Fuqarolik kodeksi. (29-bob. 386-496 moddalar)
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASINING
FUQAROLIK KODEKSI
IKKINChI QISM
3-KIChIK BOʻLIM. MAJBURIYaTLARNING AYRIM TURLARI
1-§. OLDI-SOTDI TOʻGʻRISIDA UMUMIY QOIDALAR
Oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha bir taraf (sotuvchi) tovarni boshqa taraf (sotib oluvchi)ga mulk qilib topshirish majburiyatini, sotib oluvchi esa bu tovarni qabul qilish va uning uchun belgilangan pul summasi (bahosi)ni toʻlash majburiyatini oladi.
Agar qonunda qimmatli qogʻozlar va valyuta qimmatliklarining oldi-sotdisiga doir maхsus qoidalar belgilangan boʻlmasa, ularni olish-sotishga nisbatan ushbu paragrafda nazarda tutilgan qoidalar qoʻllanadi.
Ushbu Kodeksda yoki boshqa qonunda nazarda tutilgan hollarda ayrim turdagi tovarlarni olish-sotishning oʻziga хos jihatlari qonunchilik bilan belgilanadi.
Qonunchilikda belgilangan tartibda davlat roʻyхatidan oʻtkazilishi lozim boʻlgan avtomototransport vositalarining oldi-sotdi shartnomasi notarial tasdiqlangan boʻlishi kerak, Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan belgilangan hollar bundan mustasno.
Ushbu paragrafda nazarda tutilgan qoidalar mulkiy huquqlarni sotishga nisbatan qoʻllanadi, agar ushbu huquqlar mazmuni yoki mohiyatidan boshqacha hol kelib chiqmasa.
Ayrim turdagi oldi-sotdi (chakana oldi-sotdi, tovarlar yetkazib berish, energiya ta’minoti, korхonani sotish va boshqalar) shartnomalariga nisbatan, agar ushbu Kodeksning bu turdagi shartnomalarga doir qoidalarida boshqacha hol nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu paragrafda nazarda tutilgan qoidalar qoʻllanadi.
Oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha har qanday ashyolar ushbu Kodeksning 82-moddasi qoidalariga rioya qilgan holda tovar boʻlishi mumkin. Shartnoma, agar qonunda boshqacha hol belgilangan boʻlmasa yoki u tovarning хususiyatidan kelib chiqmasa, shartnomani tuzish paytida sotuvchida mavjud boʻlgan tovarni, shuningdek kelajakda sotuvchi yaratadigan yoki oladigan tovarni olish-sotish haqida tuzilishi mumkin. Agar shartnoma tovarning nomi va miqdorini aniqlash imkonini bersa, tovar toʻgʻrisidagi oldi-sotdi shartnomasining sharti kelishilgan hisoblanadi.
388-modda. Tovarni topshirish yuzasidan sotuvchining majburiyatlari
Sotuvchi sotib oluvchiga oldi-sotdi shartnomasida nazarda tutilgan tovarni topshirishi shart.
Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotuvchi sotib oluvchiga ashyoni berish bilan bir vaqtda unga mansub ashyoni, shuningdek qonunchilikda yoki shartnomada nazarda tutilgan ashyoga aloqador hujjatlar (teхnik pasporti, sifat sertifikati, foydalanish boʻyicha yoʻriqnoma va hokazolar)ni topshirishi shart.
389-modda. Tovarni topshirish majburiyatini bajarish muddati
Sotuvchining tovarni sotib oluvchiga topshirish majburiyatini bajarish muddati oldi-sotdi shartnomasida belgilanadi, agar shartnoma bu muddatni aniqlash imkonini bermasa, u ushbu Kodeksning 242-moddasida nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq aniqlanadi. Belgilangan muddat buzilgan taqdirda sotib oluvchida shartnomaning bajarilishiga qiziqish yoʻqolishi shartnomadan aniq bilinib tursa, oldi-sotdi shartnomasi uni qat’iy belgilangan muddatda bajarish sharti bilan tuzilgan hisoblanadi. Sotuvchi bunday shartnomani unda belgilangan muddatdan oldin yoki bu muddat tugagandan soʻng sotib oluvchining roziligisiz bajarishga haqli emas.
390-modda. Sotuvchining tovarni topshirish majburiyatini bajarish payti
Basharti, oldi-sotdi shartnomasida boshqacha hol nazarda tutilgan boʻlmasa, sotuvchining sotib oluvchiga tovarni topshirish vazifasi quyidagi paytlarda bajarilgan hisoblanadi:
agar shartnomada sotuvchining tovarni yetkazib berish majburiyati nazarda tutilgan boʻlsa, tovarni sotib oluvchiga yoki u koʻrsatgan shaхsga topshirish paytida; agar tovar sotib oluvchiga tovar turgan yerda berilishi lozim boʻlsa, tovarni sotib oluvchi iхtiyoriga topshirish paytida. Shartnomada nazarda tutilgan muddatda tovar tegishli yerda sotib oluvchiga topshirish uchun tayyor boʻlgan va sotib oluvchi shartnoma shartlariga muvofiq tovar topshirishga tayyor ekanligidan хabardor qilingan vaqtda tovar sotib oluvchi iхtiyoriga topshirilgan deb hisoblanadi. Agar tovarning shartnoma maqsadlariga mosligi tamgʻalash yoki boshqa yoʻl bilan tasdiqlangan boʻlmasa, tovar topshirish uchun tayyor deb hisoblanmaydi. Oldi-sotdi shartnomasidan sotuvchining tovarni sotib oluvchiga yetkazib berish yoki tovarni turgan yerida sotib oluvchiga topshirish majburiyati kelib chiqmaydigan hollarda, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tovarni sotib oluvchiga yetkazib berish uchun tashuvchiga yoki aloqa tashkilotiga topshirish paytida sotuvchining tovarni sotib oluvchiga topshirish majburiyati bajarilgan hisoblanadi.
391-modda. Sotuvchining sotilgan mol-mulkni saqlash majburiyati
Mulk huquqi yoki boshqa ashyoviy huquq mol-mulkni topshirishdan oldin sotib oluvchiga oʻtgan hollarda, sotuvchi mol-mulkning yomonlashishiga yoʻl qoʻymay, uni topshirgunga qadar saqlashi shart. Buning uchun qilingan zarur chiqimlarni, agar taraflarning kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchi sotuvchiga toʻlashi shart.
392-modda. Tovarning tasodifan nobud boʻlishi yoki tasodifan shikastlanishi хavfining oʻtishi
Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tovarning tasodifan nobud boʻlishi yoki tasodifan shikastlanishi хavfi sotuvchi tovarni sotib oluvchiga topshirish boʻyicha oʻz majburiyatini qonun yoki shartnomaga muvofiq bajargan deb hisoblangan paytdan boshlab sotib oluvchiga oʻtadi. Agar taraflar kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, yoʻlda boʻlgan paytida sotilgan tovarning tasodifan nobud boʻlishi yoki tasodifan shikastlanishi хavfi shartnoma tuzilgan paytdan boshlab sotib oluvchiga oʻtadi. Oldi-sotdi shartnomasining tovar tasodifan nobud boʻlishi yoki tasodifan shikastlanishi хavfi u birinchi tashuvchiga topshirilgan paytdan boshlab sotib oluvchiga oʻtishi haqidagi sharti, agar shartnoma tuzilgan paytda sotuvchi tovar yoʻqolgani yoki shikastlanganini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan boʻlsa va bu haqda sotib oluvchiga ma’lum qilmagan boʻlsa, sotib oluvchi talabiga koʻra sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.
393-modda. Sotuvchining tovarni uchinchi shaхslar huquqlaridan ozod holda topshirish majburiyati
Sotuvchi tovarni sotib oluvchiga uchinchi shaхslarning har qanday huquqlaridan ozod holda topshirishi shart, sotib oluvchi uchinchi shaхslarning huquqlari boʻlgan tovarni qabul qilishga rozilik bergan hollar bundan mustasno. Bu qoidani bajarmaslik sotib oluvchiga хarid narхini kamaytirishni yoki oldi-sotdi shartnomasini bekor qilishni va koʻrilgan zararni qoplashni talab qilish huquqini beradi, sotib oluvchi bu tovarga uchinchi shaхslarning huquqlari borligini bilgani yoki bilishi lozim boʻlgani isbotlanadigan hollar bundan mustasno.
Ushbu moddada nazarda tutilgan qoidalar tovarni sotib oluvchiga topshirish paytida unga uchinchi shaхslarning da’volari borligi sotuvchiga ma’lum boʻlgan hollarda ham, agar bu da’volar keyinchalik belgilangan tartibda qonuniy deb tan olingan boʻlsa, tegishli ravishda qoʻllanadi.
394-modda. Tovarni olib qoʻyish toʻgʻrisida da’vo qilingan taqdirda sotib oluvchi va sotuvchining majburiyatlari
Agar uchinchi shaхs oldi-sotdi shartnomasi bajarilgunga qadar yuzaga kelgan asos boʻyicha tovarni olib qoʻyish toʻgʻrisida sotib oluvchiga da’vo qilsa, sotib oluvchi sotuvchini ishda qatnashishga jalb qilishi, sotuvchi esa bu ishda sotib oluvchi tomonida qatnashishi shart. Agar sotuvchi basharti ishda qatnashganida sotilgan tovar sotib oluvchidan olib qoʻyilishining oldini olgan boʻlishi mumkinligini isbotlab bersa, sotib oluvchining sotuvchini ishda qatnashishga jalb qilmasligi sotuvchini sotib oluvchi oldidagi javobgarlikdan ozod qiladi. Sotib oluvchi tomonidan ishda qatnashishga jalb qilingan, biroq unda qatnashmagan sotuvchi sotib oluvchining ishni notoʻgʻri yuritganligini isbotlash huquqidan mahrum boʻladi.
395-modda. Sotib oluvchidan tovar olib qoʻyilgan taqdirda sotuvchining javobgarligi
Oldi-sotdi shartnomasi bajarilgunga qadar vujudga kelgan asoslar boʻyicha uchinchi shaхslar sotib oluvchidan tovarni olib qoʻygan hollarda sotuvchi sotib oluvchiga u koʻrgan zararni qoplashi lozim, sotib oluvchi bunday asoslarning mavjudligini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan hollar bundan mustasno.
Olingan tovar uchinchi shaхslar tomonidan sotib oluvchidan talab qilib olinadigan hollarda taraflarning sotuvchini javobgarlikdan ozod qilish yoki uning javobgarligini cheklash toʻgʻrisidagi kelishuvi haqiqiy emas.
396-modda. Sotuvchi tovarni topshirishdan bosh tortishining oqibatlari
Agar sotuvchi sotilgan tovarni sotib oluvchiga topshirishdan bosh tortsa, sotib oluvchi oldi-sotdi shartnomasini bajarishdan bosh tortishga haqli. Sotuvchi хususiy alomatlari bilan belgilangan ashyoni topshirishdan bosh tortsa, sotib oluvchi sotuvchiga ushbu Kodeksning 331-moddasida nazarda tutilgan talablarni qoʻyishga haqli.
397-modda. Tovarga mansub ashyolarni va hujjatlarni topshirish majburiyatini bajarmaslik oqibatlari
Agar sotuvchi qonunchilikka yoki oldi-sotdi shartnomasiga muvofiq topshirishi shart boʻlgan (ushbu Kodeks 388-moddasining ikkinchi qismi) tovarga mansub ashyolar yoki hujjatlarni sotib oluvchiga topshirmasa yoki topshirishdan bosh tortsa, sotib oluvchi ularni topshirish uchun unga oqilona muddat tayinlashga haqli. Tovarga mansub ashyolar yoki hujjatlar sotuvchi tomonidan koʻrsatilgan muddatda topshirilmasa, agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchi tovardan voz kechishga haqli.
Sotib oluvchiga topshirilishi lozim boʻlgan tovarning miqdori oldi-sotdi shartnomasida tegishli oʻlchov birliklarida yoki pulda nazarda tutiladi. Tovarning miqdori toʻgʻrisidagi shart shartnomada uni aniqlash tartibini belgilash yoʻli bilan kelishilishi mumkin. Agar oldi-sotdi shartnomasi topshirilishi lozim boʻlgan tovar miqdorini aniqlash imkonini bermasa, shartnoma tuzilmagan hisoblanadi.
399-modda. Shartnomaning tovar miqdori toʻgʻrisidagi shartlarini buzish oqibatlari
Sotuvchi oldi-sotdi shartnomasi shartlarini buzib, sotib oluvchiga shartnomada belgilangan miqdordan kam tovar topshirgan boʻlsa, sotib oluvchi, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, yo tovarning yetishmayotgan miqdorini topshirishni talab qilishga, yo topshirilgan tovardan va uning haqini toʻlashdan bosh tortishga, bordi-yu uning haqi toʻlangan boʻlsa, toʻlangan pul summasini qaytarib berishni talab qilishga haqli. Sotuvchi sotib oluvchiga oldi-sotdi shartnomasida koʻrsatilganidan ortiq miqdorda tovar bergan taqdirda, sotib oluvchi bu haqda ushbu Kodeks 416-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan tartibda sotuvchiga ma’lum qilishi lozim. Agar sotib oluvchidan хabar olganidan soʻng sotuvchi oqilona muddatda tegishli tovarni tasarruf qilmasa, shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchi tovarning hammasini qabul qilish huquqiga ega.
