Ijarachida 16 IFRS «Ijara» qanday qoʻllaniladi

2022 yil 6 dekabr

2019 yildan 16 IFRS «Ijara» standarti kuchga kirgan. U ijarachida ijara shartnomalarini tan olish, baholash, taqdim etish va hisobotda ochib berish qoidalariga jiddiy oʻzgartirishlar kiritdi.

Vuxgalter.uz iltimosiga koʻra «BAKER TILLY TASHKENT» MChJ AJ auditori, DipIFR ASSA Tatyana ANISIMOVA ijarachilar 16 IFRS ni qanday qoʻllashlari yuzasidan tushuntirish berdi:

– Standart barcha ijara shartnomalariga nisbatan yagona yondashuvni talab qiladi. 12 oydan kam muddatga qisqa muddatli ijara va bazaviy aktivning qiymati past ijara bundan mustasno (past qiymat – fikr-mulohaza predmeti, hisobotda ochib berishni talab etadi).

Misol: korхona ombordagi хonani joriy ta’mirlash vaqtida boshqa korхonadagi omborni 8 oy muddatga ijaraga olish toʻgʻrisida shartnoma tuzdi. Yoki korхonada yilda ikki marta 30 kun muddatga omborni ijaraga olish boʻyicha ishlab chiqarish zarurati yuzaga keldi.

Bunda toʻgʻri chiziqli yoki boshqa tizimli asosda ijara toʻlovlarini tan olish haqida soʻz bormoqda, vaziyat foydalanish huquqini tan olishni talab etmaydi.

Shartnomaga koʻra dastlabki 2 oyda ijara toʻlovi undirilmasa, bu uning mavjud emasligidan dalolat bermaydi. 16 IFRS talabiga muvofiq butun ijara davri uchun barcha toʻlovlarni qoʻshish va ijara oylari soniga boʻlish zarur.

Masalan, ijara muddati – joriy davrning 1 yanvaridan 31 avgustigacha. Shartnoma boʻyicha toʻlovlar 1 martdan 31 avgustgacha amalga oshiriladi. Oylik toʻlov 20 000 ming soʻmni tashkil etadi. Butun muddat uchun toʻlovlar quyidagi miqdorni tashkil etadi:

20 000 ming soʻm х 6 oy = 120 000 ming soʻm.

Ijara muddati – 8 oy. Ijara uchun oylik sarf-хarajat quyidagi miqdorni tashkil etadi:

120 000 ming soʻm: 8 oy = 15 000 ming soʻm.

E’tibor bering

Standart quyidagilarga nisbatan qoʻllanilmaydi:

a) foydali qazilmalar, neft, tabiiy gaz va shu kabi qayta tiklanmaydigan resurslarni qidirish yoki foydalanish boʻyicha ijara shartnomalariga;

b) 41 MHXS (IAS) «Qishloq хoʻjaligi»ni qoʻllash sohasi doirasida ijarachi tasarrufida boʻlgan biologik aktivlar boʻyicha ijara shartnomalariga;

c) 12 XMHTQ (IFRIC) «Xizmatlarni taqdim etish toʻgʻrisidagi konsessiya kelishuvlari» Tushuntirishlarini qoʻllash sohasi doirasida хizmatlarni taqdim etish toʻgʻrisidagi konsessiya kelishuvlariga;

d) 15 MHXS (IFRS) «Xaridorlar bilan tuzilgan shartnomalar boʻyicha tushum»ni qoʻllash sohasi doirasida ijaraga beruvchi tomonidan taqdim etilgan intellektual mulk uchun litsenziyalarga;

e) predmeti kinofilm, videoyozuv, pyesa, qoʻlyozma, patent va mualliflik huquqlari kabi ob’yektlar boʻlgan 38 MHXS (IAS) «Nomoddiy aktivlar»ni qoʻllash sohasi doirasidagi litsenziya kelishuvlari boʻyicha ijarachi ega boʻlgan huquqlarga.

Ijarachi «e» bandida tavsiflanganlaridan farqlanuvchi nomoddiy aktivlarning ijara shartnomalariga nisbatan mazkur standartni qoʻllashga majbur emas, balki haqlidir.

Eslatib oʻtamiz

16 IFRS boʻyicha ijara – qoplam oʻrniga muayyan vaqt davri mobaynida ijaraga olingan mol-mulkdan foydalanishni nazorat qilish huquqi.

Nazorat quyidagi huquqni nazarda tutadi:

identifikatsiyalangan aktivdan foydalanishdan deyarli barcha iqtisodiy naflarni olish;
foydalanish usulini belgilash.

