Солиқ кодексига ислом молияси билан боғлиқ қандай нормалар киритилади

№

Операция тури / солиқ масаласи

Умумий қоида (ЎРҚ-1126-сонгача)

ЎРҚ-1126-сон Қонун бўйича махсус қоида (480-4 - 480-6-моддалар)

Бетарафликка эришилдими?

Мисол

Батафсил шарҳ / Амалий натижа

1

Қимматли қоғозлар билан операциялар (сақлаш, ҳуқуқларни ҳисобга олиш, ўтказиш, реестр, савдо)

244-модда 1-қисми 9-банди –  акциялар, облигациялар ва бошқа қимматли қоғозлар (уларни тайёрлаш бўйича хизматлардан ташқари) билан операциялар учун ҚҚСдан озод қилиш

480-4-модда 1-банди –  исломий қимматли қоғозлар (сукук сертификатлари) билан операциялар учун ҚҚСдан алоҳида озод қилиш. Операциялар рўйхати умумий рўйхат билан бир хил

✅ Тўлиқ эришилди

Банк 10 млрд сўмлик сукукни сақлаш ва ҳисобини юритади. Классик МБ билан ишлашда бўлгани каби ҚҚС юзага келмайди

Техник жиҳатдан норма умумий қоидани такрорлайди. Бетарафлик тўлиқ таъминланган. Бозор иштирокчилари сукук билан ишлашда ҚҚС бўйича имтиёзларга ҳам, ёмонлашишга ҳам эга бўлмайдилар.

2

Ишончли бошқарув / воситачилик хизматлари (вакиллик)

244-модда 1-қисмининг 7-банди – депозитларни жалб қилиш бўйича банк хизматлари бундан мустасно. Депозитлар бўйича фоизлар/мукофотлар ҚҚСга тортилмайди

480-4-модда, 2-банд –  исломий фаолият доирасида вакиллик шартномалари (агентлик шартномаси) бўйича банк/МФОнинг мукофоти ҚҚСдан озод қилинади

✅ Тўлиқ эришилди

Мижоз вакиллик шартномаси (депозит аналоги) бўйича 500 млн сўмни жойлаштиради. Банк 15 млн сўм мукофот олади. Бу суммадан ҚҚС тўланмайди

Ушбу меъёрсиз вакиллик стандарт воситачилик хизмати сифатида кўриб чиқилган бўлар эди (ҚҚС 12%), бу эса исломий депозит маҳсулотларини рақобатбардош қилмаган бўлар эди. Меъёр тенгликни тиклайди

3

Молиявий ижара (ижара) бўйича ижобий фарқ (банк фойдаси)

249-модда – 

лизингда ҚҚС бўйича солиқ базаси = лизинг тўловлари суммаси минус лизинг предмети қийматини қоплаш суммаси (яъни фақат лизинг берувчининг мукофоти солиққа тортилади)

480-4-модда 3-банди – 

ижарада ҚҚС бўйича солиқ базаси = ижара тўловлари суммаси минус ижобий фарқ (банк фойдаси/мукофоти)

✅ Тўлиқ эришилди

Банк ускуналарни 3 йилга ижарага беради. Тўловларнинг умумий суммаси –  360 млн сўм, ижобий фарқ (банк фойдаси) –  80 млн сўм. ҚҚС фақат 280 млн сўмдан ҳисобланади.

Ижобий фарқ (банк фойдаси) ҚҚСга тортилмайди –  нейтралликка тўлиқ эришилади.

Мол-мулкнинг қиймати (банк томонидан сотиб олиш нархи) бўйича ҚҚСни ундириш тартиби қуйидаги саволларни келтириб чиқаради:

–  А сценарий: ижара тўловлари бўйича солиққа тортиш. Мижоз чегирмани бирданига эмас, балки аста-секин олади (классик лизингдаги каби), вақтинчалик солиқ узилиши юзага келади, бу эса пул оқимини ёмонлаштиради;

–  Б сценарий: мол-мулк қиймати ҚҚСга тортилмайди. Мижоз чегирма олиш ҳуқуқини йўқотади, бу эса ижарага олишни ҚҚС тўловчилар учун иқтисодий жиҳатдан фойдасиз қилиб қўяди (7-бандга ўхшаш).

Ушбу банд бўйича маҳсулотнинг жозибадорлигига таъсир қилувчи ноаниқлик сақланиб қолмоқда.

4

Товарни мижозга бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан сотишда устама (муробаҳа)

244-модда 1-қисми 7-банди –  кредитлар бўйича фоизлар ҚҚСдан озод қилинган. Бироқ, савдо операциясидаги устама (сотиб олиш + қайта сотиш) одатда тўлиқ ҚҚСга тортилади.

480-4-модда, 4-банд –  муробаҳа шартномаси бўйича банк/ММТнинг устамаси (устамаси) ҚҚСдан озод қилинади

✅ Тўлиқ эришилди

Банк 224 млн сўмга автомобиль сотиб олади (шу жумладан ҚҚС – 24 млн сўм) ва мижозга 284 млн сўмга бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан сотади (устама 60 млн сўм). Тўланадиган ҚҚС: фақат 200 млн сўмдан ҳисобланади  (кириш ҚҚС 24 млн сўм ҳисобга олинади, устама 60 млн сўмга ҚҚС олинмайди)

Муробаҳа устамасини классик банк фоизига тенглаштирувчи асосий меъёр. Бусиз савдо (муробаҳа) орқали исломий молиялаштириш тўлиқ қийматдан ҚҚСга тортилган бўлар эди, бу эса уни иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмас эди.