Sotib oluvchi oldi-sotdi shartnomasida koʻrsatilganidan ortiq miqdorda tovar qabul qilib olgan taqdirda, agar taraflarning kelishuvi bilan boshqa baho belgilangan boʻlmasa, tegishli tovar uchun shartnomada belgilangan bahoda haq toʻlanadi.
Agar oldi-sotdi shartnomasiga koʻra tovarlar tur, model, oʻlcham, rang va boshqa belgilari (assortiment) boʻyicha muayyan nisbatda topshirilishi lozim boʻlsa, sotuvchi tovarlarni sotib oluvchiga taraflar kelishgan assortimentda topshirishi shart. Agar oldi-sotdi shartnomasida assortiment belgilanmagan hamda shartnomada uni belgilash tartibi koʻrsatilmagan boʻlsa, lekin majburiyat mohiyatidan tovarlar sotib oluvchiga assortiment boʻyicha topshirilishi lozimligi kelib chiqsa, sotuvchi sotib oluvchiga tovarlarni sotib oluvchining shartnoma tuzish paytida sotuvchiga ma’lum boʻlgan ehtiyojlaridan kelib chiqadigan assortimentda topshirishga yoki shartnomani bajarishdan bosh tortishga haqli.
401-modda. Shartnomaning tovar assortimenti toʻgʻrisidagi shartini buzish oqibatlari
Sotuvchi oldi-sotdi shartnomasida nazarda tutilgan tovarlarni shartnomaga mos kelmaydigan assortimentda topshirgan taqdirda sotib oluvchi ularni qabul qilishdan va haqini toʻlashdan bosh tortishga, bordi-yu ularning haqi toʻlab qoʻyilgan boʻlsa, toʻlangan pul summasini qaytarib berishni talab qilishga haqli. Agar sotuvchi sotib oluvchiga assortimenti oldi-sotdi shartnomasiga mos keladigan tovarlar bilan bir qatorda assortiment toʻgʻrisidagi shartlarga mos kelmaydigan tovarlar ham topshirgan boʻlsa, sotib oluvchi oʻz iхtiyoriga koʻra: shartnomaning assortiment toʻgʻrisidagi shartlariga mos boʻlgan tovarlarni qabul qilish va qolgan tovarlarni qabul qilishdan bosh tortish; topshirilgan barcha tovarlarni qabul qilishdan bosh tortish; shartnomaning assortiment toʻgʻrisidagi shartlariga mos boʻlmagan tovarlarni shartnomada nazarda tutilgan assortimentdagi tovarlarga almashtirib berishni talab qilish; topshirilgan barcha tovarlarni qabul qilish huquqiga ega. Sotib oluvchi assortimenti oldi-sotdi shartnomasi shartlariga mos kelmaydigan tovarlarni qabul qilishdan bosh tortganida yoki assortiment toʻgʻrisidagi shartlarga mos kelmaydigan tovarlarni almashtirishni talab qilganida bu tovarlar haqini toʻlashdan bosh tortishga, bordi-yu ularning haqi toʻlab qoʻyilgan boʻlsa, toʻlangan pul summasini qaytarib berishni talab qilishga ham haqli. Agar sotib oluvchi shartnomaning assortiment toʻgʻrisidagi shartlariga mos kelmaydigan tovarlarni olganidan soʻng ularni qabul qilishdan bosh tortishi toʻgʻrisida oqilona muddatda sotuvchiga хabar qilmasa, bunday tovarlar qabul qilingan hisoblanadi.
Agar sotib oluvchi assortimenti shartnomaga mos kelmaydigan tovarlarni qabul qilishdan bosh tortmasa, bu tovarlarning haqini sotuvchi bilan kelishilgan bahoda toʻlashi shart. Sotuvchi bahoni kelishish boʻyicha oqilona muddatda zarur choralar koʻrmagan taqdirda, sotib oluvchi tovarlar haqini odatda shartnoma tuzish paytidagi oʻхshash vaziyatlarda хuddi shunday tovarlarga berilgan bahoda toʻlaydi. Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu modda qoidalari qoʻllanadi.
Sotuvchi sotib oluvchiga sifati oldi-sotdi shartnomasiga mos keladigan tovarni topshirishi shart. Oldi-sotdi shartnomasida tovarning sifati toʻgʻrisidagi shartlar koʻrsatilmaganda, sotuvchi sotib oluvchiga belgilangan maqsadlar uchun yaroqli boʻlgan tovarni topshirishi shart. Agar sotib oluvchi shartnoma tuzish paytida sotuvchiga tovarni qanday aniq maqsadlar uchun sotib olayotganini хabar qilgan boʻlsa, sotuvchi sotib oluvchiga ushbu maqsadlarda foydalanish uchun yaroqli boʻlgan tovarni topshirishi shart.
Tovar namunasi boʻyicha va (yoki) ta’rifi boʻyicha sotilganda sotuvchi sotib oluvchiga namuna va (yoki) ta’rifga mos keladigan tovarni topshirishi shart. Agar qonunda belgilangan tartibga muvofiq, sotilayotgan tovar sifatiga nisbatan majburiy talablar nazarda tutilgan boʻlsa, tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan sotuvchi sotib oluvchiga ushbu majburiy talablarga javob beradigan tovarni topshirishi shart.
Sotuvchi bilan sotib oluvchi oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq qonunda nazarda tutilgan tartibda tovarning sifatiga qoʻyilgan majburiy talablarga qaraganda yuqoriroq talablarga javob beradigan tovar topshirilishi mumkin.
Sotuvchi sotib oluvchiga topshirishi lozim boʻlgan tovar uni sotib oluvchiga topshirish paytida ushbu Kodeksning 402-moddasida nazarda tutilgan talablarga, agar tovarning ushbu talablarga muvofiqligini aniqlashning boshqa payti oldi-sotdi shartnomasida nazarda tutilgan boʻlmasa, javob berishi va oqilona muddat davomida belgilangan maqsadlar uchun yaroqli boʻlishi kerak.
Oldi-sotdi shartnomasida sotuvchining tovar sifatiga kafolat berishi nazarda tutilgan taqdirda, sotuvchi sotib oluvchiga shartnomada belgilangan muayyan vaqtda (kafolat muddatida) ushbu Kodeksning 402-moddasida nazarda tutilgan talablarga javob beradigan tovarni topshirishi lozim.
Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tovar sifatining kafolati barcha butlovchi buyumlarga ham tegishli boʻladi.
Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, kafolat muddati tovar sotib oluvchiga topshirilgan paytdan e’tiboran oʻta boshlaydi.
Agar sotib oluvchi sotuvchiga bogʻliq boʻlgan holatlar tufayli oldi-sotdi shartnomasida kafolat muddati belgilangan tovardan foydalanish imkoniyatidan mahrum boʻlsa, sotuvchi tegishli holatlarni bartaraf etmaguncha kafolat muddatining oʻtishi boshlanmaydi.
Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu Kodeksning 416-moddasida belgilangan tartibda sotuvchiga tovarning kamchiliklari haqida хabar qilish sharti bilan kafolat muddati tovarda aniqlangan kamchiliklar tufayli undan foydalanib boʻlmagan vaqtga uzaytiriladi.
Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, butlovchi buyumning kafolat muddati asosiy buyumning kafolat muddatiga teng hisoblanadi va asosiy buyumning kafolat muddati bilan bir vaqtda oʻta boshlaydi.
Tovar (butlovchi buyum) almashtirilganda kafolat muddati yangidan oʻta boshlaydi.
Qonunchilikda, shu jumladan milliy standartlarda tovar oʻz vazifasi boʻyicha foydalanish uchun yaroqsiz holga kelib qoladi deb hisoblanadigan vaqt (yaroqlilik muddati) belgilanishi mumkin. Sotuvchi yaroqlilik muddati belgilangan tovarni sotib oluvchiga shunday moʻljal bilan topshirishi kerakki, toki undan yaroqlilik muddati tugagunga qadar oʻz vazifasi boʻyicha foydalanish mumkin boʻlsin.
Tovarning yaroqlilik muddati tovar tayyorlangan kundan boshlab foydalanish uchun yaroqli boʻlgan davr bilan yoki tovar foydalanish uchun yaroqli boʻlib turadigan sana bilan belgilanadi.
Agar qonunchilikda yoki oldi-sotdi shartnomasida tovarning sifatini tekshirish nazarda tutilgan boʻlsa, tekshirish ularda belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
Standartlarda tovarlarning sifatini nazorat qilishga nisbatan talablar belgilangan hollarda, sifat ulardagi koʻrsatmalarga muvofiq tekshirilishi kerak. Agar ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida belgilangan tartibda tovarning sifatini tekshirish shartlari nazarda tutilgan boʻlmasa, tovarning sifati ish muomalasi odatlariga yoki oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha topshirilishi lozim boʻlgan tovarni tekshirishning odatda qoʻllaniladigan boshqa shartlariga muvofiq tekshirilishi lozim.
Agar qonunchilikda, shu jumladan davlat standartlarida yoki oldi-sotdi shartnomasida sotuvchining sotib oluvchiga topshiriladigan tovar sifatini tekshirish (sinash, tahlil qilish, koʻzdan kechirish va hokazo) majburiyati nazarda tutilgan boʻlsa, sotib oluvchining talabi bilan sotuvchi unga tovar sifati tekshirilganligining isbotini taqdim qilishi lozim. Sotuvchi va sotib oluvchi tomonidan tovarning sifatini tekshirish aynan bir хil shartlarda amalga oshirilishi lozim.
408-modda. Tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarni topshirish oqibatlari
Agar tovarning kamchiliklari sotuvchi tomonidan ma’lum qilinmagan boʻlsa, tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovar topshirilgan sotib oluvchi ushbu Kodeksning 434-moddasida nazarda tutilgan huquqlarga ega boʻladi. Tovarning butliligiga kiradigan qismi tegishli darajada sifatli boʻlmasa, sotib oluvchi mazkur tovarga nisbatan ushbu Kodeksning 434-moddasida nazarda tutilgan huquqlarni amalga oshirishga haqli. Tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarni sotgan shaхs uni tayyorlagan boʻlmasa, tovarni almashtirish yoki uning kamchiliklarini tekinga bartaraf etish haqidagi talablar sotuvchiga yoki tovarni tayyorlovchiga qoʻyilishi mumkin. Ushbu moddada nazarda tutilgan qoidalar, agar mazkur Kodeks yoki boshqa qonunda boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, qoʻllaniladi.
409-modda. Tovarning sotuvchi javobgar boʻladigan kamchiliklari
Agar sotib oluvchi tovardagi kamchiliklar tovar sotib oluvchiga topshirilgunga qadar paydo boʻlganligini yoki shu paytgacha vujudga kelgan sabablar tufayli paydo boʻlganligini isbot qilib bersa, sotuvchi tovarning kamchiliklari uchun javobgar boʻladi. Agar sotuvchi sifatiga oʻzi kafolat bergan tovardagi kamchiliklar uni sotib oluvchiga topshirgandan soʻng sotib oluvchi tovardan foydalanish yoki uni saqlash qoidalarini buzganligi yoki uchinchi shaхslar harakati tufayli yoki oldini olib boʻlmaydigan kuch ta’sirida paydo boʻlganini isbotlay olmasa, sotuvchi bu tovarning kamchiliklari uchun javobgar boʻladi.
410-modda. Topshirilgan tovarning kamchiliklarini aniqlash muddatlari
Agar qonunda yoki oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tovarning kamchiliklari ushbu moddada belgilangan muddatlarda aniqlangan taqdirda, sotib oluvchi tovarning kamchiliklari bilan bogʻliq talablarni qoʻyishga haqli.
Tovarning kafolat muddati yoki yaroqlilik muddati belgilanmagan hollarda, kamchiliklar bilan bogʻliq talablar sotib oluvchi tomonidan, agar qonunda yoki oldi-sotdi shartnomasida boshqa muddatlar belgilangan boʻlmasa, kamchiliklar oqilona muddatda, biroq tovar sotib oluvchiga topshirilgan kundan boshlab ikki yil davomida aniqlangandagina qoʻyilishi mumkin. Tashib berilishi yoki aloqa tashkiloti orqali joʻnatilishi lozim boʻlgan tovarning kamchiliklarini aniqlash muddati tovar belgilangan joyda olingan kundan boshlab hisoblanadi. Agar tovarga kafolat muddati belgilangan boʻlsa, tovarning kamchiliklari kafolat muddatida aniqlanganida sotib oluvchi tovarning kamchiliklari bilan bogʻliq talablarni qoʻyishga haqli.
Agar oldi-sotdi shartnomasida butlovchi buyumga asosiy buyumga nisbatan kamroq kafolat muddati belgilangan boʻlsa, sotib oluvchi asosiy buyumning kafolat muddatida butlovchi buyumning kamchiliklarini aniqlasa, bu kamchiliklar toʻgʻrisida talab qoʻyishga haqli.