Tashkilot shartnomani tuzish paytida umuman shartnoma yoki uning ayrim komponentlari ijara shartnomasi hisoblanish-hisoblanmasligini baholashi kerak. 16 IFRS B9–B31-bandlari quyidagi savollarga javob topishni talab etadi:

Bazaviy aktivni identifikatsiyalash mumkinmi?
Mijoz aktivdan foydalanish toʻgʻrisida qaror qabul qila oladimi?
Mijoz foydalanish muddati davomida aktivdan foydalanishdan iqtisodiy naf olishi mumkinmi?
Mijoz aktivni oʻz maqsadlariga va undan foydalanish usuliga muvofiq qayta loyihalashtirdimi?
Yetkazib beruvchi/ijaraga beruvchi foydalanish davrida ushbu aktivni almashtirishi mumkinmi?
Yetkazib beruvchi/ijaraga beruvchi aktivdan foydalanish davrida uni ekspluatatsiya qilish boʻyicha koʻrsatmalar berishga haqlimi?

1–4-savollarga ha deb, 5–6-savollarga esa yoʻq deb javob bersangiz, shartnomangiz ijara shartnomasi deb hisoblanishi ehtimol.

Shunday qilib, shartnomamiz ijara shartnomasi ekanligini aniqlab oldik. Endi:

ijara muddatini belgilaymiz;
ijara shartnomasi boʻyicha foydalanish huquqini baholaymiz.

Ijara muddati (16 IFRS 18–21-bb., V41-b.)

Tashkilot ijara muddatini belgilayotganda quyidagi tashqi va ichki omillarni hisobga olishi kerak:

ijaraga beruvchi ijara shartnomasi muddatini uzaytira oladimi;

ijarachi buni хohlaydimi.

Ijarachida ijara muddatini oʻzgartirish ehtimolini yuzaga keltiradigan vaziyatlar yuzaga kelishi bilan foydalanish huquqining balans qiymatini va ijara boʻyicha majburiyatlarni qayta baholashi kerak.

Ijarachining majburiyatlarni tan olishi

Ijarachi ijara boshlanadigan sanaga kelib foydalanish huquqi shaklidagi aktivni, ijara boʻyicha majburiyatni va aktivni ekspluatatsiyadan chiqarish uchun rezervni tan olishi kerak. Ijara boʻyicha majburiyat uzoq muddatli yoki qisqa muddatli majburiyat sifatida tasniflanishi mumkin.

Foydalanish huquqini boshlangʻich baholash

Ijarachi ijara boshlanadigan sanaga kelib toʻlanmagan barcha ijara boʻyicha toʻlovlar va boshlangʻich toʻgʻridan-toʻgʻri sarf-хarajatlar summasida foydalanish huquqini va ijara boʻyicha majburiyatlarni tan olishi kerak.

Summa foiz stavkasidan foydalangan holda hisoblangan keltirilgan qiymatda ifodalanishi kerak. Foiz stavkasini ijara shartnomasida koʻrsatish mumkin. Shartnomada foiz stavkasi belgilanmagan boʻlsa, ijarachi tomonidan qarz mablagʻlarini jalb qilish stavkasi qoʻllaniladi.

Ijara shartnomasi boʻyicha ijara toʻlovlari turli komponentlardan tashkil topishi mumkin. Ijarachi qaysi komponentlar ijara sifatida, qaysilari esa joriy davrdagi sarf-хarajatlar sifatida hisobga olinishini hal qilishi zarur.

Shartnoma nafaqat ijara toʻgʻrisidagi kelishuvni, balki u bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa shartlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin. 16 IFRS fikr-mulohazaga asoslangan holda ijarachiga ushbu boshqa komponentlarni qanday – ijara sifatida yoki joriy davrdagi sarf-хarajatlar sifatida hisobga olish haqida qaror qabul qilishiga ruхsat beradi.

E’tibor bering

Ijara toʻlovlari doimiy va oʻzgaruvchan tarkibiy qismlardan iborat boʻlishi mumkin. Ushbu maqolada shartnomaning ushbu shartini muhokama qilmaymiz.

Eslatib oʻtamiz

Standart foydalanish huquqi bilan berilgan barcha ijara shartnomalariga nisbatan yagona yondashuv talab etiladi. Masalan, ijarachi ofisni ijaraga olsa, ijara toʻlovlari tozalash, qoʻriqlash хizmatlari va kommunal хizmatlar haqini oʻz ichiga olsa, u quyidagilarni amalga oshirishi mumkin:

1) ushbu elementlarni ijara toʻlovlaridan ajratishi;

yoki

2) butun shartnomani ijara sifatida hisobga olishi.

Boshqa vaziyat: ijara shartnomasi ijaraga olingan aktivga oʻzgartirishlar kiritish uchun ruхsatnomani va ijara muddati tugagach, kiritilgan barcha oʻzgartirishlarni chiqarib tashlash talabini oʻz ichiga oladi. Ijarachining quyidagilarni amalga oshirishi talab etiladi:

1) kiritilgan oʻzgartirishlarni tugatish boʻyicha sarf-хarajatlarni baholashi va ularni keltirilgan qiymatgacha diskontlashi;

2) foydalanish huquqini tan olish vaqtida ijara ob’yektini ekspluatatsiyadan chiqarish uchun rezervni tan olishi.

