Бухгалтерия ҳисобида узоқ муддатли ва қисқа муддатли мажбуриятларни қандай фарқлаш мумкин

24 февраля 2026 г.

Ҳисобда нафақат қарзни қайд этиш, балки унинг қайси тоифага – қисқа муддатли ёки узоқ муддатли эканлигини тўғри аниқлаш ҳам муҳимдир.

Мақолада мажбуриятларни қайси мезонлар бўйича фарқлаш, қайси ҳисобварақларда ҳисобга олиш, мажбуриятлар билан қандай ишлаш ва қарз юкини асосий коэффициентлар бўйича таҳлил қилишни кўриб чиқамиз. Материал жадваллар, формулалар ва бухгалтер учун амалий тавсияларни ўз ичига олади.

Керакли тушунтиришни ўтказиб юбормаслик учун бизнинг Телеграм-каналимизга обуна бўлинг.

Қисқа муддатли ва узоқ муддатли мажбуриятлар қайси ҳисобрақамларда ҳисобга олинади

Мажбуриятлар – бу компаниянинг таъминотчилар, банклар, ходимлар, давлат органлари ва бошқа томонлар олдидаги қарзлари. Улар товарлар, хизматлар, пул маблағлари ёки активларни олишда юзага келади. Мажбуриятларни қисқа муддатли ва узоқ муддатлиларга бўлиш бухгалтерия балансини тўғри шакллантиришга ва корхонанинг молиявий ҳолатини объектив баҳолашга ёрдам беради.

Узоқ муддатли мажбуриятлар корхонанинг қарзлари бўлиб, уларни тўлаш муддати 1 йилдан ошади. Бундай мажбуриятлар кўпинча бизнесни ривожлантириш билан боғлиқ: қурилиш, модернизация, ускуналар сотиб олиш, ишлаб чиқаришни кенгайтириш.

Узоқ муддатли мажбуриятлар капитал таркибига таъсир кўрсатади, йирик лойиҳаларни амалга оширишга ёрдам беради ва молиявий юкни бир неча йилга тақсимлаш имконини беради.

Узоқ муддатли мажбуриятларни ҳисобга олиш учун қуйидаги ҳисобварақлардан фойдаланилади:

Ҳисоблар гуруҳи	Нималар ҳисобга олинади
7000	Мол етказиб берувчилар ва пудратчилар билан узоқ муддатли ҳисоб-китоблар
7100	Шўба, қарам компаниялар ва алоҳида бўлинмалар олдидаги қарз
7200	Солиқлар ва йиғимлар бўйича узоқ муддатли кечиктирилган мажбуриятлар, чегирмалар, мукофотлар тарзидаги узоқ муддатли кечиктирилган даромадлар
7300	Мижозлардан олинган бўнаклар бўйича узоқ муддатли мажбуриятлар
7800	Узоқ муддатли кредитлар, қарзлар, облигациялар, векселлар
7900	Молиявий ижара бўйича мажбуриятлар ва бошқа узоқ муддатли кредиторлик қарзлари

Қисқа муддатли мажбуриятлар – корхонанинг яқин 12 ой ёки бир ҳисобот йили мобайнида тўлаши лозим бўлган қарзларидир.

Қисқа муддатли мажбуриятларни ҳисобга олувчи ҳисобварақлар:

Ҳисоблар гуруҳи	Нималар ҳисобга олинади
6000–6400	Узоқ муддатли мажбуриятларга ўхшаш, лекин муддати ≤ 12 ой бўлган қисқа муддатли мажбуриятлар
6500	Суғурта тўловлари ва давлат мақсадли жамғармаларига бадаллар
6600	Таъсисчилар олдидаги мажбуриятлар: дивидендлар, улушларни тўлаш, устав фондини кўпайтиришда бадаллар
6700	Иш ҳақи бўйича қарз
6800	Қисқа муддатли кредитлар, қарзлар, облигациялар, векселлар
6900	Бошқа жорий кредиторлик қарзлари: ижара, фоизлар, роялти, даъволар ва бошқалар.

Тавсиялар:

– Кредитор қарздорликни қандай ҳисобга олиш керак;

– Кафиллик билан берилган банк кредитларини қандай ҳисобга олиш керак;

– Ходим томонидан корхона харажатларини тўлашни қандай ҳисобга олиш керак.

Узоқ муддатли мажбуриятлар коэффициентини қандай ҳисоблаш керак

Узоқ муддатли мажбуриятлар коэффициенти компаниянинг бир йил ва ундан кейин тўланиши керак бўлган қарзларга қанчалик боғлиқлигини тушунишга ёрдам беради. Агар кўрсаткич юқори бўлса, қарз юки сезиларли ва компания қарз маблағларига таянади.
Агар – паст бўлса, бизнес асосан ўз ресурслари ҳисобидан молиялаштирилади.

Ушбу кўрсаткични ҳисоблаш учун барча узоқ муддатли мажбуриятлар йиғиндисини компания активларининг умумий қийматига бўлиш керак:

УМҚК = Узоқ муддатли мажбуриятлар: Компания активлари

Ушбу кўрсаткич капитал таркиби мувозанатлашганми ёки йўқми ва узоқ муддатли қарз манбалари хусусий капиталдан қанчалик юқори эканлигини тушунишга ёрдам беради.

Қисқа муддатли мажбуриятлар коэффициенти қандай ҳисобланади

Қисқа муддатли мажбуриятлар коэффициенти келгуси 12 ой ичида тўланиши керак бўлган қарзлар активларнинг қанча қисмини ташкил этишини кўрсатади. Бу – ликвидлилик ва жорий тўлов қобилиятининг муҳим кўрсаткичидир.