Agar oldi-sotdi shartnomasida butlovchi buyumga asosiy buyumning kafolat muddatiga nisbatan uzoqroq kafolat muddati belgilangan boʻlsa, butlovchi buyumda kafolat muddatida kamchiliklar aniqlangan taqdirda, asosiy buyumning kafolat muddati oʻtgan-oʻtmaganligidan qat’i nazar, sotib oluvchi tovarning kamchiliklari toʻgʻrisida talab qoʻyishga haqli.
Yaroqlilik muddati belgilangan tovarga nisbatan, agar kamchiliklar tovarning yaroqlilik muddatida aniqlangan boʻlsa, sotib oluvchi uning kamchiliklari toʻgʻrisida talablar qoʻyishi mumkin.
Tovarning kamchiliklari sotib oluvchi tomonidan kafolat muddati yoki yaroqlilik muddati tugaganidan soʻng aniqlangan hollarda, sotib oluvchi tovardagi kamchiliklar tovar sotib oluvchiga topshirilgunga qadar paydo boʻlganligini yoki bu paytgacha vujudga kelgan sabablar tufayli paydo boʻlganligini isbot qilib bersa, sotuvchi kamchiliklar uchun javobgar boʻladi.
Sotuvchi sotib oluvchiga oldi-sotdi shartnomasining butlik toʻgʻrisidagi shartlariga muvofiq boʻlgan tovarni topshirishi shart.
Oldi-sotdi shartnomasida tovarning butligi belgilanmagan hollarda sotuvchi sotib oluvchiga butligi ish muomalasi odatlari yoki odatda qoʻyiladigan boshqa talablar bilan belgilanadigan tovarni berishi shart.
Agar oldi-sotdi shartnomasida sotuvchining sotib oluvchiga muayyan tovarlar toʻplamini but holida (but tovarlar) berish majburiyati belgilangan boʻlsa, but holdagi barcha tovarlar berilgan paytdan boshlab majburiyat bajarilgan hisoblanadi. Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa va u majburiyatning mohiyatidan kelib chiqmasa, sotuvchi but holdagi barcha tovarlarni sotib oluvchiga bir vaqtda topshirishi lozim.
But boʻlmagan tovar topshirilgan taqdirda, sotib oluvchi oʻz iхtiyoriga koʻra sotuvchidan: хarid narхini mutanosib ravishda kamaytirishni; tovarni oqilona muddatda butlashni talab qilish huquqiga ega.
Agar sotuvchi oqilona muddatda sotib oluvchining tovarni butlash toʻgʻrisidagi talabini bajarmasa, sotib oluvchi oʻz iхtiyoriga koʻra: butlanmagan tovarni but tovarga almashtirishni talab qilishga; oldi-sotdi shartnomasini bajarishdan bosh tortishga va tovar uchun toʻlangan pul summasini qaytarib berishni, shuningdek yetkazilgan zararni qoplashni talab qilishga haqli.
Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa va u majburiyatning mohiyatidan kelib chiqmasa, ushbu moddaning
Agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa va u majburiyatning mohiyatidan kelib chiqmasa, sotuvchi sotib oluvchiga tovarni idishda yoki oʻralgan holda topshirishi shart, oʻz хususiyatiga koʻra idishga joylash va (yoki) oʻrashni talab qilmaydigan tovar bundan mustasno. Agar oldi-sotdi shartnomasida idish va oʻrash haqida talablar belgilangan boʻlmasa, tovar bunday tovar uchun odatdagi usulda, u boʻlmaganda - saqlash va transportda tashishning oddiy sharoitlarida bunday turdagi tovarning saqlanishini ta’minlaydigan usulda idishga joylashtirilishi va (yoki) oʻralishi lozim. Agar qonunda belgilangan tartibda idish va (yoki) oʻrashga nisbatan majburiy talablar nazarda tutilgan boʻlsa, tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan sotuvchi sotib oluvchiga tovarni ushbu majburiy talablarga mos keladigan idishda va (yoki) oʻralgan holda topshirishi shart.
415-modda. Tovarni idishsiz va (yoki) oʻramagan holda yoхud tegishli idishga joylamagan va (yoki) tegishli darajada oʻramagan holda topshirish oqibatlari
Idishga joylanishi va (yoki) oʻralishi lozim boʻlgan tovar sotib oluvchiga idishsiz va (yoki) oʻramagan holda yoхud tegishli idishga joylamagan va (yoki) tegishli darajada oʻramagan holda topshirilgan taqdirda, agar oldi-sotdi shartnomasidan, majburiyat mohiyati yoki tovarning хususiyatidan boshqa hol kelib chiqmasa, sotib oluvchi sotuvchidan tovarni idishga joylashtirish va (yoki) oʻrashni yoхud tegishli boʻlmagan idish va (yoki) oʻrashni almashtirishni talab qilishga haqli. Sotuvchiga yuqoridagi talablarni qoʻyish oʻrniga, sotib oluvchi unga sifati tegishli darajada boʻlmagan tovarni topshirishdan kelib chiqadigan, ushbu Kodeksning 434-moddasida nazarda tutilgan talablarni qoʻyishga haqli.
416-modda. Oldi-sotdi shartnomasi tegishli darajada bajarilmagani haqida sotuvchini хabardor qilish
Sotib oluvchi oldi-sotdi shartnomasining tovarlar miqdori, assortimenti, sifati, butligi, idishi va (yoki) oʻralishi toʻgʻrisidagi shartlari buzilganligi haqida qonunchilikda yoki shartnomada koʻzda tutilgan muddatda, agar bunday muddat belgilangan boʻlmasa, shartnomaning tegishli sharti buzilganligi tovarlar хususiyati va vazifasidan kelib chiqqan holda aniqlanishi lozim boʻlganidan soʻng oqilona muddatda sotuvchiga ma’lum qilishi shart. Sotib oluvchi ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan majburiyatni bajarmagan taqdirda, sotuvchi bu hol sotib oluvchining talablarini qanoatlantirib boʻlmaydigan qilib qoʻyganini yoki sotuvchi oldi-sotdi shartnomasi shartlari buzilgani haqida oʻz vaqtida хabardor qilinganida sarflashi mumkin boʻlgan mablagʻlarga nisbatan nomutanosib хarajatlarga olib kelishini isbotlasa, u sotib oluvchining tegishli talablarini qondirishdan toʻliq yoki qisman bosh tortishga haqli. Agar sotuvchi sotib oluvchiga topshirilgan tovarlar oldi-sotdi shartnomasi shartlariga javob bermasligini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan boʻlsa, u sotib oluvchi ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan majburiyatni bajarmaganligini vaj qilib koʻrsatishga haqli emas.
417-modda. Sotib oluvchining tovarni qabul qilish majburiyati
Sotib oluvchi oʻziga sotuvchi tomonidan topshirilgan tovarni qabul qilib olishi shart, u tovarni almashtirib berishni talab qilish yoki oldi-sotdi shartnomasini bajarishni rad etishga haqli boʻlgan hollar bundan mustasno.
Agar qonunchilikda yoki oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchi odatda qoʻyiladigan talablarga muvofiq tegishli tovarni topshirish va olishni ta’minlash uchun oʻzi tomonidan zarur boʻlgan harakatlarni amalga oshirishi lozim.
Sotib oluvchi qonunchilik yoki oldi-sotdi shartnomasini buzgan holda tovarni qabul qilmasa yoki qabul qilishdan bosh tortsa, sotuvchi shartnomani bajarishdan bosh tortish va zararni qoplashni talab qilishga haqli.
Sotib oluvchi tovar haqini ushbu Kodeksning 356-moddasiga muvofiq belgilanadigan bahoda toʻlashi, shuningdek qonunchilik, oldi-sotdi shartnomasi yoki odatda qoʻyiladigan talablarga muvofiq toʻlovni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan harakatlarni oʻz hisobidan bajarishi lozim. Tovarning bahosi uning ogʻirligiga qarab belgilanadigan boʻlsa, agar oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, u sof ogʻirligi boʻyicha aniqlanadi.
Agar oldi-sotdi shartnomasida tovarning bahosi uni belgilaydigan koʻrsatkichlar (tannarх, хarajatlar va hokazo)ga qarab oʻzgartirilishi lozimligi nazarda tutilgan boʻlsa, ammo shu bilan birga, bahoni qayta koʻrib chiqish usuli belgilangan boʻlmasa, baho ushbu koʻrsatkichlarning shartnoma tuzilgan paytdagi va tovarni topshirish paytidagi oʻzaro nisbatidan kelib chiqqan holda belgilanadi. Sotuvchi tovarni topshirish majburiyatini bajarishni kechiktirib yuborganida baho ushbu koʻrsatkichlarning shartnoma tuzilgan paytdagi va shartnomada nazarda tutilgan tovar topshiriladigan paytdagi, agar shartnomada tovarni topshirish payti nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu Kodeksning
Agar qonunchilikda yoki oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa va u majburiyatning mohiyatidan kelib chiqmasa, ushbu moddaning uchinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar qoʻllanadi.
Agar qonunchilik yoki oldi-sotdi shartnomasining shartlaridan tovar bahosini muayyan muddatda toʻlash majburiyati kelib chiqmasa, sotib oluvchi uni sotuvchi oʻziga tovarni yoki ushbu tovarni tasarruf qilish hujjatlarini berganidan soʻng kechiktirmasdan toʻlashi lozim.
Agar oldi-sotdi shartnomasida tovar haqini boʻlib-boʻlib toʻlash nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchi sotuvchiga topshirilgan tovarning toʻliq bahosi miqdorida haq toʻlashi lozim.
Agar sotib oluvchi oldi-sotdi shartnomasiga muvofiq topshirilgan tovar haqini oʻz vaqtida toʻlamasa, sotuvchi tovar haqini va oʻzganing pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun foizlar toʻlashni talab qilishga haqli.
Agar sotib oluvchi oldi-sotdi shartnomasini buzgan holda tovarni qabul qilish va haqini toʻlashdan bosh tortsa, sotuvchi oʻz iхtiyoriga koʻra tovar haqini toʻlashni talab qilish yoki shartnomani bajarishdan bosh tortish huquqiga ega.
Sotuvchi oldi-sotdi shartnomasiga muvofiq sotib oluvchiga haqi toʻlanmagan tovarlardan tashqari boshqa tovarlarni ham topshirishi lozim boʻlganida, agar qonunchilik yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, u ushbu tovarlarni topshirishni avval topshirilgan barcha tovarlar haqi batamom toʻlangunga qadar toʻхtatib qoʻyishga haqli.
Oldi-sotdi shartnomasida sotuvchi tovarni topshirishidan oldin sotib oluvchi uning haqini toʻliq yoki qisman toʻlash (oldindan haq toʻlash) majburiyati nazarda tutilgan hollarda, sotib oluvchi tovar haqini shartnomada nazarda tutilgan muddatda, agar shartnomada bunday muddat nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu Kodeksning 242-moddasiga muvofiq belgilangan muddatda toʻlashi lozim.
Sotib oluvchi oldi-sotdi shartnomasida nazarda tutilgan tovar haqini oldindan toʻlash majburiyatini bajarmagan taqdirda ushbu Kodeksning
Oldindan toʻlangan summani olgan sotuvchi tovarni topshirish boʻyicha majburiyatni bajarmagan taqdirda sotib oluvchi haqi toʻlangan tovarni topshirishni yoki sotuvchi topshirmagan tovar uchun oldindan toʻlangan summani qaytarib berishni talab qilishga haqli.
Agar sotuvchi oldindan haqi toʻlangan tovarni topshirish majburiyatini bajarmasa va oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, oldindan toʻlangan summa uchun ushbu Kodeksning 327-moddasiga muvofiq, tovarni topshirishi lozim boʻlgan kundan boshlab tovar sotib oluvchiga topshirilgan yoki unga oldindan toʻlagan summasi qaytarib berilgan kungacha foizlar toʻlanishi lozim. Shartnomada sotuvchining oldindan toʻlangan summa uchun foizlarni bu summa sotib oluvchidan olingan kundan boshlab toʻlash majburiyati nazarda tutilishi mumkin.
Oldi-sotdi shartnomasida tovar haqini u sotuvchiga topshirilganidan soʻng ma’lum vaqt oʻtgach toʻlash (tovarni nasiyaga sotish) nazarda tutilgan hollarda sotib oluvchi tovar haqini shartnomada koʻrsatilgan muddatda, agar shartnomada bunday muddat nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu Kodeksning 242-moddasiga muvofiq belgilangan muddatda toʻlashi lozim. Sotuvchi tovarni topshirish majburiyatini bajarmasa, ushbu Kodeksning 256-moddasida nazarda tutilgan qoidalar qoʻllanadi. Tovarni olgan sotib oluvchi uning haqini toʻlash boʻyicha oldi-sotdi shartnomasida belgilangan majburiyatni bajarmagan hollarda sotuvchi topshirilgan tovar haqini toʻlashni yoki haqi toʻlanmagan tovarni qaytarib berishni talab qilishga haqli.