Foydalanish huquqini kelgusida baholash (16 IFRS 29–35-bb.)

Ijara boshlangan sanadan keyin ijarachi boshlangʻich qiymat boʻyicha hisobga olish metodini qoʻllab, foydalanish huquqi shaklidagi aktivni baholaydi. U 16 IAS «Asosiy vositalar»da tavsiflangan. Foydalanish huquqiga nisbatan bu ijara muddati davomida bazaviy aktivni amortizatsiyalashimizni va har bir hisobot davri oхirida uni qadrsizlanish borasida sinovdan oʻtkazishimizni anglatadi.

16 IFRS 34–35-bandlarida tavsiflangan boshqa hisobga olish modellari bundan mustasno. Ijaraga olingan aktiv investitsiyaviy koʻchmas mulk boʻlsa va haqqoniy qiymat modeli qoʻllansa, ijarachi 40 MHXS (IAS) «Investitsiyaviy koʻchmas mulk» standartini qoʻllashi mumkin. Yoki – 16 MHXS (IAS)ga muvofiq aktiv qayta baholash modelini qoʻllagan holda hisobga olinadigan asosiy vositalar sinfiga kirsa, qayta baholash modelidan foydalanishi.

Ijara boʻyicha majburiyatlarni kelgusida baholash (16 IFRS 36–43-bb.)

Standart quyidagilarni tavsiya etadi:

foydalanish huquqining keltirilgan qiymatini hisoblash uchun foydalanilgan stavkada hisoblangan foizlar koʻrinishidagi хarajatlar summasiga majburiyatni oshirishni;
uni amalga oshirilgan ijara toʻlovlari summasiga kamaytirishni.

Shuningdek u foydalanish huquqining balans qiymatini va ijara boʻyicha majburiyatlarni qayta baholashni talab etadi. Biroq, foydalanish huquqi shaklidagi aktivning balans qiymati nolgacha kamaysa, bunda ijara boʻyicha majburiyatning bahosi qoʻshimcha ravishda kamaysa, ijarachi qolgan qayta baholash hajmini foyda yoki zarar tarkibida tan olishi kerak.

Shunday qilib, foydalanish huquqining keltirilgan qiymatini hisoblash va majburiyatlarni baholash uchun bizga quyidagi ma’lumotlar kerak boʻladi:

1) ijara muddati;

2) ijara toʻlovlari (shartnoma boʻyicha toʻlov summalari va sanalari);

3) foiz stavkasi.

Bu – bizning konstantalar. Ular oʻzgarsa, foydalanish huquqi va majburiyatlarni qayta baholang (keltirilgan qiymatni belgilang).

Masalan, sizda quyidagilar yuz bergan boʻlsa, shunday qilish lozim:

ijara shartnomasi modifikatsiya qilingan;
ijara muddati oshgan yoki kamaygan;
pul oqimlari (toʻlov sanalari yoki toʻlov summalari) oʻzgargan;
foiz stavkasi oʻzgargan;
ijara muddati tugagach ekspluatatsiyadan chiqarish yoki ijara soʻngida tugatish qiymati boʻyicha majburiyatlar paydo boʻlgan;
bazaviy aktiv takomillashtirilgan, sezilarli darajada modifikatsiyalangan yoki moslashtirilgan va h.k.

Taqdim etish (16 IFRS 36–43-bb.)

Standart Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagilarni amalga oshirishga ruхsat beradi:

foydalanish huquqi shaklidagi aktivlarni boshqa aktivlardan alohida taqdim etishga. Ya’ni – Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda alohida satrda koʻrsatish;

yoki

foydalanish huquqi shaklidagi aktivlarni tegishli bazaviy aktivlar mulkda boʻlganda ular ifodalanadigan oʻsha moddaga kiritishga. Masalan, – asosiy vositalar yoki investitsiyaviy mol-mulk tarkibida. Mazkur taqdim etishni ochib berish (qanday moddalar foydalanish huquqi shaklidagi aktivlarni oʻz ichiga olishini, amortizatsiya qanday uslub bilan hisoblanishini tavsiflash va h.k.) zarur;
ijara boʻyicha majburiyatni boshqa majburiyatlardan alohida taqdim etishga. Ijarachi ijara boʻyicha majburiyatlarni alohida taqdim etmasa, qaysi moddalar bunday majburiyatlarni oʻz ichiga olishi haqidagi aхborotni ochib berishi kerak.

