Давлат органларидан зарарни қоплаш: бизнес учун нималар ўзгаради

2026 йил 29 июль

27.07.2026 йилда қабул қилинган ЎРҚ-1161-сон Қонун давлат органи ёки унинг мансабдор шахсининг ноқонуний қарорлари ёки ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) туфайли етказилган зарар ва маънавий зиённинг қонуний қопланишини кафолатлаган ҳолда юридик ва жисмоний шахсларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган.

Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан 6 ой ўтгач – 2027 йил 28 январдан кучга киради.

Янги НҲҲ шарҳлари билан Телеграм-каналимизда танишиш қулай.

Эътибор беринг

Материаллардан нусха кўчириш ва улардан фойдаланишга фақат манбага фаол ҳавола ёки таҳририятнинг ёзма рухсати мавжуд бўлгандагина йўл қўйилади.

ЎРҚ-1161-сонли янги Қонун давлат органи ёки унинг мансабдор шахсининг қонунга хилоф қарори, ҳаракати ёхуд ҳаракатсизлиги туфайли етказилган моддий ва (ёки) маънавий зарарни қоплашнинг ягона механизмини яратади. Қоплаш ҳуқуқининг ўзи Фуқаролик кодексининг 15-моддасига кўра илгари ҳам мавжуд бўлган, бироқ амалиётда ундирув маблағ манбаи ва тартиб-таомилнинг йўқлигига бориб тақалар эди. Энди мақсадли молиялаштириш манбаи ва қисқартирилган тўлов муддатлари пайдо бўлади.

Зарар Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари ҳузурида ташкил этиладиган ҳудудий компенсация жамғармалари ҳисобидан қопланади. Жамғарма маблағлари ғазна ҳисобварақларида жамланади.

Ишлаш принципи: аввал тўлов жамғарма томонидан амалга оширилади, сўнгра сумма регресс тартибида айбдор давлат органи ёки мансабдор шахсдан ундирилади.

Қандай зарарлар қопланади:

ҳақиқий зарар – шахснинг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши керак бўлган харажатлари, шунингдек мол-мулкнинг йўқолиши ёки шикастланиши;
бой берилган фойда – шахс фуқаролик муомаласининг одатий шароитларида олиши мумкин бўлган олинмаган даромадлар;
маънавий зарар – фақат жисмоний шахслар учун. Юридик шахсга маънавий зарарнинг ўрни қопланмайди.

Тўлов тартиби

Механизм қисқа муддатларга мўлжалланган:

1. Юридик хизмат ижро ҳужжатини кўриб чиқади ва қарор лойиҳасини киритади – 5 иш куни;

2. Ҳудудий кузатув кенгаши маблағ ажратиш тўғрисида қарор қабул қилади – 1 иш куни;

3. Ҳудудий ишчи орган (Иқтисодиёт ва молия вазирлиги бўлинмаси) маблағларни ундирувчининг ҳисобварағига ёки шахсий банк картасига ўтказади – 1 иш куни.

Тўловлар пул шаклида, фонддаги мавжуд маблағлар доирасида, қарорларнинг рўйхатдан ўтказиш рақамлари кетма-кетлиги тартибида амалга оширилади.

Солиқ органидан зарарни қоплашни талаб қилиш мумкинми

Ҳа – солиқ органи қонун таъсирига тушади. ЎРҚ-1161-сон Қонуннинг 2-моддасида зарари алоҳида қонунлар билан тартибга солинадиган органлар санаб ўтилган: Миллий гвардия, ички ишлар органлари, божхона органлари, давлат нотариуслари ва бошқа бир қатор органлар. Солиқ қўмитаси ушбу истиснолар рўйхатига кирмайди, бинобарин, унга янги қонуннинг умумий тартиби татбиқ этилади.

Эътибор беринг: божхона органлари алоҳида тартибга солинади, солиқ органлари эса йўқ.