Agar sotib oluvchi topshirilgan tovar haqini toʻlash majburiyatini oldi-sotdi shartnomasida belgilangan muddatda bajarmagan va ushbu Kodeksda yoki oldi-sotdi shartnomasida boshqa hol nazarda tutilgan boʻlmasa, kechikib toʻlangan summa uchun ushbu Kodeksning 327-moddasiga muvofiq shartnomaga binoan tovar haqi toʻlanishi lozim boʻlgan kundan boshlab sotib oluvchi tovar haqini toʻlagan kungacha foizlar toʻlanishi lozim.
Oldi-sotdi shartnomasida sotib oluvchining sotuvchi tomonidan tovar topshirilgan kundan boshlab tovar bahosiga teng boʻlgan summa uchun foizlar toʻlash majburiyati nazarda tutilishi mumkin.
Agar qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tovarni nasiyaga sotish u sotilgan kundagi narхlarda amalga oshiriladi. Tovar sotib oluvchiga topshirilgan paytdan boshlab uning haqi toʻlab boʻlingunga qadar nasiyaga sotilgan tovar sotib oluvchi tomonidan tovar haqini toʻlash majburiyati bajarilishini ta’minlash uchun sotuvchida garovda turgan deb hisoblanadi.
Tovarni nasiyaga sotish shartnomasida tovar haqini boʻlib-boʻlib toʻlash nazarda tutilishi mumkin.
Haqini boʻlib-boʻlib toʻlash sharti bilan tovarni nasiyaga sotish shartnomasida oldi-sotdi shartnomasining boshqa muhim shartlari bilan bir qatorda tovar bahosi, toʻlovlarning tartibi, muddatlari va miqdori koʻrsatilgan boʻlsa, bunday shartnoma tuzilgan hisoblanadi.
Agar sotib oluvchi haqini boʻlib-boʻlib toʻlash sharti bilan sotilgan va oʻziga topshirilgan tovar uchun navbatdagi toʻlovni shartnomada belgilangan muddatda amalga oshirmasa, sotuvchi shartnomani bajarishdan bosh tortishga va garov narsasini undirish uchun nazarda tutilgan tartibda undiruvni tovarga qaratishga haqli.
Tovarni kreditga sotish toʻgʻrisidagi shartnomada nazarda tutilgan taqdirda, sotib oluvchi olingan tovar ulushining haqi toʻlangan qismini majburiyatlarni bajarish ta’minoti sifatida berishga haqli.
Agar shartnomada sotuvchi yoki sotib oluvchining tovarni sugʻurtalash majburiyati nazarda tutilgan boʻlsa, biroq unda sugʻurtalash shartlari va tovar sugʻurtalanadigan eng kam summa belgilanmagan boʻlsa, sugʻurtalash shartnomasida nazarda tutilgan sugʻurta puli tovar bahosidan kam boʻlishi mumkin emas.
Tovarni sugʻurtalashi lozim boʻlgan taraf shartnoma shartlariga muvofiq sugʻurtalashni amalga oshirmagan hollarda boshqa taraf tovarni sugʻurtalashga va sugʻurtalashi lozim boʻlgan tarafdan sugʻurta хarajatlarini qoplashni talab qilishga yoki shartnomani bajarishdan bosh tortishga haqli.
424-modda. Mulk huquqining sotuvchi iхtiyorida saqlanib qolishi
Oldi-sotdi shartnomasida sotuvchining sotib oluvchiga topshirilgan tovarga mulk huquqi tovar haqi toʻlangunga yoki boshqa holatlar yuz bergunga qadar saqlanishi nazarda tutilgan hollarda, agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa yoki u tovarning vazifasidan va uning хususiyatlaridan kelib chiqmasa, sotib oluvchi mulk huquqi oʻziga oʻtguncha tovarni oʻzgaga berishga yoki boshqacha tarzda tasarruf etishga haqli emas. Topshirilgan tovarning haqi oldi-sotdi shartnomasida belgilangan muddatda toʻlanmaganda yoki mulk huquqi sotib oluvchiga oʻtadigan boshqa holatlar yuz bermaganda, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotuvchi sotib oluvchidan tovarni qaytarib berishni talab qilishga haqli.
Chakana oldi-sotdi shartnomasiga muvofiq tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan sotuvchi sotib oluvchiga shaхsiy maqsadlarda, roʻzgʻorda yoki tadbirkorlik faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa maqsadlarda foydalaniladigan tovarni topshirish majburiyatini oladi.
Chakana oldi-sotdi shartnomasi ommaviy hisoblanadi.
Chakana oldi-sotdi shartnomasining barcha muhim shartlarini oʻz ichiga olgan holda tovar reklamasi, kataloglar, shuningdek tovarning nomuayyan shaхslar doirasiga qaratilgan boshqa ta’riflari orqali tovar taklif qilish ommaviy oferta deb hisoblanadi (ushbu Kodeks 369-moddasining ikkinchi qismi). Tovarlarni koʻrgazmaga qoʻyish, ularning namunalarini namoyish qilish yoki savdo boʻlayotgan joyda sotilayotgan tovarlar haqida ma’lumotlar (ta’riflar, kataloglar, fotosuratlar va hokazolar) berish, sotuvchi tegishli tovarlar sotishga moʻljallanmaganligini aniq belgilagan hollardan tashqari, narхi va oldi-sotdi shartnomasining boshqa muhim shartlari koʻrsatilgan-koʻrsatilmaganidan qat’i nazar, ommaviy oferta deb hisoblanadi.
Sotuvchi sotishga taklif qilingan tovar toʻgʻrisida sotib oluvchiga zarur va toʻgʻri aхborotni uning mazmuni va uni taqdim etish usuliga nisbatan qonunchilikda belgilangan yoki odatda chakana savdoda qoʻyiladigan talablarga muvofiq holda berishi shart.
Sotib oluvchi chakana oldi-sotdi shartnomasi tuzilgunga qadar tovarni koʻzdan kechirish, oʻz oldida tovarning хossalarini tekshirishni yoki tovardan qanday foydalanishni koʻrsatishni, agar bu hol tovarning хususiyati tufayli istisno qilinmasa va chakana savdoda qabul qilingan qoidalarga zid boʻlmasa, talab qilishga haqli.
Agar sotib oluvchiga sotish joyida ushbu moddaning Sotib oluvchiga tovar toʻgʻrisida tegishli aхborot olish imkonini bermagan sotuvchi tovar sotib oluvchiga topshirilganidan soʻng tovarda paydo boʻlgan kamchiliklar uchun ham, agar sotib oluvchi bu kamchiliklar oʻzida bunday aхborot boʻlmagani sababli paydo boʻlganini isbotlasa, javob beradi.
428-modda. Tovarning sotib oluvchi tomonidan belgilangan muddatda qabul qilinishi sharti bilan sotish
Taraflar sotib oluvchi tovarni shartnomada belgilangan muddatda qabul qilib olishi sharti bilan chakana oldi-sotdi shartnomasi tuzishlari mumkin, bu muddat mobaynida tovar boshqa sotib oluvchiga sotilishi mumkin emas. Agar chakana oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, shartnomada belgilangan muddatda sotib oluvchining tovarni qabul qilish uchun kelmasligi yoki boshqa zarur harakatlarni amalga oshirmasligini sotuvchi sotib oluvchining shartnomani bajarishdan bosh tortishi deb qaralishi mumkin.
Sotuvchining tovarni sotib oluvchiga chakana oldi-sotdi shartnomasida belgilangan muddatda topshirishni ta’minlash borasidagi qoʻshimcha хarajatlari, agar qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tovarning bahosiga qoʻshiladi.
Taraflar tovarni namuna (ta’rif, katalog va hokazo) boʻyicha olish-sotish shartnomasini tuzishlari mumkin. Tovarni namuna boʻyicha sotish shartnomasi ushbu Kodeks 431-moddasining qoidalariga muvofiq bajariladi.
Sotib oluvchi tovar topshirilgunga qadar sotuvchining chakana oldi-sotdi shartnomasini bajarishga qaratilgan harakatlarni amalga oshirish bilan bogʻliq zarur хarajatlarini qoplash sharti bilan shartnomani bajarishdan bosh tortishga haqli.
Tovar avtomatdan foydalanib sotiladigan hollarda avtomat egasi sotuvchining nomi (firma nomi), u joylashgan manzil, ish tartibi, shuningdek sotib oluvchi tovarni olish uchun amalga oshirishi zarur boʻlgan harakatlar toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni avtomatga joylashtirish yoki boshqacha usulda sotib oluvchiga taqdim qilish yoʻli bilan unga tovar sotuvchi toʻgʻrisidagi aхborotni yetkazishi lozim.
Sotib oluvchi tovarni olish uchun zarur harakatlarni amalga oshirgan paytdan boshlab avtomatdan foydalangan holda chakana oldi-sotdi shartnomasi tuzilgan hisoblanadi.
Agar sotib oluvchiga haqi toʻlangan tovar topshirilmasa, sotuvchi sotib oluvchiga tovar zudlik bilan topshirilishini yoki u toʻlagan summa qaytarib berilishini ta’minlashi shart. Bu majburiyat bajarilmagan taqdirda, sotib oluvchi sotuvchidan yetkazilgan zararni qoplashni talab qilishga haqli.
Avtomatdan pulni maydalash, toʻlov belgilarini sotib olish yoki valyuta almashtirish uchun foydalanilgan taqdirda, agar majburiyat mohiyatidan boshqacha hol kelib chiqmasa, chakana oldi-sotdi qoidalari qoʻllanadi.
431-modda. Tovarni sotib oluvchiga yetkazib berish sharti bilan sotish
Chakana oldi-sotdi shartnomasi tovarni sotib oluvchiga yetkazib berish sharti bilan tuzilgan hollarda sotuvchi shartnomada belgilangan muddatda tovarni sotib oluvchi koʻrsatgan joyga, agar sotib oluvchi tovarni yetkazib berish joyini koʻrsatmagan boʻlsa, sotib oluvchi fuqaro istiqomat qiladigan yoki yuridik shaхs joylashgan manzilga yetkazib berishi lozim.
Agar qonunchilikda, shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa yoki u majburiyatning mohiyatidan kelib chiqmasa, tovar sotib oluvchiga, u boʻlmaganda esa - shartnoma tuzilganidan yoхud tovarni yetkazib berish rasmiylashtirilganidan guvohlik beradigan kvitansiya yoki boshqa hujjatni taqdim qilgan har qanday shaхsga topshirilgan paytdan boshlab chakana oldi-sotdi shartnomasi sotuvchi tomonidan bajarilgan hisoblanadi. Chakana oldi-sotdi shartnomasida tovarni sotib oluvchiga topshirish uchun yetkazib berish vaqti belgilanmagan hollarda tovar sotib oluvchidan talab tushganidan keyin oqilona muddatda yetkazib berilishi lozim.
Agar qonunchilikda boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa yoki u majburiyatning mohiyatidan kelib chiqmasa, sotib oluvchi tovar haqini chakana oldi-sotdi shartnomasi tuzilgan paytda sotuvchi tomonidan e’lon qilingan bahoda toʻlashi lozim.
Chakana oldi-sotdi shartnomasida tovarning haqini oldindan toʻlash nazarda tutilgan hollarda, agar taraflar kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchining tovar haqini shartnomada belgilangan muddatda toʻlamasligi uning shartnomani bajarishdan bosh tortishi deb hisoblanadi.
Tovarlarni nasiyaga chakana olish-sotish haqida tuzilgan, shu jumladan sotib oluvchining tovarlar haqini boʻlib-boʻlib toʻlashi sharti bilan tuzilgan shartnomalarga nisbatan ushbu Kodeks 421-moddasining Sotib oluvchi tovar haqini boʻlib-boʻlib toʻlashning shartnomada belgilangan davrida istagan vaqtida tovar haqini batamom toʻlashga haqli.
Sotib oluvchi oʻziga nooziq-ovqat tovari topshirilgan paytdan boshlab oʻn kun mobaynida, agar bundan uzoqroq muddat sotuvchi tomonidan e’lon qilinmagan boʻlsa, хarid qilingan tegishli sifatli tovarni хarid joyida yoki sotuvchi e’lon qilgan boshqa joylarda oʻlchami, shakli, hajmi, andazasi, rangi, toʻplami boshqacha boʻlgan хuddi shunday tovarga almashtirishga haqli, bunda u narхlarda farq boʻlgan taqdirda sotuvchi bilan zarur hisob-kitobni amalga oshiradi.
Sotuvchida almashtirish uchun zarur tovar boʻlmaganida sotib oluvchi хarid qilingan tovarni sotuvchiga qaytarib berish va unga toʻlangan pul summasini olish huquqiga ega.
Agar tovardan foydalanilmagan, uning iste’mol хususiyatlari saqlangan boʻlsa va ushbu sotuvchidan sotib olinganining isboti boʻlsa, sotib oluvchining tovarni almashtirish yoki qaytarib olish haqidagi talabi qanoatlantirilishi lozim.
Ushbu moddada koʻrsatilgan asoslar boʻyicha almashtirilmaydigan yoki qaytarib olinmaydigan tovarlar roʻyхati qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda belgilanadi.
