Иш ҳақига қўшимча тўлов ва устама: 2026 йилда ҳисоблаш ва расмийлаштириш бўйича қўлланма

Устамалар ва қўшимча тўловлар мотивация воситаси бўлиб хизмат қилади, ходимларни юқори ютуқлари, касбий маҳорати ва компанияга садоқати учун рағбатлантиради. Шунингдек, улар иш билан боғлиқ хавф ва ноқулайликларни қоплайди. Бошқача айтганда, қўшимча тўловлар иш берувчига меҳнат унумдорлигини ошириш, иш сифатини яхшилаш ва малакали мутахассисларни сақлаб қолишга ёрдам беради.

Материалда:

– иш ҳақига устамалар ва қўшимча тўловлар турлари;
– иш ҳақига қўшимча тўловлар ва устамаларни ҳисоблаш;
– иш ҳақига қўшимча тўловларни расмийлаштириш, буйруқ намунаси;
– иш ҳақига қўшимча тўловлар ва устамаларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш.

Ўзбекистонда иш ҳақига қандай устамалар ва қўшимча тўловлар мавжуд

Ходимларнинг иш ҳақи икки қисмдан иборат :

• асосий (базавий) – бу доимий таркибий қисм бўлиб, ходимга белгиланган тарифлар, ставкалар ёки маошлар бўйича амалда ишлаган вақт ёки бажарилган иш учун ҳисобланади;
• қўшимча (ўзгарувчан) – бу компенсация ёки рағбатлантириш хусусиятига эга қўшимча тўловлар, устамалар, мукофотлар ва бошқа тўловлар.

Устама – бу юқори натижалар ёки махсус меҳнат шартлари учун маошга белгиланган ёки фоизли қўшимча . Устамалар қуйидаги турларга бўлинади:

• рағбатлантирувчи – ходимларни касбий ютуқлари ва тажрибалари учун рағбатлантириш учун мўлжалланган, хусусан:

– касбий маҳорат учун устамалар;

– узоқ муддат хизмат қилганлик учун устамалар;

– аниқ соҳада иш стажи учун устамалар.

• компенсация – бу ноқулай ёки ўзига хос меҳнат шароитларида ишлашни компенсация қилиш учун мўлжалланган устамалар. Масалан:

– ҳаракатланиш ва қатнов хусусиятига эга иш учун устамалар;

– ноқулай табиий-иқлим шароитларида иш учун устамалар;

– зарарли ёки оғир меҳнат шароитларида иш учун устамалар;

– меҳнат интенсивлиги учун устамалар. 

Buxgalter.uz тавсия қилади

 

• Ҳаракатланиш ва қатнов хусусиятига эга ишлар учун устамалар қандай тўланади;
• Туман коэффициентларини ҳисобга олган ҳолда иш ҳақи қандай ҳисобланади;
• Ноқулай меҳнат шароитларида ишлаганлик учун иш ҳақи қандай ҳисобланади.

Қўшимча тўлов – бу ходимнинг бевосита мажбуриятларига кирмайдиган қўшимча вазифаларни бажаришни компенсация қилиш учун ходимга ҳисобланадиган пул тўлови . Қўшимча тўловлар:

• ходимнинг қўшимча вазифалари билан боғлиқ бўлиши мумкин, у бир нечта касб ёки лавозимларни бирлаштирганда, бажариладиган иш ҳажми кўпайганда, хизмат кўрсатиш зонаси кенгайганда ёки йўқ бўлган хамкасбнинг мажбуриятларини бажарганда;
• кафолатли характерга эга бўлиши мумкин, меҳнатнинг нормал шароитларидан четга чиққанда ёки ходимнинг айбисиз камайган иш ҳақини компенсация қилиш зарур бўлганда. Масалан:

– тунги вақтда, дам олиш ва байрам кунларида иш учун қўшимча тўловлар;

– иш вақтидан ташқари иш учун қўшимча тўловлар;

– соғлиғининг ҳолати бўйича кам ҳақ тўланадиган ишга ўтказилган ходимларга қўшимча тўловлар;

– бекор туриб қолиш ёки ишлаб чиқариш зарурияти муносабати билан қўшимча тўловлар.

