Oʻzbekistonda transfert narxni belgilash: bitimlarni tahlil qilishning bosqichma-bosqich algoritmi

Transfert narxni belgilash faqatgina yirik xalqaro xoldinglarga taalluqli emas. Muayyan sharoitlarda TNB me’yorlari umumiy mulkdorlarga ega boʻlgan kichik mahalliy kompaniyalar oʻrtasidagi bitimlarga nisbatan ham qoʻllanilishi mumkin.

Nazorat qilinadigan bitimlar toʻgʻrisida bildirishnoma berish muddati tugashidan oldin – fevral oyida kompaniyangiz bitimlarini tahlil qilishga ulgurib qoling.

Soliq organlari savollariga tayyorgarlik koʻrishga yordam beradigan bosqichma-bosqich algoritmni «Arkad Audit» autsorsing kompaniyasi rahbari Natalya TURALINOVA tayyorladi:

Transfert narxni belgilash normalari boʻyicha bitimlar qanday tahlil qilinadi

1-qadam: transfert narxni belgilash nima ekanligini va kimlar oʻzaro bogʻliq shaxslar sifatida tan olinishini tushunish

Shaxslar oʻrtasidagi bitimlarning shartlari va natijalariga ta’sir qilishi mumkin boʻlgan har qanday munosabatlar, hatto bunday munosabatlar Soliq kodeksida toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilmagan boʻlsa ham, oʻzaro bogʻliq deb tan olinishi mumkin .

Bu yerda shaxslarning oʻzaro bogʻliqligi mezonlarini tushunish muhimdir.

Oʻzaro bogʻliq shaxslarning rasmiy mezonlari SKning 37-moddasida mustahkamlangan: ishtirok etish ulushi, vakolatlari, qarindoshlik aloqalari shular jumlasidan.

Oʻzaro bogʻliq shaxslarning norasmiy mezonlari kodeksda toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilmagan, ammo ular bitim shartlari va iqtisodiy natijalarga ta’sir koʻrsatadi, bu haqda SK 37-moddasining 1 va 2-qismlarida aytib oʻtilgan.

 Bunda SK 37-moddasining 7-qismi quyidagilarni belgilaydi: «Agar oʻzaro bogʻliq shaxslar oʻrtasidagi munosabatlar ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida koʻrsatilgan belgilarga ega boʻlsa, ushbu moddaning uchinchi qismida nazarda tutilmagan boshqa asoslar boʻyicha shaxslarni oʻzaro bogʻliq deb e’tirof etish sud tomonidan amalga oshiriladi». 

Shunday qilib, oʻzaro bogʻliq shaxslar doirasini SK 37-moddasining 3-qismi yopiq roʻyxatidan tashqari kengaytirish  mumkin, lekin bu faqat sud tartibida amalga oshiriladi. Amaliyotda bu shuni anglatadiki, bunday e’tirof soliq nizolari doirasida – soliq organining soliq toʻlovchi nizolashayotgan yoki sudga murojaat qilish uchun asos boʻlib xizmat qiladigan qarori natijalari boʻyicha amalga oshiriladi.

Boshqa mamlakatlarning huquqni qoʻllash amaliyotidan kelib chiqib, oʻzaro bogʻliqlikning dalili sifatida quyidagi mezonlardan foydalaniladi:

• yagona IP-manzil, xizmat koʻrsatuvchi bank, yuridik manzil;
• ofislar, savdo nuqtalarining yaqinligi;
• bozorda bir xil yoki oʻxshash joylashuv (tovar belgisi, logotip, nom elementi);
• mehnat va moddiy resurslar, kontragentlarning mos kelishi;
• bevosita yoki bilvosita yuridik, iqtisodiy va boshqa nazorat ostida boʻlish:

– tranzit operatsiyalari;
– hisob-kitoblarning alohida shakllari va toʻlov muddatlari;
– kelishilgan harakatlar;
– kontragent – tashkilotning asosiy yoki yagona daromad manbai;

• ayni bir vositachi bilan davom etayotgan ishbilarmonlik munosabatlari;
• yagona xoldingga tegishliligi, yagona markaz bilan bogʻliqligi;
• foizsiz qarzlar berish va boshqalar.

2-qadam: haqiqiy soliq xavfi qachon yuzaga kelishini tushunish

Shaxslarning oʻzaro bogʻliqligi (oʻzaro aloqadorligi) faktining oʻzi – qonunbuzarlik emas!

Soliq qonunchiligi qoidalaridan oʻzaro bogʻliqlik qonunga xilof ekanligi kelib chiqmaydi. Bu – keng tarqalgan huquqiy holat. Va koʻp hollarda normal oʻzaro bogʻliqlik munosabatlari biznesga yordam beradi: uzoq muddatli hamkorlikni oʻrnatish, kuchlarni birlashtirish, xarajatlarni kamaytirish, ixtisoslashish va ishlab chiqaruvchilar, dilerlar, litsenziatlar va guruhning boshqa a’zolari oʻrtasida mas’uliyat va boshqaruvni toʻgʻri taqsimlash osonroq kechadi.