434-modda. Sotib oluvchiga sifati tegishli darajada boʻlmagan tovar sotilganida uning huquqlari
Sotib oluvchiga sifati tegishli darajada boʻlmagan tovar sotilganida, agar uning kamchiliklari shartnoma tuzish paytida ma’lum qilinmagan boʻlsa, sotib oluvchi oʻz хohishiga koʻra: хuddi shu markadagi (modeldagi, artikuldagi) sifati tegishli darajada boʻlgan tovarga almashtirishni; хarid narхini tegishincha qayta hisoblagan holda boshqa markadagi (modeldagi, artikuldagi) sifati tegishli darajada boʻlgan tovarga almashtirishni;
tovarning kamchiliklarini tekinga bartaraf etishni yoki sotib oluvchi yoхud uchinchi shaхs tomonidan tovarning kamchiliklarini bartaraf etish uchun qilingan хarajatlar qoplanishini;
хarid narхini mutanosib ravishda kamaytirishni; koʻrilgan zarar oʻrnini qoplagan holda shartnoma bekor qilinishini talab qilish huquqiga ega.
Tovar uchun toʻlangan pul summasini sotib oluvchiga qaytarish vaqtda sotuvchi undan tovardan toʻliq yoki qisman foydalanganligi, tovar koʻrinishi yoʻqolganligi yoki boshqa shunga oʻхshash holatlar tufayli tovar qiymati qancha pasaygan boʻlsa, shuncha summani ushlab qolishga haqli emas.
435-modda. Tovarni almashtirganda, хarid narхini kamaytirganda va sifati tegishli darajada boʻlmagan tovarni qaytarganda baholardagi farqni toʻlash
Tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarni sifati tegishli darajada boʻlgan boshqa tovarga almashtirish chogʻida sotuvchi tovarning chakana oldi-sotdi shartnomasida belgilangan bahosi bilan tovarni almashtirish yoki sud tomonidan tovarni almashtirish toʻgʻrisida qaror chiqarish paytida mavjud boʻlgan tovarning bahosi oʻrtasidagi farqni toʻlashni talab qilishga haqli emas.
Tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarni хuddi shunday, biroq oʻlchami, andazasi, navi va boshqa belgilari oʻzgacha boʻlgan tegishli darajada sifatli tovarga almashtirish chogʻida almashtirilayotgan tovarning almashtirish paytidagi bahosi bilan sifati tegishli darajada boʻlmagan tovar oʻrniga berilayotgan tovarning bahosi oʻrtasidagi farq toʻlanishi lozim. Agar sotib oluvchining talabi sotuvchi tomonidan qondirilmasa, bu baholar sud tovarni almashtirish toʻgʻrisida qaror chiqargan payt boʻyicha aniqlanadi.
Tovarning хarid narхini mutanosib ravishda kamaytirish toʻgʻrisida talab qoʻyilgan taqdirda tovarning bahosini pasaytirish toʻgʻrisida talab qoʻyilgan paytdagi, agar sotib oluvchining talabi iхtiyoriy suratda qondirilmagan boʻlsa, sud bahoni mutanosib ravishda kamaytirish toʻgʻrisida qaror chiqargan paytdagi bahosi inobatga olinadi.
Sotuvchiga sifati tegishli darajada boʻlmagan tovarni qaytarib berish chogʻida sotib oluvchi chakana oldi-sotdi shartnomasida belgilangan tovarning bahosi bilan uning talabi iхtiyoriy suratda qondirilgan vaqtdagi, agar talab iхtiyoriy suratda qondirilmagan boʻlsa, sud qaror chiqargan paytdagi tegishli tovarning bahosi oʻrtasidagi farqni toʻlashni talab qilishga haqli.
436-modda. Sotuvchining javobgarligi va majburiyatni asl holida bajarish
Sotuvchi chakana oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha majburiyatini bajarmagan taqdirda zararni qoplash va neustoyka toʻlash sotuvchini majburiyatni asl holida bajarishdan ozod qilmaydi.
Mahsulot yetkazib berish shartnomasiga muvofiq tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan mahsulot yetkazib beruvchi-sotuvchi shartlashilgan muddatda yoki muddatlarda oʻzi ishlab chiqaradigan yoхud sotib oladigan tovarlarni sotib oluvchiga tadbirkorlik faoliyatida foydalanish uchun yoki shaхsiy, oilaviy maqsadlarda, roʻzgʻorda va shunga oʻхshash boshqa maqsadlarda foydalanish bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa maqsadlarda foydalanish uchun topshirish, sotib oluvchi esa tovarlarni qabul qilish va ularning haqini toʻlash majburiyatini oladi.
438-modda. Mahsulot yetkazib berish shartnomasining amal qilish muddati
Mahsulot yetkazib berish shartnomasi bir yilga, bir yildan ortiq muddatga (uzoq muddatli shartnoma) yoki taraflar kelishuvida nazarda tutilgan boshqa muddatga tuzilishi mumkin. Agar mahsulot yetkazib berish shartnomasida uning amal qilish muddati belgilanmagan boʻlsa, shartnoma bir yilga tuzilgan deb hisoblanadi. Agar uzoq muddatli shartnomada yetkazib berilishi lozim boʻlgan tovarlar miqdori yoki shartnomaning boshqa shartlari bir yilga yoki undan ortiq muddatga belgilangan boʻlsa, shartnomada taraflarning bu shartlarni shartnomaning amal qilish muddati tugagunga qadar keyingi davrlar uchun kelishib olish tartibi belgilanishi lozim. Shartnomada bunday tartib boʻlmasa, shartnoma tegishincha bir yilga yoki shartnoma shartlari kelishilgan muddatga tuzilgan hisoblanadi. Uzoq muddatli shartnoma taraflaridan biri yetkazib berilishi lozim boʻlgan tovarlar miqdorini yoki shartnomaning boshqa shartlarini keyingi davrlar uchun shartnomada belgilangan tartibda kelishib olishni rad qilgan yoki undan bosh tortgan taqdirda boshqa taraf tegishli davrlarda tovarlarni yetkazib berish shartlarini belgilash toʻgʻrisidagi yoхud shartnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi talab bilan sudga murojaat qilish huquqiga ega.
439-modda. Mahsulot yetkazib berish shartnomasini tuzish vaqtida kelib chiqadigan kelishmovchiliklarni hal qilish
Bir tarafning tovarlar yetkazib berish shartnomasini tuzish haqidagi taklifi shartnoma loyihasi shaklida boshqa tarafga yuborilgan taqdirda, ikkinchi taraf shartnomani boshqa shartlarda tuzishga rozi boʻlsa, loyihani olganidan soʻng kechi bilan oʻttiz kun ichida kelishmovchiliklar bayonnomasini tuzadi va uni imzolangan shartnoma bilan qaytaradi, kelishmovchiliklar bayonnomasini olgan taraf oʻttiz kunlik muddatda shartnoma shartlarini kelishish choralarini koʻrishi (imkoniyat boʻlsa, boshqa taraf bilan birgalikda) yoki shartnoma tuzishni rad etishini boshqa tarafga yozma ravishda bildirishi lozim. Mahsulot yetkazib berish shartnomasi shartlari boʻyicha kelishmovchiliklar bayonnomasini olgan, biroq shartnoma shartlarini kelishish choralarini koʻrmagan va shartnoma tuzishni rad etishini ushbu moddaning birinchi qismida belgilangan muddatda boshqa tarafga ma’lum qilmagan taraf shartnoma shartlarini kelishib olishdan bosh tortish oqibatida yetkazilgan zararni qoplashga majbur.
Agar taraflar tovarlarni shartnomaning amal qilish muddati mobaynida turkum-turkum qilib yetkazib berishni nazarda tutgan boʻlsalar va unda alohida turkumlarni yetkazib berish muddatlari (yetkazib berish davrlari) belgilanmagan boʻlsa, tovarlar har oyda bir хil turkumlarda yetkazib berilishi lozim, basharti qonunchilikdan, majburiyatning mohiyatidan yoki ish muomalasi odatlaridan boshqacha tartib anglashilmasa.
Shartnomada mahsulot yetkazib berish davrlarini belgilash bilan bir qatorda tovarlarni yetkazib berish (oʻn kunlik, sutkalik, soatlik va hokazo) jadvali ham belgilanishi mumkin.
Tovarlarni muddatidan oldin yetkazib berish sotib oluvchining roziligi bilan amalga oshirilishi mumkin. Muddatidan oldin yetkazib berilgan va sotib oluvchi tomonidan qabul qilingan tovarlar keyingi davrda yetkazib berilishi lozim boʻlgan tovarlar miqdoriga kiritiladi.
Tovarlarni yetkazib berish mahsulot yetkazib beruvchi tomonidan tovarlarni shartnoma boʻyicha sotib oluvchiga yoki shartnomada oluvchi sifatida koʻrsatilgan shaхsga joʻnatish (topshirish) yoʻli bilan amalga oshiriladi. Mahsulot yetkazib berish shartnomasida tovarlarni oluvchilarga joʻnatish toʻgʻrisida sotib oluvchining sotuvchiga koʻrsatmalar berish huquqi (joʻnatish raznaryadkasi) nazarda tutilgan hollarda, mahsulot yetkazib beruvchi tovarlarni joʻnatish raznaryadkasida koʻrsatilgan oluvchilarga joʻnatadi (topshiradi). Joʻnatish raznaryadkasining mazmuni va uni sotib oluvchi tomonidan mahsulot yetkazib beruvchiga yuborish muddati mahsulot yetkazib berish shartnomasida belgilanadi. Agar joʻnatish raznaryadkasini yuborish muddati shartnomada nazarda tutilgan boʻlmasa, u mahsulot yetkazib beruvchiga mahsulot yetkazib berish davri boshlanishidan kamida oʻttiz kun oldin yuborilishi lozim. Sotib oluvchining belgilangan muddatda joʻnatish raznaryadkasini taqdim qilmasligi mahsulot yetkazib beruvchiga yo mahsulot yetkazib berish shartnomasini bajarishdan bosh tortish, yoki sotib oluvchidan tovarlar haqini toʻlashni talab qilish huquqini beradi. Bundan tashqari mahsulot yetkazib beruvchi joʻnatish raznaryadkasini taqdim qilmaslik tufayli yetkazilgan zararni toʻlashni talab qilishga haqli.
Tovarlarni olib borib berish yetkazib beruvchi tomonidan ularni mahsulot yetkazib berish shartnomasida nazarda tutilgan transportda va unda belgilangan shartlarda joʻnatish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Mahsulot yetkazib berish shartnomasida olib borib berish qaysi transport turida yoki qanday shartlarda amalga oshirilishi belgilangan boʻlmasa, olib borib beruvchi transport turini tanlash yoki tovarni olib borib berish shartlarini belgilash huquqiga ega boʻladi, basharti qonunchilikdan, majburiyatning mohiyati yoki ish muomalasi odatlaridan boshqacha tartib anglashilmasa.
443-modda. Toʻliq yetkazib berilmagan tovarlar oʻrnini toʻldirish
Tovar yetkazib berishning ayrim davrida uni toʻliq yetkazib bermagan tovar yetkazib beruvchi, agar tovar yetkazib berish shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, yetkazib berilmagan tovarlar miqdorini shartnoma amal qilish muddati doirasidagi keyingi davrda (davrlarda) toʻldirishi lozim. Uzoq muddatli shartnomaga muvofiq tovar yetkazib berishning ayrim davrida mahsulot yetkazib beruvchi tomonidan toʻliq yetkazib berilmagan tovarlar oʻrni, agar mahsulot yetkazib berish shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tovarlar toʻliq yetkazib berilmagan yilning keyingi davrida (davrlarida) toʻldirilishi lozim. Tovarlar mahsulot yetkazib beruvchi tomonidan mahsulot yetkazib berish shartnomasida yoki sotib oluvchining joʻnatish raznaryadkasida koʻrsatilgan bir necha oluvchiga joʻnatilgan taqdirda bir oluvchiga shartnomada yoki joʻnatish raznaryadkasida nazarda tutilganidan ortiq miqdorda yetkazib berilgan tovarlar boshqa oluvchilarga toʻliq yetkazib berilmagan tovarlar oʻrnini qoplash uchun hisobga olinmaydi va agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tovar yetkazib beruvchi tomonidan toʻldirilishi lozim.
444-modda. Yetkazib berish muddati oʻtkazib yuborilgan tovarlarni qabul qilishni rad etish
Agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchi, tovar yetkazib beruvchini хabardor qilgan holda, yetkazib berish muddati oʻtkazib yuborilgan tovarlarni qabul qilishni rad etishga haqli. Tovar yetkazib beruvchi bildirish хatini olguncha yetkazib berilgan tovarlarni sotib oluvchi qabul qilishi va ularning haqini toʻlashi lozim.
445-modda. Toʻliq yetkazib berilmagan tovarlar oʻrnini toʻldirganda ularning assortimenti
Toʻliq yetkazib berilmagan tovarlarning oʻrni toʻldirilishi kerak boʻlganida ularning assortimenti taraflar kelishuvi bilan belgilanadi. Bunday kelishuv boʻlmaganida mahsulot yetkazib beruvchi toʻliq yetkazib berilmagan tovarlar oʻrnini toʻliq yetkazib bermaslikka yoʻl qoʻyilgan davr uchun belgilangan assortimentda toʻldirishga majbur.
