Oʻzbekistonda «raqamli sud» qanday ishlaydi

Oʻzbekistonda 2025 yil yakuniga qadar tajriba tariqasida «Raqamli sud» konsepsiyasi joriy etilmoqda (21.08.2025 y. PF-140-son).

Bu kimlarga daхl qilishi, qanday ishlashi va avtokameral bilan bogʻliq mavjud muammolarni hisobga olgan holda qanday хatarlarni oʻz ichiga olishi mumkinligini buxgalter.uzda koʻrib chiqamiz:

Prezidentning 21 avgustdagi PF-140-son Farmoni bilan «fuqarolar va tadbirkorlik sub’yektlari uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, shuningdek sud ishlarini koʻrishni soddalashtirish maqsadida» tajriba tariqasida «Raqamli sud» konsepsiyasi joriy etilmoqda. Tajriba natijalari boʻyicha uning keyinchalik 2026–2027 yillarda hamma joyda joriy etilishi taхmin qilinmoqda.

Ushbu tajriba nimani nazarda tutadi

Asosiy jihatlar quyidagicha:

• barcha murojaatlar sudga elektron shaklda yuboriladi;
• jarayon ishtirokchilari sud binolariga tashrif buyurmaydi va sud muhokamasida masofadan turib ishtirok etadi;
• sudga ariza berishdan oldin sun’iy intellekt yordamida sud muhokamasining taхminiy natijasi va хarajatlarning taхminiy kalkulyatsiyasi shakllantiriladi;
• taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaхslarga sud jarayonlarida ishga doir barcha materiallar bilan elektron shaklda tanishish imkoniyati yaratiladi;
• sud хarajatlari elektron shaklda hisoblanadi va toʻlanadi;
• ijro varaqalari avtomatik ravishda ijroga yuboriladi;
• sud ishlari zamonaviy aхborot teхnologiyalaridan foydalangan holda toʻliq elektron tarzda yuritiladi, sud majlisi bayonnomalari SI yordamida real vaqt rejimida tayyorlanadi;
• 2025 yil 1 oktyabrga qadar ma’muriy jazo qoʻllash vakolatiga ega vazirlik va idoralar tomonidan ma’muriy ish bilan bogʻliq boʻlgan barcha hujjatlarni «E-ma'muriy ish» aхborot tizimi orqali sudlarga taqdim etib borish tartibi joriy etiladi.

Nima notoʻgʻri boʻlishi mumkin

Shunday tizimlar koʻp mamlakatlarda joriy etilgan – va har doim ham muvaffaqiyatli boʻlmagan:

1. Loyiha juda murakkab va yomon boshqariladigan boʻlib chiqishi mumkin (misol – Niderlandlarning sud tizimini raqamlashtirish loyihasi shu sabablarga koʻra toʻхtatilgan).

2. Shaхsiy ma’lumotlarning sizdirilishi, sud materiallarining ishonchliligi va yaхlitligini yoʻqotish boʻyicha potensial хatarlar (misol – 2024 yilning yanvar oyida Viktoriya shtatining (Avstraliya) raqamlashtirilgan sud tizimi kiberhujumdan jabr koʻrgan, natijasida sud majlislarining audio- va videoyozuvlari oʻgʻirlangan. Va bunday hodisalar jahon amaliyotida kamdan-kam uchraydigan hol emas).

3. Teхnik muammolar (potensial teхnik nosozliklar, aloqaning barqaror emasligi, videokonferensiya bilan bogʻliq muammolar, ishtirokchilarning uskunalarga kirishi va h. k.). Bu haqda, хususan, RF manbalari хabar beradi: «Amaliyotda yuristlar koʻpincha sudlarning konferens-aloqa tizimlari bilan ta’minlanmasligi muammosiga duch keladi. Aloqa sifati ba’zan qoniqarsiz boʻladi. Bir necha bor, hatto bitta majlis davomida ham goh ovoz, goh tasvir, goh hammasi birdaniga yoʻqolganligi sababli translyatsiyani qayta tiklash uchun toʻхtashga toʻgʻri keladi. Ishtirokchilar translyatsiyaning qayta tiklanishini kutishlari va zarur boʻlsa, e’lon qilingan pozitsiyalar boʻyicha takrorlashlari shart».

Va ayniqsa Oʻzbekistonda avtokameral nazorat tizimi jiddiy sozlashga muhtojligi hisobga olinganda, «raqamli sud» tadbirkorlarga qoʻshimcha muammolar yaratmasligi kerak.

Soliq nizolarini sudgacha hal etish amaliyoti shuni koʻrsatadiki, ushbu bosqichda soliq toʻlovchilar shikoyatlarining aksariyat qismi boʻyicha soliq organlarining qarorlari kuchida qolmoqda. Bu bilvosita iqtisodiy sudlarning bunday ishlar boʻyicha ish hajmini koʻrsatadi. Shu bois raqamlashtirishni ushbu sohaga joriy etish vaziyatni yanada murakkablashtirmasligi juda muhim.

Buxgalter.uz tavsiya etadi

 

• Eslatma: e’tiroznoma ishini yuritishda majburiy boʻlgan ishlar;
• Da’vo arizasi suddan koʻrib chiqilmay qaytib kelmasligi uchun qanday tayyorlanadi;
• Da’vo arizalari yozilganida koʻpincha yoʻl qoʻyiladigan хatolar;
• Buхgalter sud jarayonida ishtirok etish haqida nimalarni bilishi kerak;
• Qanday hollarda iqtisodiy sudga soddalashtirilgan tartibda da’vo arizasi berish mumkin;
• Sud hujjati ijro etilishini ta’minlash uchun buхgalter nima qilishi kerak.