаги қолдиғига киритилган тузатишлар сифатида акс эттирилади.
98. Ташкилот хусусий капиталнинг ҳар бир таркибий қисми бўйича ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришлар ва хатоларни тузатиш натижасида юзага келган тузатишларни олдинги ҳисобот даврлари ва давр боши кесимида алоҳида кўрсатади.
99. Ташкилот хусусий капиталнинг ҳар бир таркибий қисми бўйича бошқа умумлашган даромаднинг моддалар кесимидаги таҳлилини хусусий капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисоботда ёки изоҳларда тақдим этади.
100. Ташкилот ҳисобот даври давомида мулкдорларга тақсимот сифатида тан олинган дивидендлар суммасини ва дивиденднинг бир аксияга тўғри келадиган суммасини хусусий капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисоботда ёки изоҳларда тақдим этади.
6-БОБ. ИЗОҲЛАР. ИЗОҲЛАРНИНГ ТАРКИБИ
101. Ташкилот изоҳларда қуйидагиларни ёритиб беради:
молиявий ҳисоботларни тайёрлаш асоси ва қўлланилган ҳисоб сиёсати тўғрисидаги ахборотни;
молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида тақдим этилмаган, лекин бошқа молиявий ҳисоботнинг миллий стандартларида талаб этилган ахборотни;
молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида тақдим этилмаган, лекин уларни тушуниш учун зарур бўлган бошқа ахборотни.
102. Ташкилот изоҳларни имкони борича тизимли тарзда тақдим этади. Изоҳларнинг тартибини белгилашда ташкилот молиявий ҳисоботларнинг тушунарлилиги ва қиёсланувчанлигига таъсирини ҳисобга олади.
103. Ташкилот молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларида келтирилган ҳар бир модда бўйича изоҳлардаги тегишли ахборотга ҳавола келтиради. Агар изоҳларда ёритилган сумма молиявий ҳисоботларнинг асосий шаклларидаги бир ёки бир нечта модда таркибига киритилган бўлса, ташкилот изоҳларда ушбу сумма қайси модда ёки моддалар таркибига киритилганини кўрсатади.
104. Ташкилот молиявий ҳисоботларни тайёрлаш асоси ҳамда қўлланилган ҳисоб сиёсатига доир ахборотни молиявий ҳисоботлар таркибида алоҳида бўлим сифатида тақдим этиши мумкин.
105. Агар қуйидаги ахборот молиявий ҳисоботлар билан бирга эълон қилинган бошқа ахборот таркибида ёритиб берилмаган бўлса, ташкилот уни изоҳларда ёритиб беради:
ташкилотнинг жойлашган жойи ва ҳуқуқий шаклини, рўйхатдан ўтган ҳудуди ва манзилини, агар асосий фаолият жойи рўйхатдан ўтган манзилидан фарқ қилса - асосий фаолият жойи манзилини;
ташкилот фаолиятининг хусусияти ва унинг асосий фаолияти тавсифини;
ташкилотнинг бевосита бош ташкилоти ҳамда гуруҳнинг якуний бош ташкилоти номини.
агар ташкилот фаолияти муайян муддат билан чекланган бўлса, унинг фаолият муддати тўғрисидаги ахборотни.
106. Агар ташкилот раҳбарияти молиявий ҳисоботдан ташқари жамоатчиликка эълон қилинадиган ахборотда ёки фойдаланувчиларга тақдим этиладиган бошқа очиқ материалларда молиявий натижаларнинг мазкур Стандартда назарда тутилмаган оралиқ жамламаси, кўрсаткичи ёки самарадорлик ўлчовидан фойдаланса, молиявий ҳисобот изоҳларида бундай кўрсаткичнинг номи, мазмуни, ҳисоблаш усули, унинг фойдали деб ҳисобланганлик сабаблари ҳамда молиявий ҳисоботдаги миқдорий мослаштирилиши (солиштирмаси) ёритиб берилиши лозим.
107. Мазкур Стандартнинг 106-бандида назарда тутилган кўрсаткичлар бетараф, тушунарли ва фойдаланувчиларни чалғитмайдиган тарзда тақдим этилиши шарт. Ташкилот бундай кўрсаткични ҳисоблаш усулини бир ҳисобот давридан бошқасига асоссиз ўзгартирмаслиги лозим. Агар ҳисоблаш усули ўзгартирилса, унинг мазмуни, сабаби ва таққосланувчанликка таъсири изоҳларда очиб берилади.
108. Ташкилот фойдаланувчиларга ташкилотнинг молиявий натижаларига таъсирини тушуниш учун муҳим бўлган даромадлар ва харажатларнинг хусусияти ва суммаси тўғрисидаги ахборотни изоҳларда алоҳида ёритиб беради. Бундай ахборот, жумладан, миқдори, такрорланиш даражаси ёки вужудга келиш сабабларига кўра одатий фаолият натижаларини тушунишда алоҳида аҳамиятга эга бўлган моддаларга нисбатан тақдим этилади.