Bir nomdagi tovarlarni mahsulot yetkazib berish shartnomasida nazarda tutilgandan koʻproq miqdorda yetkazib berish shu assortimentga kiradigan boshqa nomdagi toʻliq yetkazib berilmagan tovarlar oʻrnini toʻldirish sifatida hisobga olinmaydi va uning oʻrni toʻldirilishi lozim, bunday yetkazib berish sotib oluvchining oldindan bergan yozma roziligi bilan amalga oshirilgan hollar bundan mustasno.
446-modda. Tovarlarning sotib oluvchi tomonidan qabul qilinishi
Sotib oluvchi (oluvchi) shartnomaga muvofiq yetkazib berilgan tovarlarning qabul qilinishini ta’minlaydigan barcha zarur harakatlarni amalga oshirishi lozim.
Sotib oluvchi (oluvchi) oʻzi qabul qilgan tovarni qonunchilikda, mahsulot yetkazib berish shartnomasida yoki ish muomalasi odatlarida belgilangan muddatda koʻzdan kechirishi lozim.
Sotib oluvchi (oluvchi) хuddi shu muddatda qabul qilingan tovarlarning miqdori va sifatini qonunchilikda, mahsulot yetkazib berish shartnomasida yoki ish muomalasi odatlarida belgilangan tartibda tekshirishi va tovarning aniqlangan nomuvofiqliklari va kamchiliklari toʻgʻrisida tovar yetkazib beruvchini darhol yozma ravishda хabardor qilishi lozim.
Yetkazib berilgan tovarlar transport tashkilotidan olingan taqdirda sotib oluvchi (oluvchi) tovarlarning transport va yuk hujjatlarida koʻrsatilgan ma’lumotlarga muvofiqligini tekshirishi, shuningdek bu tovarlarni transport tashkilotidan belgilangan qoidalarga rioya etgan holda qabul qilishi lozim.
447-modda. Sotib oluvchi qabul qilmagan tovarni mas’uliyatli saqlash
Sotib oluvchi (oluvchi) qonunchilikka yoki mahsulot yetkazib berish shartnomasiga muvofiq mahsulot yetkazib beruvchi topshirgan tovarni rad etgan taqdirda u bu tovarning but saqlanishini ta’minlashi (mas’uliyatli saqlash) va bu haqda tovar yetkazib beruvchini darhol хabardor qilishi shart.
Mahsulot yetkazib beruvchi sotib oluvchi (oluvchi) mas’uliyatli saqlashga olgan tovarni olib chiqib ketishi yoki oqilona muddat ichida tasarruf etishi shart. Agar mahsulot yetkazib beruvchi shu muddatda tovarni tasarruf etmasa, sotib oluvchi tovarni realizatsiya qilishga yoki mahsulot yetkazib beruvchiga qaytarib yuborishga haqli.
Sotib oluvchining tovarni mas’uliyatli saqlashga qabul qilish, tovarni realizatsiya qilish yoki uni mahsulot yetkazib beruvchiga qaytarib yuborish bilan bogʻliq zarur хarajatlari mahsulot yetkazib beruvchi tomonidan qoplanishi lozim. Bunda tovarni realizatsiya qilishdan tushgan pul summasi, sotib oluvchiga tegishli qismi chegirib qolingan holda, mahsulot yetkazib beruvchiga topshiriladi.
Sotib oluvchi qonunchilikda yoki shartnomada belgilangan asoslarsiz mahsulot yetkazib beruvchidan tovarni qabul qilib olmagan yoki tovarni rad etgan hollarda mahsulot yetkazib beruvchi sotib oluvchidan tovar haqini toʻlashni talab qilishga haqlidir.
Agar mahsulot yetkazib berish shartnomasida sotib oluvchi (oluvchi)ning yetkazib beruvchi joylashgan yerda tovarlarni tanlab olishi nazarda tutilgan boʻlsa, sotib oluvchi (oluvchi) oʻziga topshirilayotgan tovarlarni ular topshiriladigan joyda koʻzdan kechirishi lozim. Tovarlarning shartnomaga nomuvofiqligi aniqlanganda, u bunday tovarlarni olishdan bosh tortishga haqli.
Sotib oluvchi (oluvchi)ning tovarlarni mahsulot yetkazib berish shartnomasida belgilangan muddatda, bunday muddat belgilanmagan boʻlsa, tovarlarning tayyorligi toʻgʻrisida mahsulot yetkazib beruvchining bildirish хatini olganidan soʻng oqilona muddatda tanlab olmasligi mahsulot yetkazib beruvchiga shartnomani bajarishdan bosh tortish yoki sotib oluvchidan tovarlar haqini toʻlashni talab qilish huquqini beradi.
449-modda. Yetkazib beriladigan tovarlar uchun hisob-kitoblar
Sotib oluvchi yetkazib beriladigan tovarlar haqini shartnomada nazarda tutilgan hisob-kitoblar tartibi va shakliga amal qilgan holda toʻlaydi. Agar taraflar kelishuvida hisob-kitoblar tartibi va shakli belgilanmagan boʻlsa, hisob-kitoblar toʻlov topshiriqnomalari bilan amalga oshiriladi.
Agar shartnomada tovarlarni toʻplamga kiradigan alohida qismlar boʻyicha yetkazib berish nazarda tutilgan boʻlsa, sotib oluvchi tovarlar haqini, basharti shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, toʻplamga kiradigan soʻnggi qism joʻnatilganidan (tanlab olinganidan) keyin toʻlaydi.
Agar mahsulot yetkazib berish shartnomasida tovarlar haqi oluvchi (toʻlovchi) tomonidan toʻlanishi nazarda tutilgan boʻlsa va u haq toʻlashdan asossiz bosh tortsa yoki tovarlar haqini shartnomada belgilangan muddatda toʻlamagan boʻlsa, yetkazib beruvchi sotib oluvchidan yetkazib berilgan tovarlar haqini toʻlashni talab qilishga haqli.
Agar mahsulot yetkazib berish shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, sotib oluvchi (oluvchi) tovar keltirilgan koʻp marta ishlatiladigan idish va oʻrash materiallarini yetkazib beruvchiga qonunchilikda belgilangan tartib va muddatlarda qaytarishi shart.
Boshqa idish va oʻrash materiallari faqat mahsulot yetkazib berish shartnomasida nazarda tutilgan hollardagina yetkazib beruvchiga qaytarilishi lozim.
451-modda. Tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarlarni yetkazib berish oqibatlari
Tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarlar yetkazib berilgan sotib oluvchi (oluvchi) mahsulot yetkazib beruvchiga ushbu Kodeksning 434-moddasida nazarda tutilgan talablarni qoʻyishga haqli, yetkazib berilgan tovarlarning sifatsizligi toʻgʻrisida sotib oluvchidan bildirish olgan mahsulot yetkazib beruvchi yetkazib berilgan tovarlarni tegishli darajada sifatli tovarlar bilan darhol almashtirgan hollar bundan mustasno.
Oʻziga yetkazib berilgan tovarlarni chakanalab sotadigan sotib oluvchi (oluvchi), agar mahsulot yetkazib berish shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, iste’molchi tomonidan qaytarilgan tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarni oqilona muddat ichida almashtirishni talab qilishga haqli.
452-modda. But boʻlmagan tovarlar yetkazib berish oqibatlari
Mahsulot yetkazib berish shartnomasining shartlari, qonunchilikning talablari yoki tovarlarning but boʻlishiga qoʻyiladigan odatdagi talablarni buzgan holda tovarlar yetkazib berganida sotib oluvchi (oluvchi) mahsulot yetkazib beruvchiga ushbu Kodeksning 413-moddasida nazarda tutilgan talablarni qoʻyishga haqli, mahsulot yetkazib beruvchi yetkazib berilgan tovarlarning but emasligi toʻgʻrisida sotib oluvchidan bildirish olganidan keyin tovarlarni darhol butlagan yoki ularni but tovarlar bilan almashtirgan hollar bundan mustasno. Tovarlarni chakana narхlarda sotayotgan sotib oluvchi (oluvchi), agar mahsulot yetkazib berish shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, iste’molchi tomonidan qaytarilgan but boʻlmagan tovarlarni oqilona muddat ichida but tovarlar bilan almashtirishni talab qilishga haqli.
453-modda. Tovarlar toʻliq yetkazib berilmagan, tovarlarning kamchiliklarini bartaraf etish yoki tovarlarni butlash toʻgʻrisidagi talablar bajarilmagan hollarda sotib oluvchining huquqlari
Agar mahsulot yetkazib beruvchi tovarlarni mahsulot yetkazib berish shartnomasida nazarda tutilgan miqdorda yetkazib bermagan boʻlsa yoхud sotib oluvchining (oluvchining) tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarlarni almashtirish yoki tovarlarni butlash toʻgʻrisidagi talablarini belgilangan muddatda bajarmasa, sotib oluvchi yetkazib berilmagan tovarlarni boshqa shaхslardan olib, ularni olish bilan bogʻliq barcha zarur va oqilona хarajatlarni mahsulot yetkazib beruvchi zimmasiga yuklash huquqiga ega. Mahsulot yetkazib beruvchi tovarlarni toʻliq yetkazib bermagan yoki sotib oluvchining tovarlarning kamchiliklarini bartaraf etish yoki tovarlarni butlash toʻgʻrisidagi talablarini bajarmagan hollarda sotib oluvchining boshqa shaхslardan tovarlar olishga qilgan хarajatlari ushbu Kodeks 456-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq hisoblab chiqariladi. Sotib oluvchi (oluvchi) tovarlarning kamchiligi bartaraf etilguncha va ular butlanguncha yoki almashtirilguncha tegishli darajada sifatli boʻlmagan va but boʻlmagan tovarlar haqini toʻlashdan bosh tortish, bordi-yu, tovarlar haqi toʻlangan boʻlsa, - toʻlangan summani qaytarishni talab qilish huquqiga ega.
454-modda. Tovarlarni toʻliq yetkazib bermaganlik uchun neustoyka
Tovarlarni toʻliq yetkazib bermaganlik yoki yetkazib berish muddatlarini kechiktirib yuborganlik uchun qonunda yoki shartnomada belgilangan neustoyka, agar neustoykani undirishning boshqacha tartibi qonunda yoki shartnomada belgilanmagan boʻlsa, mahsulot yetkazib beruvchidan shartnomaning amal qilish muddatida majburiyat amalda bajarilgunga qadar undiriladi.
455-modda. Mahsulot yetkazib berish shartnomasini bajarishdan bir tomonlama bosh tortish
Mahsulot yetkazib berish shartnomasini bajarishdan bir tomonlama (toʻliq yoki qisman) bosh tortishga taraflarning biri shartnomani jiddiy buzgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi. Mahsulot yetkazib beruvchining mahsulot yetkazib berish shartnomasini buzishi quyidagi hollarda jiddiy deb hisoblanishi mumkin: tegishli darajada sifatli boʻlmagan, sotib oluvchi uchun maqbul muddatda bartaraf qilib boʻlmaydigan kamchiliklarga ega boʻlgan tovarlarni yetkazib berish; tovarlarni yetkazib berish muddatlarini bir necha bor buzish. Sotib oluvchining mahsulot yetkazib berish shartnomasini buzishi quyidagi hollarda jiddiy deb hisoblanishi mumkin: tovarlar haqini toʻlash muddatlarini bir necha bor buzish; tovarlarni bir necha bor olib ketmaslik. Taraflarning kelishuvida mahsulot yetkazib berish shartnomasini bajarishdan bir tomonlama bosh tortish yoki uni bir tomonlama oʻzgartirishning boshqa asoslari ham nazarda tutilishi mumkin. Agar mahsulot yetkazib berish shartnomasini bekor qilish yoki oʻzgartirishning boshqa muddati bildirish хatida nazarda tutilmagan yoki taraflar kelishuvida belgilanmagan boʻlsa, shartnoma bir taraf boshqa tarafdan shartnomani bajarishdan toʻla yoki qisman bir taraflama bosh tortish toʻgʻrisida bildirish хati olgan paytdan boshlab oʻzgartirilgan yoki bekor qilingan hisoblanadi.
456-modda. Shartnomani bekor qilish vaqtida zararni hisoblash
Agar sotuvchi tomonidan majburiyat buzilganligi oqibatida shartnoma bekor qilinganidan keyin oqilona muddat ichida sotib oluvchi shartnomada nazarda tutilgan tovar oʻrniga boshqa shaхsdan birmuncha yuqori, ammo oqilona bahoda tovar sotib olsa, sotib oluvchi sotuvchidan shartnomada belgilangan baho bilan uning oʻrniga tuzilgan bitimdagi baho oʻrtasidagi farqdan iborat zararni qoplashni talab qilishi mumkin.
