Yillik inventarizatsiya – 2026: tartib va hujjatlar
Korxonada (QQS va foyda soligʻi toʻlovchisi) oʻtkazilgan soliq auditi natijalari boʻyicha tekshiruvchilar korxona kurs farqiga bir tomonlama EHF taqdim etmaganligi sababli QQS qoʻshimcha hisoblashdi.
Vaziyatni buxgalter.uz iltimosiga koʻra soliq maslahatchisi Gulnora ERGAShEVA sharhlab berdi:
Mutaxassisning kerakli tushuntirishini oʻtkazib yubormaslik uchun Telegram-kanalimizga obuna boʻling.
– Hammasi Hisobvaraq-fakturalarning shakllari hamda ularni toʻldirish, taqdim etish va qabul qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomning 59-1-bandiga borib taqaladi. Unda soliq solish ob’yektini aniqlash maqsadida bir tomonlama EHF quyidagi xarajatlar va boshqa daromadlarga rasmiylashtirilishi aytilgan:
- aksiz toʻlanadigan tovarlarni qaytarish sharti bilan qayta ishlash uchun topshirish, shuningdek qaytarish sharti bilan berilgan xom ashyo va materiallarni qayta ishlash mahsuli boʻlgan, shuningdek aksiz toʻlanadigan shunday xom ashyo va materiallarning mahsuli boʻlgan, aksiz toʻlanadigan tovarlarni qaytarish sharti bilan berilgan xom ashyo va materiallarning mulkdoriga ishlab chiqaruvchi tomonidan topshirish;
- aksiz toʻlanadigan tovarlardan oʻz ehtiyojlari uchun foydalanish;
- aksiz toʻlanadigan tovarlarning realizatsiya qilish narxi bilan tannarxi oʻrtasidagi ijobiy farq;
- Oʻzbekiston Respublikasida ishlab chiqarilgan va (yoki) Oʻzbekiston Respublikasiga import qilinadigan aksiz toʻlanadigan tovarlarning buzilishi, yoʻqolishi, yaroqsiz holga kelishi, kamomadi, nobud boʻlishi yoki shikastlanishini (sinishi, boʻlinishi) aniqlash;
- uzoq muddatli shartnomalar, REPO operatsiyalari, qimmatli qogʻozlar va (yoki) muddatli bitimlarning moliyaviy vositalari bilan operatsiyalar boʻyicha daromadlar;
- asosiy vositalar va boshqa mol-mulkning chiqib ketishidan olingan daromadlar;
- tekin olingan mol-mulk (xizmatlar);
- inventarizatsiya natijasida aniqlangan TMZ va boshqa mol-mulk ortiqchasi qiymati koʻrinishidagi daromad;
- qonunchilikda belgilangan tartibda majburiyatlarni hisobdan chiqarishdan olingan daromadlar;
- talab qilish huquqini boshqa shaxsga oʻtkazish shartnomasi boʻyicha daromadlar;
- ilgari chegirib tashlangan xarajatlar yoki zararlarni qoplash koʻrinishidagi daromadlar;
- shartnoma majburiyatlarini buzganlik uchun toʻlanishi lozim boʻlgan jarimalar, penyalar va boshqa sanksiyalar, zararlarni (ziyonni) qoplash summalari;
- valyuta hisobvaraqlari boʻyicha ijobiy kurs farqining salbiy kurs farqidan oshgan qismi;
- aksiyador (mulkdor, ishtirokchi, muassis) oʻz ulushi (ulushining bir qismi) qiymatini ushbu yuridik shaxs foydasiga olishdan voz kechgan holda yoki ustav fondini shakllantirishda (koʻpaytirish yoki kamaytirishda) yuridik shaxsning UF (UK)ni kamaytirish munosabati bilan olingan daromad;
- SKning VII boʻlimida belgilangan hollarda va tartibda nazorat qilinadigan chet el kompaniyasi foydasi koʻrinishidagi daromad;
- dividendlar va foizlar koʻrinishida olingan daromadlar.
Koʻrinib turibdiki, Nizomning 59-1-bandida bu norma kimga tegishli ekanligi aniq ajratilmagan.
Eng qizigʻi «valyuta hisobvaraqlari boʻyicha ijobiy kurs farqining salbiy kurs farqidan oshgan qismi»dan boshlanadi. Agar bunday hisobvaraq-fakturani QQS va foyda soligʻi toʻlovchisi taqdim etishga urinsa, bu EHF shakli aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchilari uchun moʻljallanganligi haqida xabar oladi. Va QQS toʻlovchisi bunday hisobvaraq-fakturani taqdim eta olmaydi.
Soliq ma’murchiligi bunday chegarani nima asosida oʻrnatdi? Axir 59-1-bandi mazmunidan kelib chiqadiki, valyuta hisobvaraqlari boʻyicha ijobiy kurs farqining salbiy kurs farqidan oshgan qismiga bir tomonlama EHF taqdim etish huquqi ham aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchilarida, ham QQS toʻlovchilarida boʻlishi kerak.
Shunday qilib, tekshiruvchi QQS toʻlovchisiga kurs farqiga bir tomonlama EHF taqdim etish kerak edi, deydi. Va u haq, chunki qonunchilikda QQS toʻlovchilari uchun cheklovlar belgilanmagan. Lekin texnik jihatdan bunday imkoniyat faqat aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchilarida bor. Bahs ana shundan kelib chiqmoqda.
Kurs farqini xizmat koʻrsatish boʻyicha hisobvaraq-fakturaga kiritish notoʻgʻri boʻladi. SKning 45-moddasiga muvofiq kurs farqi xizmat hisoblanmaydi.
Tekshiruvchilar xohlaganidek qilinsa, ya’ni kurs farqiga EHF taqdim etilsa, agar ijobiy kurs farqi soliq toʻlovchining aylanmalariga nisbatan sezilarli boʻlsa, bu deyarli barcha QQS hisobga olinishini «yutib yuboradi».
Menimcha, Nizomning 59-1-bandiga zarur aniqliklar kiritish kerak. Yoki bu masala boʻyicha alohida mutaxassislarning emas, Soliq qoʻmitasining rasmiy tushuntirishlarini olish kerak. Shunda kim haqligi va bu vaziyatda qanday harakat qilish kerakligi aniq tushunarli boʻlardi. Hozircha esa tadbirkor yuqori turuvchi soliq organiga e’tiroz bilan murojaat qilishi kerak. Agar masala murojaat qilingan tashkilotda oʻz yechimini topmasa, unda sudga murojaat qilish kerak.
Oleg GAYeVOY tayyorladi