ДОИР АХБОРОТНИ ЁРИТИБ БЕРИШ
109. Ташкилот изоҳларда капитални бошқариш мақсадлари, сиёсати ва асосий жараёнлари тўғрисидаги ахборотни ёритиб беради. Агар ташкилот капиталга нисбатан ташқи талабларга бўйсунса ёки капитални бошқаришда муайян кўрсаткичлардан фойдаланса, бундай талаблар ва кўрсаткичлар мазкур Стандартнинг 110 ва 111-бандларига мувофиқ очиб берилади.
110. Ташкилот изоҳларда қуйидагилар маълумотларни ёритиб беради:
а) капитални бошқариш мақсадлари, сиёсати ва жараёнлари тўғрисидаги сифат жиҳатидан ахборотни, шу жумладан:
капитал сифатида бошқариладиган капитал таркибий қисмлари;
агар ташкилот капиталга нисбатан ташқи талабларга бўйсунса, бундай талабларнинг хусусиятини ва улар капитални бошқаришда қай тарзда инобатга олинаётгани;
капитални бошқариш мақсадларига қай тарзда эришилаётгани;
б) капитал сифатида бошқарилаётган кўрсаткичлар тўғрисидаги қисқача миқдорий ахборотни;
д) ушбу банднинг "а" ва "б" кичик бандларида назарда тутилган ахборотда олдинги ҳисобот даврига нисбатан юз берган ўзгаришларни;
э) ҳисобот даврида ташкилот капиталга нисбатан ташқи талабларга риоя этган-этмаганлигини;
ф) агар ташкилот бундай ташқи талабларга риоя этмаган бўлса, бунинг оқибатларини.
111. Агар капиталга нисбатан турли талаблар қўлланилса ёки капитални бошқариш усуллари турлича бўлса ва уларни жамланган ҳолда ёритиб бериш фойдаланувчиларга фойдали ахборотни таъминламаса ёки ташкилотнинг капитал ресурслари тўғрисидаги тушунчасини бузса, ташкилот ҳар бир тегишли талаб бўйича ахборотни алоҳида ёритиб беради.
112. Ташкилот молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда (баланс), хусусий капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳисоботда ёки изоҳларда аксиядорлик капитали ёки унга тенглаштирилган капиталнинг ҳар бир тури бўйича қуйидаги ахборотни ёритиб беради:
чиқаришга рухсат этилган аксиялар сони;
чиқарилган ва тўлиқ тўланган, шунингдек чиқарилган, лекин тўлиқ тўланмаган аксиялар сони;
ҳар бир аксиянинг номинал қиймати ёки аксиялар номинал қийматга эга эмаслиги тўғрисидаги маълумот;
ҳисобот даври бошидаги ва охиридаги муомаладаги аксиялар сони ўртасидаги таққослаш;
ушбу турдаги аксияларга тегишли ҳуқуқлар, имтиёзлар ва чекловлар, шу жумладан дивидендларни тақсимлаш ва капитални қайтаришга доир чекловлар;
ташкилотнинг ўзига ёки унинг шуъба ташкилоти ёхуд таъсир остидаги (қарам) ташкилотларига тегишли аксиялар тўғрисидаги маълумот;
опсионлар ёки аксияларни сотиш шартномалари бўйича чиқариш учун захира қилинган аксиялар, шу жумладан уларнинг шартлари ва суммалари тўғрисидаги маълумот.
113. Ташкилот хусусий капитал таркибидаги ҳар бир резервнинг хусусияти ва мақсадини ёритиб беради.
114. Агар ташкилотнинг капитали аксиядорлик капитали шаклида ифодаланмаган бўлса, у хусусий капиталдаги улушнинг ҳар бир тоифаси бўйича ҳисобот давридаги ўзгаришлар ҳамда ушбу тоифага тегишли ҳуқуқлар, имтиёзлар ва чекловлар тўғрисидаги ахборотни ёритиб беради.
115. Ташкилот изоҳларда қуйидагиларни ёритиб беради:
молиявий ҳисоботларни эълон қилиш учун тасдиқлангунга қадар таклиф этилган ёки эълон қилинган, лекин ҳисобот даврида мулкдорларга тақсимот сифатида тан олинмаган дивидендлар суммасини ва бир аксияга тўғри келадиган дивидендлар суммасини;
тан олинмаган ҳар қандай кумулятив имтиёзли дивидендлар суммасини.
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси (www.lex.uz),
2026 йил 14 август
Бизнинг Facebook
Телеграм канали @uz_buxgalter