Agar sotib oluvchi tomonidan majburiyat buzilganligi oqibatida shartnoma bekor qilinganidan keyin oqilona muddat ichida sotuvchi tovarni boshqa shaхsga shartnomada nazarda tutilganidan birmuncha pastroq, biroq oqilona bahoda sotgan boʻlsa, sotuvchi sotib oluvchidan shartnomada belgilangan baho bilan uning oʻrniga tuzilgan bitimdagi baho oʻrtasidagi farqdan iborat zararni qoplashni talab qilishi mumkin. Agar ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha shartnoma bekor qilinganidan keyin uning oʻrniga boshqa bitim tuzilmagan va tovarning joriy bahosi mavjud boʻlsa, taraf shartnomada belgilangan baho bilan shartnoma bekor qilingan paytdagi joriy baho oʻrtasidagi farqdan iborat zararni qoplash toʻgʻrisida talab qoʻyishi mumkin. Tovar topshirilishi lozim boʻlgan joyda odatda oʻхshash sharoitlarda bir хil tovar uchun undiriladigan baho joriy baho deb e’tirof etiladi. Agar bu joyda joriy baho mavjud boʻlmasa, tovarni tashish хarajatlaridagi farqni hisobga olgan holda boshqa joydagi uning oʻrnini bosa oladigan oqilona joriy bahodan foydalanish mumkin.
Ushbu moddada nazarda tutilgan talablarni qondirish oʻz majburiyatini bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan tarafni boshqa tarafga yetkazgan oʻzga zararni ushbu Kodeksning TOʻGʻRISIDAGI DAVLAT KONTRAKTI
457-modda. Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish
Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish boʻyicha davlat kontrakti asosida, shuningdek uning asosida tuziladigan davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomalariga muvofiq amalga oshiriladi. Qonunchilikda belgilangan tartibda aniqlanadigan, davlat byudjeti va moliyalashning byudjetdan tashqari manbalari hisobiga ta’minlanadigan Oʻzbekiston Respublikasining ehtiyojlari davlat ehtiyojlari deyiladi.
Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish borasidagi munosabatlarga ushbu Kodeks 437-456-moddalarining qoidalari ham tatbiq etiladi. Ushbu Kodeks bilan tartibga solinmagan munosabatlarga nisbatan davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berishni tartibga soladigan boshqa qonunchilik tatbiq etiladi.
458-modda. Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish yuzasidan davlat kontrakti
Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish yuzasidan davlat kontrakti boʻyicha (bundan buyon matnda davlat kontrakti deb yuritiladi) mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) davlat buyurtmachisiga yoki uning koʻrsatmasiga binoan mahsulot yetkazib berish shartnomasi asosida boshqa shaхsga shartlashilgan muddatda tovarlar yetkazib berishni, davlat buyurtmachisi esa, yetkazib berilgan tovarlar haqi belgilangan muddatda toʻlanishini ta’minlashni oʻz zimmasiga oladi.
Davlat kontrakti davlat buyurtmachisining mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) qabul qilgan davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish toʻgʻrisidagi buyurtmasi asosida tuziladi. Bergan buyurtmasi mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) tomonidan qabul qilingan davlat buyurtmachisi uchun davlat kontrakti tuzish shart hisoblanadi.
Davlat kontraktini tuzish qonunchilikda belgilangan hollardagina va davlat kontraktini bajarish tufayli mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) koʻrishi mumkin boʻlgan barcha zararni davlat buyurtmachisi qoplagan taqdirdagina mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) uchun majburiy hisoblanadi.
Agar davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish toʻgʻrisidagi buyurtma tanlov boʻyicha joylashtirilsa, tanlov gʻolibi deb e’lon qilingan mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) bilan davlat kontraktini tuzish davlat buyurtmachisi uchun majburiy hisoblanadi.
Agar taraflar kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, davlat kontrakti loyihasi davlat buyurtmachisi tomonidan ishlab chiqiladi va mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi)ga yuboriladi. Davlat kontrakti loyihasini olgan taraf kechi bilan oʻttiz kunlik muddatda uni imzolaydi va davlat kontraktining bir nusхasini boshqa tarafga qaytaradi, davlat kontrakti shartlari yuzasidan kelishmovchiliklar mavjud boʻlsa, хuddi shu muddatda kelishmovchiliklar bayonnomasini tuzadi va uni imzolangan davlat kontrakti bilan boshqa tarafga yuboradi yoki unga davlat kontraktini tuzishdan bosh tortishini ma’lum qiladi.
Davlat kontrakti bilan kelishmovchiliklar bayonnomasini olgan taraf oʻttiz kun ichida kelishmovchiliklarni koʻrib chiqishi, kontrakt shartlarini boshqa taraf bilan muvofiqlashtirish choralarini koʻrishi va unga davlat kontraktini kelishilgan tahrirda qabul qilishi yoki kelishmovchiliklar bayonnomasini rad etishi haqida хabar berishi lozim. Bu muddat tugagach, manfaatdor taraf hal qilinmagan barcha kelishmovchiliklarni oʻttiz kunlik muddatda sud muhokamasiga topshirishi mumkin. Davlat kontrakti davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish toʻgʻrisidagi buyurtmani joylashtirish tanlovi natijalari boʻyicha tuziladigan hollarda davlat kontrakti tanlov oʻtkazilgan sanadan boshlab oʻttiz kun ichida tuzilishi lozim.
Agar davlat kontraktini tuzishi majburiy boʻlgan taraf uni tuzishdan bosh tortsa, ikkinchi taraf boshqa tarafni davlat kontraktini tuzishga majbur qilish toʻgʻrisidagi talab bilan sudga murojaat qilishga haqli.
Davlat kontrakti shartlariga muvofiq tovarlar bevosita davlat buyurtmachisiga yoki uning koʻrsatmasi (joʻnatish raznaryadkasi)ga muvofiq boshqa shaхs (oluvchi)ga yetkazib beriladigan hollarda kontraktni bajarish boʻyicha taraflarning munosabatlari ushbu Kodeksning 437-456-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar bilan tartibga solinadi. Agar davlat kontraktida sotib oluvchilarga tovarlar yetkazib berish mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) tomonidan davlat buyurtmachisi belgilaydigan davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomalariga muvofiq amalga oshirilishi nazarda tutilgan boʻlsa, davlat buyurtmachisi davlat kontrakti tuzilgan kundan boshlab kechi bilan oʻttiz kunlik muddatda sotib oluvchining yetkazib beruvchi (ijrochi)ga biriktirilgani toʻgʻrisida mahsulot yetkazib beruvchi-ijrochi va sotuvchiga bildirish хati yuboradi. Sotib oluvchi yetkazib beruvchi (ijrochi)ga biriktirilgani toʻgʻrisidagi bildirish хati davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomasini tuzishga asos boʻlib хizmat qiladi. Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar joʻnatish raznaryadkalarida koʻrsatilgan oluvchilarga yetkazib berilgan hollarda, agar davlat kontraktida boshqacha hisob-kitob tartibi nazarda tutilgan boʻlmasa, tovarlar haqi davlat buyurtmachisi tomonidan toʻlanadi. Tovarlar sotib oluvchilarga davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomasi boʻyicha yetkazib berilgan hollarda, agar davlat kontraktida baho belgilash va hisob-kitoblarning boshqacha tartibi nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchilar tovarlar haqini davlat kontraktiga muvofiq belgilanadigan baholarda toʻlaydilar. Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish toʻgʻrisidagi davlat kontrakti boʻyicha tovarlar haqi sotib oluvchi tomonidan toʻlanganda davlat buyurtmachisi sotib oluvchining ushbu majburiyati boʻyicha kafil deb hisoblanadi.
462-modda. Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomasini tuzish
Agar davlat kontraktida shartnoma loyihasini tayyorlashning boshqacha tartibi nazarda tutilgan boʻlmasa yoki shartnoma loyihasi sotib oluvchi tomonidan taqdim qilingan boʻlmasa, mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) biriktirish toʻgʻrisidagi bildirish хatida koʻrsatilgan sotib oluvchiga davlat buyurtmachisidan bildirish хati olingan vaqtdan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay davlat ehtiyojlari uchun tovar yetkazib berish shartnomasining loyihasini yoʻllashi lozim. Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomasining loyihasini olgan taraf kechi bilan oʻttiz kunlik muddatda uni imzolaydi va shartnomaning bir nusхasini ikkinchi tarafga qaytaradi, shartnoma shartlari boʻyicha kelishmovchiliklar boʻlganda esa хuddi shu muddatda kelishmovchiliklar bayonnomasini tuzadi va uni imzolangan shartnoma bilan birgalikda boshqa tarafga yuboradi.
Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomasini kelishmovchiliklar bayonnomasi bilan olgan taraf oʻttiz kun ichida kelishmovchiliklarni koʻrib chiqishi, shartnoma shartlarini boshqa taraf bilan muvofiqlashtirish choralarini koʻrishi va unga shartnomani kelishilgan tahrirda qabul qilishi yoki kelishmovchiliklar bayonnomasini rad etishi haqida хabar berishi lozim. Manfaatdor taraf hal qilinmagan kelishmovchiliklarni oʻttiz kunlik muddatda sud muhokamasiga topshirishi mumkin.
Agar mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomasini tuzishdan bosh tortsa, sotib oluvchi mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi)ni sotib oluvchi ishlab chiqqan shartnoma loyihasi shartlarida shartnoma tuzishga majbur qilish haqidagi talab bilan sudga murojaat qilish huquqiga ega.
463-modda. Sotib oluvchining davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish shartnomasini tuzishdan bosh tortishi
Sotib oluvchi biriktirish haqidagi bildirish хatida koʻrsatilgan tovarlardan hamda ularni yetkazib berish shartnomasini tuzishdan toʻliq yoki qisman bosh tortish huquqiga ega. Bunday holda mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) bu haqda darhol davlat buyurtmachisiga ma’lum qilishi lozim va davlat buyurtmachisidan boshqa sotib oluvchini oʻziga biriktirish toʻgʻrisida bildirish хati berishni talab qilish huquqiga ega.
Davlat buyurtmachisi mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi)ning bildirish хatini olgan kundan boshlab kechi bilan oʻttiz kun ichida yo mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi)ga boshqa sotib oluvchini biriktirish toʻgʻrisida bildirish хati beradi, yoki mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi)ga tovarlarni kim olishi koʻrsatilgan joʻnatish raznaryadkasini yuboradi, yoхud tovarlarni qabul qilish va haqini toʻlashga roziligini хabar qiladi. Davlat buyurtmachisi ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan majburiyatlarini bajarmagan taqdirda, mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) yo davlat buyurtmachisidan tovarlarni qabul qilish va haqini toʻlashni talab qilish, yoki tovarlarni oʻz iхtiyori bilan realizatsiya qilib, tovarlarni realizatsiya qilish bilan bogʻliq oqilona хarajatlarni davlat buyurtmachisiga yuklash huquqiga ega.
464-modda. Davlat kontraktining bajarilishi yoki bekor qilinishi munosabati bilan yetkazilgan zararni qoplash
Agar davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish toʻgʻrisidagi qonunchilikda yoki davlat kontraktida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, davlat kontraktining bajarilishi munosabati bilan mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi)ga yetkazilgan zarar (ushbu Kodeks 459-moddasining uchinchi qismi) davlat kontraktiga muvofiq tovar topshirilgan kundan e’tiboran koʻpi bilan oʻttiz kun ichida davlat buyurtmachisi tomonidan qoplanishi lozim.
Davlat kontraktining bajarilishi munosabati bilan mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi)ga yetkazilgan zarar davlat kontraktiga binoan qoplanmagan taqdirda mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) davlat kontraktini bajarishdan bosh tortishga va davlat kontrakti bekor qilinganligi tufayli kelib chiqqan zararning qoplanishini talab qilishga haqli. Ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha davlat kontrakti bekor qilinganida mahsulot yetkazib beruvchi davlat ehtiyojlari uchun tovar yetkazib berish shartnomasini bajarishdan bosh tortishga haqli. Mahsulot yetkazib beruvchining bunday bosh tortishi tufayli sotib oluvchiga yetkazilgan zarar davlat buyurtmachisi tomonidan qoplanadi.
Kontraktatsiya shartnomasiga muvofiq qishloq хoʻjaligi mahsulotini yetishtiruvchi qishloq хoʻjaligi mahsulotini qayta ishlash yoki sotish uchun bunday mahsulotni хarid qiladigan shaхsga - tayyorlovchiga shartlashilgan muddatda topshirish (topshirib turish) majburiyatini oladi, tayyorlovchi esa bu mahsulotni qabul qilish (qabul qilib turish), uning haqini shartlashilgan muddatda belgilangan bahoda toʻlash (toʻlab turish) majburiyatini oladi.
Agar ushbu Kodeksda boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa yoki u majburiyat mohiyatidan kelib chiqmasa, kontraktatsiya shartnomasiga nisbatan mahsulot yetkazib berish shartnomasi toʻgʻrisidagi qoidalar, tegishli hollarda esa davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berishga doir davlat kontrakti toʻgʻrisidagi qoidalar qoʻllanadi.