Коэффициентни ҳисоблаш учун барча қисқа муддатли мажбуриятлар суммасини аниқлаш ва олинган қийматни компания активларининг умумий қийматига бўлиш керак:

ҚМҚК = Қисқа муддатли мажбуриятлар: Компания активлари

Агар олинган коэффициентнинг қиймати қуйидагича бўлса:

паст – қисқа муддатли қарзлар капитал таркибида кичик улушни эгаллайди;
ўртача – қисқа муддатли мажбуриятлар активлар билан таққосланади, лекин улардан ошмайди;
юқори – хавотирли сигнал: қисқа муддатли қарзлар жуда кўп, компания айланма маблағлар етишмаслиги ва ликвидлик билан боғлиқ қийинчиликларни бошдан кечириши мумкин.

Баҳолашнинг иккинчи усули ҳам мавжуд – мажбуриятлар таркибини таҳлил қилиш:

ҚМҚК = Қисқа муддатли мажбуриятлар: (Қисқа муддатли + Узоқ муддатли мажбуриятлар)

Бу коэффициент йил давомида барча қарзларнинг қанча қисмини тўлаш кераклигини кўрсатади.

Агар олинган коэффициент қуйидагича бўлса:

0-0,3 – қарзларнинг катта қисми узоқ муддатли, қисқа муддатли юклама паст;
тахминан 0,5 – қарзлар таркиби мувозанатлашган;
0,7 дан юқори – қарзларнинг асосий қисми – қисқа муддатли, касса узилишлари ва ликвидлик етишмаслиги хавфи юқори бўлади.

Биринчи формула қисқа муддатли қарзлар активларга қанчалик «юк» туширишини кўрсатади.

Иккинчиси – бутун қарзлар таркибидаги мажбуриятлар қанчалик муддатли эканлиги.

Тавсия

– Корхона тўлов қобилияти ва молиявий барқарорлигини қандай баҳолайди.

Қисқа муддатли мажбуриятлар билан қандай ишлаш керак

Қисқа муддатли мажбуриятлар билан, айниқса эҳтиёткор бўлиб ишлаш керак, чунки уларни тўлаш муддати жуда қисқа. Бухгалтер қарзнинг тузилишини тушуниши ва мажбуриятнинг ўз вақтида тўланишини назорат қилиши керак.

Қуйида қисқа муддатли мажбуриятлар билан тўғри ишлашга ёрдам берадиган асосий ҳаракатлар келтирилган:

Нима қилиш керак	Бу нима учун керак
Тўлов санасини назорат қилиш	Кечикиш ва жарималарни истисно қилиш учун
Активларнинг етарли даражада ликвидлигини таъминлаш	Компания муддатли қарзларни ўз вақтида тўлай олиши учун
Ҳар бир ҳисоб бўйича қарздорликни таҳлил қилиш	Жорий мажбуриятларнинг тузилишини тушуниш ва қарзларнинг тўпланишини олдини олиш учун
Жорий мажбуриятлар ва узоқ муддатли мажбуриятларга ёки аксинча ўтказилиши лозим бўлган суммаларни фарқлаш	Мажбуриятларни балансда тўғри акс эттириш ва таснифлаш мезонларига риоя қилиш учун
Қарзни ўз вақтида тўғри ҳисобвараққа ўтказиш	Бухгалтерия ҳисоби аниқ бўлиши ва ҳисоботларни бузиб кўрсатмаслиги учун
Келиб тушаётган кредитлар ва қарзларни вужудга келиш пайтида ҳисобга олиш	Мажбуриятларни ўз вақтида акс эттириш учун

Қисқа муддатли мажбуриятлар доимий мониторингни талаб қилади. Бухгалтер қарз турини қанчалик аниқ белгиласа, келгуси ойлар учун пул оқимларини башорат қилиш шунчалик осон бўлади.

Узоқ муддатли мажбуриятлар билан қандай ишлаш керак

Узоқ муддатли мажбуриятлар билан ишлаш пухта ўйланган молиявий режалаштиришни талаб қилади. Тўлаш муддати узоқроқ бўлишига қарамай, бундай қарзлар компаниянинг барқарорлигига, унинг капиталига ва келажакдаги тўловларни амалга ошириш қобилиятига бевосита таъсир кўрсатади.

Қуйида узоқ муддатли мажбуриятлар билан тўғри ишлашга ёрдам берадиган асосий ҳаракатлар келтирилган:

Нима қилиш керак	Бу нима учун керак
Кредитни қайтариш жадвалларини таҳлил қилиш	Кечиктирмаслик учун
Муддатлар ўзгаришини ҳисобга олмоқ	Тўлов муддатларини кўчириш ёки қарз шартларини қайта кўриб чиқишда мажбуриятларни тўғри акс эттириш учун
Қарзнинг бир қисмини тўлашдан 12 ой олдин узоқ муддатли мажбуриятлардан қисқа муддатли мажбуриятларга ўтказиш	Мажбуриятларни тўғри таснифлашни таъминлаш учун
Компания активларига қарз юкини назорат қилиш	Қарз корхона имкониятидан ошиб кетмаслиги учун
Узоқ муддатли қарз капитали ва жорий қарз ўртасидаги фарқни тушуниш	Мажбуриятларни тўғри таснифлаш ва ҳисоб-китобда хатоларга йўл қўймаслик учун

Узоқ муддатли мажбуриятлар билан тўғри ишлаш компанияга келажакдаги тўловларни назорат қилиш ва молиявий мувозанат барқарорлигини сақлашга ёрдам беради.