Oʻzaro aloqador shaxslar bilan tuzilgan bitimlar narxlari bilan bogʻliq soliq xavflari faqat omillar majmuida yuzaga keladi:

• bitim tomonlarining oʻzaro bogʻliqligi;
• narxning bozorga xos emasligi (bozorga xos boʻlmagan narxdan sezilarli yoki koʻp marta ogʻish);
• bitim tomonlarining nosimmetrik soliq rejimi.

Bu uch omil birgalikda asossiz soliq foydasiga olib keladi. Aynan shunda bitim soliq nazorati ostiga tushadi.

3-qadam: oʻzaro bogʻliq shaxslar bilan tuzilgan bitimlarni tasniflash

1. Dastlab oʻzaro bogʻliq shaxslar bilan tuziladigan bitimlarni rezidentlar bilan tuziladigan va norezidentlar bilan tuziladigan bitimlarga ajratamiz. Vositachilar orqali amalga oshirilgan bunday bitimlarni ham hisobga olamiz ;

2. Soʻngra bitimlarni mezonlar boʻyicha baholaymiz va ularni nazorat qilinadigan va nazorat qilinmaydigan turlarga ajratamiz.

Nazorat qilinadigan bitimlar boʻyicha   xabarnoma yuborish  va Soliq qoʻmitasi tomonidan ularning chuqurroq tahlil qilinishini kutish lozim. Oʻzaro bogʻliq shaxslar bilan qolgan bitimlar boʻyicha – soliq inspeksiyalarining asossiz soliq foydasi toʻgʻrisidagi savollariga tayyorlanamiz .

4-qadam: nazorat qilinadigan bitimlar boʻyicha xabarnoma yuborish.

Agar nazorat qilinadigan bitim aniqlangan boʻlsa, SKning 182-moddasiga muvofiq xabarnoma yuborish lozim. Bildirishnoma shaklini toʻldirish tartibi maxsus Nizomda belgilangan.

2025 yilda tuzilgan nazorat qilinadigan bitimlar toʻgʻrisidagi xabarnoma quyidagilarga taqdim etilishi lozim:

• BHMS boʻyicha hisob yurituvchilar uchun – 2026 yil 2 martdan kechiktirmay;
• MHXS boʻyicha – 2026 yil 1 maydan kechiktirmay.

5-qadam: soliq xavfini baholash va hujjatlarni tayyorlash

Agar bitim narxi bozor narxiga mos kelmaydi deb hisoblashga asos boʻlsa, Soliq qoʻmitasining soʻroviga javob berish uchun hujjatlarni oldindan tayyorlab qoʻygan ma’qul .

Transfert narxini belgilash boʻyicha hujjatlar fayliga quyidagilar kiradi:

• soliq toʻlovchi va guruh tavsifi;
• nazorat qilinadigan bitimlar roʻyxati;
• funksional tahlil (FAR-tahlil) va taqqoslash tahlili;
• TNB usullarini tanlash va qoʻllash;
• kompaniyaning asosiy koʻrsatkichlari toʻgʻrisidagi moliyaviy ma’lumotlar va ushbu ma’lumotlar hamda TNB hisob-kitobi oʻrtasidagi bogʻliqlik;
• ilovalar – bitimlarning biznes maqsadini tasdiqlovchi shartnomalar, ichki savdo siyosatlari, hisob-kitoblar, hujjatlar va harakatlar (yozishmalar) nusxalari.

Soliq toʻlovchining bu bosqichdagi vazifasi bitim narxining «uzatilgan qoʻl» tamoyiliga muvofiqligini asoslashdir: nazorat qilinadigan bitimlarning tanlangan narxlari/marjasi taqqoslanadigan mustaqil bitimlarda yuzaga keladigan narxlarga mos keladi.

«Uzatilgan qoʻl» prinsipi boʻyicha hisoblash quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

• FAR-tahlil – oʻzaro bogʻliq shaxslar bilan tuzilgan bitimlarda «uzatilgan qoʻl» tamoyili boʻyicha har bir tomon qanday foyda olishi kerakligini tushunish uchun zarur;
• taqqoslanuvchanlik tahlili  – tanlangan narxlar/marja taqqoslanadigan mustaqil bitimlardagi narxlarga mos kelishini isbotlash uchun, demak, – «uzatilgan qoʻl» tamoyili boʻyicha;
• usulni tanlash  va bozor narxlari/rentabellik oraligʻi .

6-qadam: oʻzaro bogʻliq shaxslar bilan tuzilgan bitim narxini tahlil qilish va zarur hollarda tuzatish kiritish

Agar bitim narxi bozor oraligʻida boʻlsa, soliq bazasiga tuzatish kiritish shart emas.

Agar narx bozor oraligʻida boʻlmasa, soliq toʻlovchi soliq bazasini mustaqil ravishda oshirish tomonga tuzatish kiritishga haqli . Bu holatda tekshiruvga tayyorligingizni tekshirish muhimdir (5, 7-qadamlarga qarang).

7-qadam: tekshiruvga tayyorligiga ishonch hosil qiling

Agar Soliq qoʻmitasi sizga soʻrov yuborsa, unga javob berishingiz va transfert narxini belgilash boʻyicha hujjatlarni 30 kalendar kun ichida taqdim etishingiz kerak  .