5

Қарз олувчининг фоизсиз қарзлар бўйича шартли даромади

299-модда 4-қисми – агар қарз фоизсиз бўлса, қарз олувчи жами йиллик даромадга Марказий банк ставкаси бўйича ҳисобланган «шартли» даромад суммасини киритиши шарт (иқтисодий наф сифатида)

480-5-модда – СКнинг 299-моддаси 4-қисми қоидалари исломий молиялаштириш операцияларига (муробаҳа, ижара, сукук ва бошқалар) нисбатан қўлланилмайди.

✅ Тўлиқ эришилди

Ислом молиясида классик фоизли пул қарзи мавжуд эмас. Қуйидаги конструкциялар ишлатилади:

–  Муробаҳа - товарни бўлиб тўлаш шарти билан сотиш (пул қарзи йўқ);

–  Ижара –  кейинчалик сотиб олиш шарти билан ижара (пул қарзи йўқ);

– Сукук – улушли иштирок (қарз мажбурияти йўқ)

Агар 480-5-модда бўлмаганида, солиқ органлари муробаҳа ёки ижарада тўловни кечиктиришни «фоизсиз қарз» деб таснифлаши ва шартли даромадни қўшимча ҳисоблаши мумкин бўларди.Норма бир хил иқтисодий фойдани икки марта солиққа тортиш хавфини бартараф этади (савдо устамаси аллақачон ҳисобга олинган). Усиз исломий маҳсулотлар, ҳатто банкнинг қатъий даромадлилиги билан ҳам, мижозга қўшимча солиқ юки туфайли камроқ жозибадор бўлиб қоларди.

6

Жисмоний шахсларнинг маблағларни жойлаштиришдан олинган даромадларидан ЖШДС (фойдадаги улуши)

378-модда 13-банд –  жисмоний шахсларнинг банк омонатлари бўйича фоизларга ЖШДС солинмайди (12% ставка қўлланилмайди)

480-6-модда –  жисмоний шахсларнинг исломий молиялаштириш шартномалари (шерикчилик, вакиллик, ишончли бошқарув) бўйича даромадлари ЖШДСдан тўлиқ озод қилинади

✅ Тўлиқ эришилди

Жисмоний шахс мушорака шартномаси бўйича 300 млн сўм жойлаштирган ва 27 млн сўм даромад (тақсимланган фойда) олган. Бу даромаддан ЖШДС ушланмайди

Асосий чеклов: бетарафлик айнан жисмоний шахслар учун таъминланган. Юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорлар учун бундай имтиёз йўқ –  уларнинг исломий маҳсулотлардан олган даромадларига умумий тартибда фойда солиғи солинади, бу классик ёндашувга мос келади (юридик шахсларнинг депозитлари бўйича фоизларга ҳам фойда солиғи солинади).

7

Молиявий ижара бўйича мол-мулк солиғи (ММС) ва ер солиғи (ЕС)

410-модда 3-қисми (ММС) ва 425-модда 2-қисми (ЕС) –  балансида объект ҳисобга олинадиган лизинг шартномаси тарафи солиқ тўловчи ҳисобланади. Одатда, лизингда объект лизинг олувчи (мижоз) нинг балансида ҳисобга олинади, шунинг учун солиқларни мижоз тўлайди.

480-6-модда –  мол-мулк ижара шартномаси бўйича топширилганда банк / ММТ (ижарага берувчи) мол-мулк солиғи ва ер солиғи тўловчиси бўлиб қолади. Мажбурият мижозга ўтказилмайди

❌ Нейтралликка эришилмади

Банк омборни ижарага беради. Омборнинг кадастр қиймати – 5 млрд сўм (мол-мулк солиғи 1,5% = 75 млн сўм/йил). Ер солиғи –  50 млн сўм/йил. Банк тўловчи бўлиб қола туриб, ушбу 125 млн сўмни мижознинг ижара тўловларига киритади. Классик лизингда мижоз омборни ўз балансига қўяди ва солиқларни ўзи тўлайди.

Энг муаммоли нуқта. Расмий равишда қонун тўловчи томонни умумий режимдагидан фарқли равишда белгилайди. Иқтисодий оқибатлари:

1. Мижоз учун ижара классик лизингга қараганда қимматроқ (банк солиқларни тўлаш учун капитални жалб қилиш учун солиқлар + ўз маржасини гаровга қўяди).

2. Банк балансда қўшимча солиқ мажбуриятларини олади, бу эса унинг маъмурий юкини оширади.

3. Агар мижоз ММС ва ЕС бўйича имтиёзларга эга бўлса (масалан, ЭИЗ резиденти, соғлиқни сақлаш объекти каби), у уларни қўллай олмайди, чунки объект банк балансида туради.

4. Классик лизингнинг ижарага нисбатан рақобат устунлиги сақланиб қолади.