Buxgalter.uz тавсия қилади

 

• Қандай тўловлар меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромадларга киради;
• Ишланмаган вақт учун қайси тўловлар меҳнатга ҳақ тўлаш кўринишидаги даромадларга киритилади;
• Қандай компенсация тўловлари меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромадларга киради.

Иш ҳақига қўшимча тўловлар ва устамаларни ҳисоблаш

Устамалар ва қўшимча тўловлар тизимини иш берувчи мустақил равишда ишлаб чиқади. Лекин уни фақат касаба уюшмаси қўмитаси билан келишувдан кейин белгилаши мумкин .

Устама (ёки қўшимча тўлов)ни ҳисоблаш формуласи қуйидагича кўринишга эга:

Устама = (Маош × Фоиз) / 100.

Шуни таъкидлаш керакки, иш ҳақини ҳисоблаш тартиби ва сайёр ҳамда кўчма характердаги иш учун компенсацион тўловлар, тунги иш, зарарли меҳнат шароитлари ва лавозимларни бирлаштириш учун қўшимча тўловлар каби қўшимча тўловлар Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси ва корхонанинг ички ҳужжатлари қоидаларига мувофиқ бўлиши керак.

Иш ҳақига қўшимча тўловни қандай расмийлаштириш керак

Қўшимча тўловлар қонуний деб ҳисобланиши учун уларни тўғри расмийлаштириш керак. Аввал иш берувчи қўшимча тўловлар зарурлиги тўғрисида қарор қабул қилади. Буни асос қилиб қуйидагилар хизмат қилиши мумкин:

• бўлим бошлиғининг хизмат хати;
• кадрлар бўлими ёки бухгалтериянинг тавсиялари;
• жамоа шартномаси шартлари, меҳнатга ҳақ тўлаш тўғрисидаги низомлар, мукофотлар ва рағбатлантирувчи тўловлар тўғрисидаги низомлар;
• меҳнат шартномаси ёки унга қўшилган келишув шартлари;
• ходимнинг аризаси;
• Меҳнат кодекси талаблари ва бошқалар.

Кейин буйруқ лойиҳаси тайёрланади ва бухгалтерия билан келишилади. Буйруқ имзолангандан кейин ходимни у билан имзо остида таништтириш, барча иш ҳақи ўзгаришларини ҳисоб варағида акс эттириш зарур.

Қадамма-қадам расмийлаштириш тартиби КЛҲ (корхонанинг локал ҳужжатлари), жамоа шартномаси ёки жамоа келишувида кўрсатилиши мумкин.

Ҳужжат намунаси: устама ва қўшимча тўлов тўғрисидаги буйруқ

Устама ёки қўшимча тўлов тўғрисидаги буйруқнинг бирлаштирилган шакли мавжуд эмас. Иш берувчи ҳужжатни иш юритиш қоидалари ва корпоратив талабларни ҳисобга олган ҳолда мустақил равишда ишлаб чиқади.

Устама ва қўшимча тўлов тўғрисидаги буйруқ қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак:

• буйруқнинг санаси ва рақами;
• ходимнинг Ф.И.Ш., лавозими ва бўлими;
• устама белгилаш асоси;
• устама миқдори ва уни тўлаш тартиби;
• масъул шахсларнинг имзолари.

Бухгалтерия ҳисобида қўшимча тўловлар ва устамаларни қандай акс эттириш керак

Бизнинг вазиятимизда ходим М.Мамедовнинг маоши 5 000 000 сўмни, устама суммаси эса 1 250 000 сўмни ташкил этади.

Бухгалтерия ҳисобида устамалар ва қўшимча тўловлар қуйидаги ўтказмалар билан акс эттирилади:

Иш ҳақини ҳисоблаш:

• Дебет 9420 «Маъмурий харажатлар» – 5 000 000;
• Кредит 6710 «Ходимлар билан меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича ҳисоб-китоблар» – 5 000 000.

Малака учун устамани ҳисоблаш:

• Дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» – 1 250 000;
• Кредит 6710 «Ходимлар билан меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича ҳисоб-китоблар» – 1 250 000.