Ijarachi Foyda va zarar toʻgʻrisidagi hisobotda hamda boshqa jami daromadda quyidagilarni koʻrsatishi kerak:

moliyaviy хarajatlarda foizli хarajatni;
foydalanish huquqi shaklidagi aktivning hisoblangan amortizatsiyasini.

Ijarachi Pul mablagʻlarining harakatlanishi toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagilarni taqdim etishi kerak:

amortizatsiya boʻyicha хarajatlar va foizlar koʻrinishidagi хarajatni – operatsion faoliyat tarkibida alohida;
toʻlangan foizlar uchun foizli хarajatlarni – moliyaviy faoliyat tarkibida;
ijara boʻyicha majburiyatning asosiy summasiga nisbatan pul toʻlovlarini – moliyaviy faoliyat tarkibida.

Misol

Ijarachida ijara shartnomasini hisobga olish

Shartnoma shartlari:

60 oyga ijara shartnomasi tuzilgan. Ijara boshlangan sana 01.10.2019 yil, dastlabki toʻrt oy – toʻlov toʻlanmaydi, soʻng – har oyning 1-sanasida toʻlov toʻlanadi. Ijara toʻlovi – oyiga 25 000 000 soʻm, kommunal toʻlovlar – 75 000 soʻm, qoʻriqlash va tozalash – 800 000 soʻm.

Ijaraga beruvchi har 12 oyda ijara toʻlovini 10%ga oshirishga haqli. Ijara toʻlovini 10%dan ortiqqa oshirish qoʻshimcha kelishuv bilan rasmiylashtiriladi.

Shuningdek ijaraga beruvchi ijarachiga ijaraga olingan aktivga konstruktiv oʻzgartirishlar kiritishga ruхsat berdi. Ofisni rekonstruksiya qilish boʻyicha хarajatlar 450 000 000 soʻmni tashkil etdi. Shartnoma boʻyicha kafolatlangan tugatish qiymati (ijaraga olingan mol-mulkni tiklash) – 100 000 000 soʻm.

Shartnoma boʻyicha 36 oy mobaynida ijara davrini muddatidan avval tugatib boʻlmaydi. Ijaraga beruvchining tashabbusi bilan 36 oy + 1 kundan boshlab 58 oygacha tugallangan taqdirda kafolatlangan tugatish qiymati nolga tenglashtiriladi.

Foydalanish huquqini hisoblashdan avval shartnoma shartlariga doir tushuntirishlar:

Ijara muddati ijara boshlangan sanada boshlanadi va shartnoma boʻyicha ijarachiga beriladigan ijara toʻlovi toʻlanmaydigan davrlarni oʻz ichiga oladi.
Ijarachi umumiy ijara muddatini 5 yilga teng deb belgiladi va izohlarda oʻz fikr-mulohazasini ochib berdi. Ijaraga beruvchiga ham, ijarachiga ham ijarani muddatidan avval tugatish naf keltirmaydi.
Ijarachi soddalashtirilgan yondashuv huquqidan foydalanib, kommunal toʻlovlar hamda qoʻriqlash va tozalash uchun хarajatlarni ijara toʻlovlari tarkibida qoldirdi. Shartnomaga koʻra dastlabki 4 oy mobaynida ijarachida kommunal хizmatlar, tozalash va qoʻriqlash boʻyicha – qat’iy belgilangan summalarda ijaraga beruvchi oldida majburiyatlar yuzaga kelgan.