Ҳуқуқ шартсиз эмас. Унинг юзага келиш шартлари:

солиқ органи қарорининг (ҳаракатининг, ҳаракатсизлигининг) ҳам, етказилган зарар факти ва миқдорининг ҳам қонунга хилофлиги белгиланган суднинг қонуний кучга кирган қарори бўлиши зарур. Аввал – солиқ органи билан ғолиб чиққан низо, сўнгра – товон пули. Қўшимча ҳисоблашга рози бўлмаслик ўз-ўзидан тўлов ҳуқуқини вужудга келтирмайди;
зарар миқдорини фақат суд белгилайди. Ҳақиқий зарар ва бой берилган фойдани олдиндан ҳужжатлар билан асослаш лозим – жамғарма фақат ижро ҳужжати асосида ҳақ тўлайди;
тўлов жамғарма маблағлари ва навбат билан чекланган; етишмовчилик бўлганда кечиктириш мумкин.

Одатий солиқ вазиятлари (ноқонуний инкассо, ҳисобварақларни автоматик блокировка қилиш, ноқонуний қўшимча тўловлар, аниқлаштирилган ҳисоботларни қабул қилишни асоссиз рад этиш) учун қонун биринчи марта маблағларни қайтаришнинг тушунарли молиявий механизмини тақдим этади – бироқ бу фақат солиқ органининг ҳаракатлари судда ноқонуний деб топилганидан ва зарар миқдори исботланганидан сўнг амалга оширилади. Солиқ тўловчи учун қонуннинг қиммати, биринчи навбатда, низонинг ўзини енгиллаштиришда эмас, балки аллақачон чиқарилган суд қарорининг ижро этилишидадир.

Солиқ тўловчининг фойдасига талқин қилиш тўғрисидаги норма

ЎРҚ-1161-сон Қонуннинг 18-моддасида қуйидагилар мустаҳкамланган: жисмоний ва юридик шахсларнинг давлат органлари билан зарарни қоплаш соҳасидаги ўзаро муносабатларида юзага келадиган қонунчиликдаги барча зиддиятлар ва ноаниқликлар жисмоний ва юридик шахсларнинг фойдасига талқин этилади.

Кодексларга тегишли ўзгартиришлар

Қонун қарорларнинг ижро этилишини таъминлаган ҳолда бир қатор ҳужжатларга тузатишлар киритади:

ФКнинг 15-моддаси – қоплаш манбаи тўғридан-тўғри кўрсатилган: мақсадли жамғармалар, давлат органининг бюджетдан ташқари маблағлари ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи маблағлари;
ФПКнинг 449-моддаси – давлат органининг ғайриқонуний қарори (ҳаракати, ҳаракатсизлиги) туфайли етказилган зарарни қоплаш тўғрисидаги ишлар бўйича суд ижро варақасини ўз ташаббуси билан ижрога юборади;
ИПКнинг 336-моддаси ва МСИЮтКнинг(Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги Кодекс) 278-моддаси – ижро варақаси суд ҳужжати қонуний кучга кирганидан кейин 5 кун ичида давлат ижрочисига юборилади;
«Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонуннинг 48-7-моддасида – ундирувни Давлат бюджети ва бюджет ташкилотлари маблағларига қаратиш тартиби аниқлаштирилди.

Қуйидагиларга эътибор қаратиш лозим:

ЎРҚ-1161-сонли Қонун эълон қилинганидан 6 ой ўтгач – 2027 йил 28 январдан кучга киради;
3 ой муддатда Вазирлар Маҳкамаси ҳудудий кузатув кенгашларини шакллантириш ва уларнинг фаолияти тартибини тасдиқлаши лозим. Ушбу қонуности ҳужжати қабул қилинмагунча механизм амалда ишга тушмайди;
Қонуннинг ўзида 16-модда бўйича ҳокимликлар ҳузуридаги ҳудудий жамғармалар орқали тўловларни айнан давлат органидан регресс тартибида ундириш билан боғлаш батафсил тартибга солинмаган – бу масала қонуности ҳужжатларида аниқлаштиришни талаб этади.