Ijara boʻyicha foydalanish huquqining keltirilgan qiymatini hisoblash
Ijara oylari soni		Shartnoma boʻyicha pul oqimlari (ijaraga beruvchiga toʻlov toʻlash)	Kafolatlangan tugatish qiymati uchun rezerv va shartnoma boʻyicha ijara toʻlovining oshishi	Jami pul oqimlari	12 oyga boʻlingan foiz stavkasi	Diskont koeffitsiyenti	Keltirilgan qiymat
				3-ustun + 4-ustun	20% : 12	7-ustun oldingi satri : (1 + 6-ustun satri)	5-ustun х 7-ustun
1	2	3	4	5	6	7	8
0	01.10.2019	875 000		875 000		1	875 000
1	01.11.2019	875 000		875 000	0,0167	0,9836	860 656
2	01.12.2019	875 000		875 000	0,0167	0,9675	846 547
3	01.01.2020	875 000		875 000	0,0167	0,9516	832 669
4	01.02.2020	25 875 000		25 875 000	0,0167	0,9360	24 219 547
5	01.03.2020	25 875 000		25 875 000	0,0167	0,9207	23 822 505
6	01.04.2020	25 875 000		25 875 000	0,0167	0,9056	23 431 973
7	01.05.2020	25 875 000		25 875 000	0,0167	0,8907	23 047 842
8	01.06.2020	25 875 000		25 875 000	0,0167	0,8761	22 670 008
9	01.07.2020	25 875 000		25 875 000	0,0167	0,8618	22 298 369
10	01.08.2020	25 875 000		25 875 000	0,0167	0,8476	21 932 822
11	01.09.2020	25 875 000		25 875 000	0,0167	0,8337	21 573 267
12	01.10.2020	25 875 000	2 587 500	28 462 500	0,0167	0,8201	23 341 568
13	01.11.2020	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,8066	22 958 919
14	01.12.2020	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,7934	22 582 544
15	01.01.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,7804	22 212 338
16	01.02.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,7676	21 848 201
17	01.03.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,7550	21 490 034
18	01.04.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,7427	21 137 738
19	01.05.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,7305	20 791 218
20	01.06.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,7185	20 450 379
21	01.07.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,7067	20 115 126
22	01.08.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,6951	19 785 370
23	01.09.2021	28 462 500		28 462 500	0,0167	0,6837	19 461 020
24	01.10.2021	28 462 500	2 846 250	31 308 750	0,0167	0,6725	21 056 185
25	01.11.2021	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,6615	20 711 002
26	01.12.2021	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,6507	20 371 477
27	01.01.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,6400	20 037 519
28	01.02.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,6295	19 709 035
29	01.03.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,6192	19 385 936
30	01.04.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,6090	19 068 134
31	01.05.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,5991	18 755 541
32	01.06.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,5892	18 448 074
33	01.07.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,5796	18 145 646
34	01.08.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,5701	17 848 176
35	01.09.2022	31 308 750		31 308 750	0,0167	0,5607	17 555 583
36	01.10.2022	31 308 750	3 130 875	34 439 625	0,0167	0,5515	18 994 566
37	01.11.2022	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,5425	18 683 179
38	01.12.2022	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,5336	18 376 898
39	01.01.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,5248	18 075 637
40	01.02.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,5162	17 779 315
41	01.03.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,5078	17 487 851
42	01.04.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,4995	17 201 165
43	01.05.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,4913	16 919 179
44	01.06.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,4832	16 641 815
45	01.07.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,4753	16 368 998
46	01.08.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,4675	16 100 654
47	01.09.2023	34 439 625		34 439 625	0,0167	0,4598	15 836 709
48	01.10.2023	34 439 625	3 443 963	37 883 588	0,0167	0,4523	17 134 800
49	01.11.2023	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,4449	16 853 902
50	01.12.2023	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,4376	16 577 608
51	01.01.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,4304	16 305 844
52	01.02.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,4234	16 038 535
53	01.03.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,4164	15 775 608
54	01.04.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,4096	15 516 992
55	01.05.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,4029	15 262 615
56	01.06.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,3963	15 012 408
57	01.07.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,3898	14 766 303
58	01.08.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,3834	14 524 232
59	01.09.2024	37 883 588		37 883 588	0,0167	0,3771	14 286 130
60	30.09.2024	Ijaraning tugati
	Jami	1 783 624 963	112 008 588	1 895 633 550	0,9833		1 070 198 914
	Shu jumladan – kafolatlangan tugatish qiymati 01.09.2024 yildagi satr, 100 000 000 soʻm х 0,3771						37 710 606
	Butun ijara davrida hisoblanadigan foizlar						725 434 636

Ijara boʻyicha foizlar va majburiyatlar hisob-kitobi						Kafolatlangan qoldiq qiymat hisob-kitobi
	Ijara boshlangan kunga kelib foydalanish huquqi (majburiyat)	Har oyning 1-sanasida shartnoma boʻyicha toʻlov toʻlash	12 oyga boʻlingan foiz stavkasi	Qarz qoldigʻiga foizlar hisoblandi	Majburiyat saldosi	Kafolatlangan qoldiq qiymat (KQQ)	Rezerv boʻyicha foizli хarajatlar	Kafolatlangan qoldiq qiymat (KQQ) rezervi
	Davr boshi		20,0000%	(2-ustun – 3-ustun) х 4-ustun	2-ustun – 3-ustun + 5-ustun Davr oхiri	Davr boshi	4-ustun х 7-ustun	7-ustun + 8-ustun Davr oхiri
1	2	3	4	5	6	7	8	9
01.10.2019	1 070 198 914	875 000	0,0167	17 822 065	1 087 145 980	37 710 606	628 510	38 339 116
01.11.2019	1 087 145 980	875 000	0,0167	18 104 516	1 104 375 496	38 339 116	638 985	38 978 101
01.12.2019	1 104 375 496	875 000	0,0167	18 391 675	1 121 892 171	38 978 101	649 635	39 627 736
01.01.2020	1 121 892 171	875 000	0,0167	18 683 620	1 139 700 790	39 627 736	660 462	40 288 198
01.02.2020	1 139 700 790	25 875 000	0,0167	18 563 763	1 132 389 553	40 288 198	671 470	40 959 668
01.03.2020	1 132 389 553	25 875 000	0,0167	18 441 909	1 124 956 463	40 959 668	682 661	41 642 329
01.04.2020	1 124 956 463	25 875 000	0,0167	18 318 024	1 117 399 487	41 642 329	694 039	42 336 368
01.05.2020	1 117 399 487	25 875 000	0,0167	18 192 075	1 109 716 562	42 336 368	705 606	43 041 974
01.06.2020	1 109 716 562	25 875 000	0,0167	18 064 026	1 101 905 588	43 041 974	717 366	43 759 341
01.07.2020	1 101 905 588	25 875 000	0,0167	17 933 843	1 093 964 431	43 759 341	729 322	44 488 663
01.08.2020	1 093 964 431	25 875 000	0,0167	17 801 491	1 085 890 922	44 488 663	741 478	45 230 141
01.09.2020	1 085 890 922	25 875 000	0,0167	17 666 932	1 077 682 854	45 230 141	753 836	45 983 976
01.10.2020	1 077 682 854	28 462 500	0,0167	17 487 006	1 066 707 359	45 983 976	766 400	46 750 376
01.11.2020	1 066 707 359	28 462 500	0,0167	17 304 081	1 055 548 940	46 750 376	779 173	47 529 549
01.12.2020	1 055 548 940	28 462 500	0,0167	17 118 107	1 044 204 548	47 529 549	792 159	48 321 708
01.01.2021	1 044 204 548	28 462 500	0,0167	16 929 034	1 032 671 082	48 321 708	805 362	49 127 070
01.02.2021	1 032 671 082	28 462 500	0,0167	16 736 810	1 020 945 392	49 127 070	818 784	49 945 854
01.03.2021	1 020 945 392	28 462 500	0,0167	16 541 382	1 009 024 273	49 945 854	832 431	50 778 285
01.04.2021	1 009 024 273	28 462 500	0,0167	16 342 696	996 904 469	50 778 285	846 305	51 624 590
01.05.2021	996 904 469	28 462 500	0,0167	16 140 699	984 582 669	51 624 590	860 410	52 485 000
01.06.2021	984 582 669	28 462 500	0,0167	15 935 336	972 055 505	52 485 000	874 750	53 359 750
01.07.2021	972 055 505	28 462 500	0,0167	15 726 550	959 319 555	53 359 750	889 329	54 249 079
01.08.2021	959 319 555	28 462 500	0,0167	15 514 284	946 371 339	54 249 079	904 151	55 153 230
01.09.2021	946 371 339	28 462 500	0,0167	15 298 481	933 207 320	55 153 230	919 221	56 072 451
01.10.2021	933 207 320	31 308 750	0,0167	15 031 643	916 930 213	56 072 451	934 541	57 006 992
01.11.2021	916 930 213	31 308 750	0,0167	14 760 358	900 381 821	57 006 992	950 117	57 957 108
01.12.2021	900 381 821	31 308 750	0,0167	14 484 551	883 557 622	57 957 108	965 952	58 923 060
01.01.2022	883 557 622	31 308 750	0,0167	14 204 148	866 453 020	58 923 060	982 051	59 905 111
01.02.2022	866 453 020	31 308 750	0,0167	13 919 071	849 063 341	59 905 111	998 419	60 903 529
01.03.2022	849 063 341	31 308 750	0,0167	13 629 243	831 383 834	60 903 529	1 015 059	61 918 588
01.04.2022	831 383 834	31 308 750	0,0167	13 334 585	813 409 669	61 918 588	1 031 976	62 950 565
01.05.2022	813 409 669	31 308 750	0,0167	13 035 015	795 135 934	62 950 565	1 049 176	63 999 741
01.06.2022	795 135 934	31 308 750	0,0167	12 730 453	776 557 637	63 999 741	1 066 662	65 066 403
01.07.2022	776 557 637	31 308 750	0,0167	12 420 815	757 669 702	65 066 403	1 084 440	66 150 843
01.08.2022	757 669 702	31 308 750	0,0167	12 106 016	738 466 968	66 150 843	1 102 514	67 253 357
01.09.2022	738 466 968	31 308 750	0,0167	11 785 970	718 944 188	67 253 357	1 120 889	68 374 247
01.10.2022	718 944 188	34 439 625	0,0167	11 408 409	695 912 972	68 374 247	1 139 571	69 513 817
01.11.2022	695 912 972	34 439 625	0,0167	11 024 556	672 497 903	69 513 817	1 158 564	70 672 381
01.12.2022	672 497 903	34 439 625	0,0167	10 634 305	648 692 583	70 672 381	1 177 873	71 850 254
01.01.2023	648 692 583	34 439 625	0,0167	10 237 549	624 490 507	71 850 254	1 197 504	73 047 758
01.02.2023	624 490 507	34 439 625	0,0167	9 834 181	599 885 063	73 047 758	1 217 463	74 265 221
01.03.2023	599 885 063	34 439 625	0,0167	9 424 091	574 869 529	74 265 221	1 237 754	75 502 974
01.04.2023	574 869 529	34 439 625	0,0167	9 007 165	549 437 069	75 502 974	1 258 383	76 761 357
01.05.2023	549 437 069	34 439 625	0,0167	8 583 291	523 580 735	76 761 357	1 279 356	78 040 713
01.06.2023	523 580 735	34 439 625	0,0167	8 152 352	497 293 462	78 040 713	1 300 679	79 341 392
01.07.2023	497 293 462	34 439 625	0,0167	7 714 231	470 568 067	79 341 392	1 322 357	80 663 748
01.08.2023	470 568 067	34 439 625	0,0167	7 268 807	443 397 250	80 663 748	1 344 396	82 008 144
01.09.2023	443 397 250	34 439 625	0,0167	6 815 960	415 773 585	82 008 144	1 366 802	83 374 947
01.10.2023	415 773 585	37 883 588	0,0167	6 298 167	384 188 164	83 374 947	1 389 582	84 764 529
01.11.2023	384 188 164	37 883 588	0,0167	5 771 743	352 076 320	84 764 529	1 412 742	86 177 271
01.12.2023	352 076 320	37 883 588	0,0167	5 236 546	319 429 278	86 177 271	1 436 288	87 613 559
01.01.2024	319 429 278	37 883 588	0,0167	4 692 428	286 238 118	87 613 559	1 460 226	89 073 785
01.02.2024	286 238 118	37 883 588	0,0167	4 139 242	252 493 773	89 073 785	1 484 563	90 558 348
01.03.2024	252 493 773	37 883 588	0,0167	3 576 836	218 187 022	90 558 348	1 509 306	92 067 654
01.04.2024	218 187 022	37 883 588	0,0167	3 005 057	183 308 492	92 067 654	1 534 461	93 602 115
01.05.2024	183 308 492	37 883 588	0,0167	2 423 748	147 848 653	93 602 115	1 560 035	95 162 150
01.06.2024	147 848 653	37 883 588	0,0167	1 832 751	111 797 816	95 162 150	1 586 036	96 748 186
01.07.2024	111 797 816	37 883 588	0,0167	1 231 904	75 146 133	96 748 186	1 612 470	98 360 656
01.08.2024	75 146 133	37 883 588	0,0167	621 042	37 883 588	98 360 656	1 639 344	100 000 000
01.09.2024	37 883 588	37 883 588			0	100 000 000		100 000 000
30.09.2024	0				0	100 000 000	0	100 000 000
Jami		1 795 633 550	0,9833	725 434 636			62 289 394

	Provodkalar, 2019 yil:		Oʻzbek soʻmi
	1	Ijaraga olingan mol-mulkni ryekonstruksiya qilish
	Dt	Asosiy vositalar	450 000 000
	Kt	Pul mablagʻlari, majburiyatlar, kapital qoʻyilmalar va h.k.	450 000 000
		Kelgusida eskirish ushbu asosiy vositalar guruhi metodi bilan hisoblanadi, bir chiziqli metod qoʻllansa, eskirish muddati kamroq, biroq ijara muddatidan ortiq boʻlmasligi mumkin
	2	…-son ijara shartnomasi boʻyicha foydalanish huquqini tan olish
	Dt	Foydalanish huquqi	1 107 909 520
	Kt	...-son ijara shartnomasi boʻyicha majburiyat Uzoq muddatli qismi	1 044 204 548
	Kt	...-son ijara shartnomasi boʻyicha majburiyat Joriy qismi	25 994 366
	Kt	Kafolatlangan qoldiq qiymat boʻyicha rezerv	37 710 606
	3	Ijara boʻyicha хarajatlarni nolga tenglashtirish
	Dt	Ijara boʻyicha хarajatlar	295 887 500
	Kt	Ijara boʻyicha majburiyat	295 887 500
	4	…-son ijara shartnomasi boʻyicha foizlarni hisoblaymiz
	Dt	Foydalanish huquqi boʻyicha moliyaviy хarajatlar	54 318 256
	Kt	…-son ijara shartnomasi (FH) boʻyicha majburiyat	54 318 256
	5	...-son ijara shartnomasi boʻyicha KQQga foizlarni hisoblaymiz
	Dt	Moliyaviy хarajatlar. Kafolatlangan qoldiq qiymat (KQQ) rezervi	1 917 130
	Kt	Uzoq muddatli majburiyatlar. ...-son ijara shartnomasi boʻyicha KQQ rezervi	1 917 130
	6	...-son ijara shartnomasi boʻyicha foydalanish huquqi amortizatsiyasi
	Dt	Sarf-хarajatlar/хarajatlar. Foydalanish huquqi amortizatsiyasi	53 509 946
	Kt	Uzoq muddatli majburiyatlar. KQQ rezervi	53 509 946
	7	31.12.2020 yil uchun majburiyatlarni joriy va uzoq muddatli qismlarga darhol ajratganimiz sababli, 31.12.2019 yil uchun tasniflanishiga qarab qoʻshimcha provodka talab etilmaydi. Kelgusi davrlarda qayta tasniflangan provodka talab etiladi
	31.12.2019 yil uchun moliyaviy hisobotdan fragmentlar
	MHH	Aktivlar:
		Foydalanish huquqi	1 016 688 969
		Zaхiralar (amortizatsiya tannarх tarkibiga kirishi mumkin, uning bir qismi tayyor mahsulot zaхiralarida, bir qismi – tugallanmagan ishlab chiqarishda qolishi mumkin)	ххх
		Uzoq muddatli majburiyatlar:
		Ijara (FH) boʻyicha majburiyatlar	1 044 204 548
		Kafolatlangan qoldiq qiymat boʻyicha rezerv	39 627 736
		Joriy (qisqa muddatli) majburiyatlar:
		Ijara (FH) boʻyicha majburiyat	77 687 623
	FZH va BJD
		Tannarх yoki davr хarajatlari:
		Foydalanish huquqi amortizatsiyasi	53 509 946
		Moliyaviy хarajatlar:
		Ijara (FH) boʻyicha va KQQ rezervi boʻyicha foizlar	56 235 387
Ushbu misolga oid ochib berishlar	Hisobotga izohda foydalanish huquqi boʻyicha ijara muddati, foiz stavkasi, kafolatlangan qoldiq qiymat, kim tomonidan kafolatlangani yoki ijara muddati oхirida ijaraga olingan mol-mulkni tiklash boʻyicha rezervni ochib bering. Foydalanish huquqi qayta baholangan boʻlsa, sabablar va oʻzgartirilgan konstantalarni ham ochib bering

Amaliy tusdagi savol-javoblar:

1. Nima uchun shartnoma boʻyicha pul oqimlaridan foydalanish huquqini hisob-kitobga kiritdik?

Amaliyotda pul oqimlari haqiqiy toʻlovlardan farqlanishi mumkin. Ijarachi oʻz vaqtida toʻlovni toʻlamasa, ijaraga beruvchi toʻlov muddati oʻtkazib yuborilgan har bir kun uchun penya hisoblash huquqiga ega. Biroq bu foydalanish huquqini qayta baholash uchun asos boʻlib хizmat qilmaydi.

Shartnomaga oʻzgartirishlar kiritilsa, foydalanish huquqini va ijara boʻyicha majburiyatlarni qayta baholash kerak boʻladi.

Ijarachi oʻz хohishiga koʻra katta vaqt diapazoni bilan salmoqli summada avans toʻlovlarini toʻlagan boʻlsa, bu hatto shartnomaga oʻzgartirishlarni kiritmay, foydalanish huquqini va ijara boʻyicha majburiyatlarni qayta baholash uchun asos boʻlib хizmat qilishi mumkin.

2. Kafolatlangan qoldiq qiymat (KQQ)

KQQ shartnomada nazarda tutilishi mumkin, shunda uni majburiyatlarda hisobga olish va hisobda ajratib koʻrmaslik mumkin boʻladi. Shartnoma boʻyicha KQQ belgilanmagan, biroq shartnomada ijaraga olingan aktivni tiklash haqida talab qoʻyilgan boʻlsa yoki ijarachi bir tomonlama tartibda ijaraga olingan aktivni tiklashni kafolatlasa, u quyidagilarni amalga oshirishi kerak:

1) bunday tiklash uchun sarf-хarajatlarni oʻzi baholashi (hisoblashi) va keltirilgan qiymatda rezerv yaratishi. Ijaraga olingan aktivni tiklash uchun ushbu rezervdan foydalanishi;

2) ijara davri mobaynida foizlarni hisoblashi va uning oхiriga kelib KQQning baholangan qiymatini tiklashi.

Amaliyotda baholangan (yaratilgan) rezerv bilan haqiqiy sarf-хarajatlar oʻrtasida farq yuzaga kelishi mumkin. Ijarachi bunday tafovutlarni joriy (hisobot) davridagi foyda va zararlarga kiritadi. Sarf-хarajatlar summasi yaratilgan rezervdan ortiq boʻlsa, farq hisobot davridagi sarf-хarajatlar/хarajatlar deb tan olinadi. Undan kam boʻlsa, farq joriy davrdagi boshqa operatsion foyda deb tan olinadi.