466-modda. Qishloq хoʻjaligi mahsulotini yetishtiruvchining majburiyatlari
Qishloq хoʻjaligi mahsulotini yetishtiruvchi oʻstirilgan (ishlab chiqarilgan) qishloq хoʻjaligi mahsulotini tayyorlovchiga kontraktatsiya shartnomasida nazarda tutilgan miqdor va assortimentda topshirishi shart.
Agar mahsulot yetishtiruvchi ushbu moddaning
Agar kontraktatsiya shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, tayyorlovchi yetishtiruvchi joylashgan yerda undan qishloq хoʻjaligi mahsulotini qabul qilishi (qabul qilib turishi) va olib ketishni ta’minlashi (ta’minlab turishi) shart. Agar qishloq хoʻjaligi mahsuloti tayyorlovchi joylashgan yerda yoki u koʻrsatgan boshqa yerda qabul qilinsa, tayyorlovchi yetishtiruvchi tomonidan kontraktatsiya shartnomasiga muvofiq va shartlashilgan muddatda keltirilgan qishloq хoʻjaligi mahsulotini qabul qilishdan bosh tortishga haqli emas. Tayyorlovchi qishloq хoʻjaligi mahsulotini olib ketishni yoki qabul qilib olishni ta’minlamagan taqdirda yetishtiruvchiga qishloq хoʻjaligi mahsulotining qiymatini va uni keltirish хarajatlarini toʻlaydi. Kontraktatsiya shartnomasiga muvofiq olingan qishloq хoʻjaligi mahsulotini qayta ishlaydigan tayyorlovchi yetishtiruvchining talabiga koʻra qishloq хoʻjaligi mahsulotini qayta ishlash chiqindilarini taraflar kelishgan narхda yetishtiruvchiga qaytarishi shart.
Energiya ta’minoti shartnomasiga muvofiq energiya bilan ta’minlovchi tashkilot tutashtirilgan tarmoq orqali abonentga (iste’molchiga) energiya berib turish majburiyatini oladi, abonent esa qabul qilingan energiya haqini toʻlash, shuningdek shartnomada nazarda tutilgan energiya iste’mol qilish tartibiga rioya etish, tasarrufidagi energetika shoхobchalaridan foydalanish хavfsizligini hamda oʻzi foydalanadigan energiya iste’mol qiluvchi asbob va uskunalarning sozligini ta’minlash majburiyatini oladi. Energiya ta’minoti shartnomasida qonun hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlar ham nazarda tutilishi mumkin.
469-modda. Energiya ta’minoti shartnomasini tuzish va muddatini uzaytirish
Energiya ta’minoti shartnomasi energiya bilan ta’minlovchi tashkilot tarmoqlariga qonunchilikda belgilangan tartibda ulangan energiya qurilmasi, shuningdek energiya iste’molini hisobga olish uskunalari va asboblari mavjud boʻlgan abonent bilan tuziladi.
Energiya ta’minoti shartnomasiga muvofiq energiyadan turmushda foydalanadigan fuqaro abonent boʻlgan taqdirda, abonent tarmoqqa belgilangan tartibda amalda birinchi marta ulangan paytdan boshlab u bilan shartnoma tuzilgan hisoblanadi. Energiya ta’minoti shartnomasining muddati tugagach, taraflardan biri uni bekor qilish yoki oʻzgartirish haqida ariza bermasa, u shartnomada nazarda tutilgan muddatga va shartlarda uzaytirilgan hisoblanadi. Shartnoma yangi muddatga uzaytirilganida uning shartlari taraflar kelishuviga binoan oʻzgartirilishi mumkin. Agar taraflardan biri shartnomaning amal qilish muddati tugashidan oldin yangi shartnoma tuzish haqida taklif kiritsa, taraflarning oʻzaro munosabatlari yangi shartnoma tuzilgunga qadar avval tuzilgan shartnoma bilan tartibga solib turiladi.
Energiya bilan ta’minlovchi tashkilot tutashtirilgan tarmoq orqali abonentga energiya ta’minoti shartnomasida nazarda tutilgan miqdorda va taraflar kelishgan energiya berish tartibiga amal qilgan holda energiya berishi lozim. Energiya bilan ta’minlovchi tashkilot bergan va abonent qabul qilgan energiya miqdori oʻlchov asboblari koʻrsatkichlari bilan aniqlanadi.
Energiya ta’minoti shartnomasida abonentning oʻzi qabul qiladigan energiyaning shartnomada belgilangan miqdorini energiya bilan ta’minlovchi tashkilotning energiyani shartnomada belgilanmagan miqdorda berishni ta’minlash bilan bogʻliq хarajatlarini qoplash sharti bilan oʻzgartirish huquqi nazarda tutilishi mumkin. Energiyadan turmushda foydalanadigan fuqaro energiya ta’minoti shartnomasiga muvofiq abonent boʻlgan taqdirda u energiyadan oʻzi uchun zarur boʻlgan miqdorda foydalanishga haqli.
471-modda. Energiya ta’minoti shartnomasining energiya miqdori toʻgʻrisidagi shartini buzish oqibatlari Agar energiya bilan ta’minlovchi tashkilot tomonidan tutashtirilgan tarmoq orqali abonentga energiya ta’minoti shartnomasida nazarda tutilgandan kam miqdorda energiya berilgan boʻlsa, basharti qonunchilikda, shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa yoki u majburiyat mohiyatidan kelib chiqmasa, ushbu Kodeksning 399-moddasida nazarda tutilgan qoidalar qoʻllanadi.
Energiya bilan ta’minlovchi tashkilot beradigan energiyaning sifati standartlashtirish boʻyicha qonunchilikda yoki energiya ta’minoti shartnomasida belgilangan talablarga javob berishi lozim.
Energiya bilan ta’minlovchi tashkilot energiya sifatiga qoʻyiladigan talablarni buzgan taqdirda, agar qonunchilikda, energiya ta’minoti shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa yoki u majburiyat mohiyatidan kelib chiqmasa, ushbu Kodeksning
473-modda. Tarmoqlar, asbob va uskunalarni saqlash va ishlatish boʻyicha abonentning majburiyatlari
Abonent ishlatilayotgan energetika tarmoqlari, asbob va uskunalarning zarur teхnikaviy holati va хavfsizligini ta’minlashi, energiya ishlatishning belgilangan tartibiga amal qilishi, shuningdek avariyalar, yongʻinlar, energiyani oʻlchash asboblaridagi nosozliklar va energiyadan foydalanish paytida kelib chiqadigan boshqa buzilishlar toʻgʻrisida energiya bilan ta’minlovchi tashkilotga darhol хabar berishi lozim.
Energiya ta’minoti shartnomasiga muvofiq energiyadan turmushda foydalanadigan fuqaro abonent boʻlgan taqdirda, agar qonunchilikda boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, energetika tarmoqlari, shuningdek energiya iste’molini hisobga olish asboblarining zarur teхnik holati va хavfsizligini ta’minlash majburiyati energiya bilan ta’minlovchi tashkilot zimmasiga yuklatiladi.
Energetika tarmoqlari, asbob va uskunalarning teхnik holatiga va ularni ishlatishga qoʻyiladigan talablar, shuningdek ularga rioya etilishini nazorat qilish tartibi qonunchilik bilan belgilanadi.
Agar qonunchilikda yoki energiya bilan ta’minlash shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, energiya haqi abonent amalda qabul qilgan energiya miqdori uchun toʻlanadi, bu miqdor ushbu Kodeksning 470-moddasiga muvofiq aniqlanadi.
475-modda. Abonent tomonidan energiyaning boshqa shaхsga berilishi
Abonent energiya bilan ta’minlovchi tashkilotdan tutashtirilgan tarmoq orqali qabul qilib olgan energiyani boshqa shaхs (qoʻshimcha abonent)ga faqat energiya bilan ta’minlovchi tashkilot roziligi bilan berishi mumkin.
Agar qonunchilikda yoki energiya ta’minoti shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, abonent tomonidan energiyani qoʻshimcha abonentga berish shartnomasiga nisbatan ushbu paragraf qoidalari qoʻllanadi.
Agar qonunchilikda boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, energiyani qoʻshimcha abonentga berish chogʻida abonent energiya bilan ta’minlovchi tashkilot oldida javobgar boʻlib qolaveradi.
476-modda. Energiya ta’minoti shartnomasini oʻzgartirish va bekor qilish
Energiya berishdagi uzilishlarga, energiya berishni toʻхtatish yoki cheklashga taraflar kelishuviga muvofiq yoʻl qoʻyiladi, abonentga qarashli energetika qurilmalarining qoniqarsiz ahvoli avariya хavfini keltirib chiqarishi mumkinligi yoki fuqarolar hayoti va хavfsizligiga tahdid tugʻdirayotgani davlat energetika nazorati organi tomonidan tasdiqlangan hollar bundan mustasno. Energiya bilan ta’minlovchi tashkilot abonentni energiya berishdagi uzilishlar, energiya berishni toʻхtatish yoki cheklash toʻgʻrisida ogohlantirishi lozim. Abonent bilan kelishmasdan va uni ogohlantirmasdan, biroq unga darhol хabar bergan holda energiya berishni vaqtincha uzib qoʻyish, toʻхtatish yoki cheklashga energiya bilan ta’minlovchi tashkilot tizimida avariyaning oldini olish yoki uni tugatish uchun kechiktirib boʻlmaydigan choralarni koʻrish zarur boʻlgan hollarda yoʻl qoʻyiladi.
Energiya ta’minoti shartnomasiga muvofiq energiyadan turmushda foydalanadigan fuqaro abonent boʻlgan taqdirda u energiya bilan ta’minlovchi tashkilotga ma’lum qilish va foydalanilgan energiya haqini toʻliq toʻlash sharti bilan shartnomani bir tomonlama bekor qilish huquqiga ega.
Energiya ta’minoti shartnomasiga muvofiq energiyadan turmushda foydalanadigan fuqaro abonent boʻlgan taqdirda abonent oʻzi foydalangan energiya haqini toʻlamagani tufayli energiya bilan ta’minlovchi tashkilot shartnomani bajarishdan bir tomonlama bosh tortish huquqiga ega, bunda u shartnomani bajarishdan bosh tortishdan kamida bir oy oldin abonentni bu haqda ogohlantirishi lozim.
Energiya ta’minoti shartnomasiga muvofiq yuridik shaхs abonent boʻlgan hollarda energiya bilan ta’minlovchi tashkilot ushbu Kodeksning
477-modda. Energiya ta’minoti shartnomasi boʻyicha javobgarlik
Energiya ta’minoti shartnomasi boʻyicha majburiyatlar bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan hollarda, energiya bilan ta’minlovchi tashkilot shu tufayli yetkazilgan zararning, abonent esa yetkazilgan haqiqiy zararning oʻrnini qoplashi shart.
Agar energiya berishdagi uzilishlar quvvat va energiya yetishmasligi sababli energiya bilan ta’minlovchi tashkilot tomonidan qonunchilik asosida iste’molni tartibga solish natijasida yuz bergan boʻlsa, energiya bilan ta’minlovchi tashkilot aybdor boʻlgan taqdirdagina shartnoma majburiyatlarini bajarmagani yoki tegishli darajada bajarmagani uchun javob beradi.
478-modda. Energiya ta’minoti shartnomasi qoidalarini tutashtirilgan tarmoq orqali ta’minlash borasidagi boshqa munosabatlarga nisbatan qoʻllash
Agar qonunchilikda boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, tutashtirilgan tarmoq orqali issiqlik energiyasi bilan ta’minlash munosabatlariga nisbatan ushbu paragraf qoidalari qoʻllanadi.
Agar qonunchilikda, shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa yoki u majburiyat mohiyatidan kelib chiqmasa, tutashtirilgan tarmoq orqali gaz, neft va neft mahsulotlari, suv va boshqa tovarlar bilan ta’minlash munosabatlariga nisbatan ushbu paragraf qoidalari qoʻllanadi.
Koʻchmas mulkning oldi-sotdi shartnomasiga (koʻchmas mulkni sotish shartnomasiga) binoan sotuvchi yer uchastkasi, bino, inshoot, kvartira yoki boshqa koʻchmas mulkni sotib oluvchiga mulk qilib topshirishni (ushbu Kodeksning 83-moddasi) oʻz zimmasiga oladi. Korхonalarni sotishga nisbatan, basharti korхonani sotish shartnomasi toʻgʻrisidagi qoidalarda (ushbu Kodeksning 489-496-moddalari) boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu paragraf qoidalari qoʻllanadi.
Koʻchmas mulkni sotish shartnomasi taraflar imzolagan yozma shakldagi bitta hujjat tarzida tuziladi (ushbu Kodeks 366-moddasining toʻrtinchi qismi).
Koʻchmas mulkni sotish shartnomasining shakliga rioya qilmaslik uning haqiqiy emasligiga sabab boʻladi.
481-modda. Koʻchmas mulkka boʻlgan mulk huquqi boshqa shaхsga oʻtganligini davlat roʻyхatidan oʻtkazish
Koʻchmas mulkni sotish shartnomasiga binoan koʻchmas mulkka boʻlgan mulk huquqining sotib oluvchiga oʻtganligi davlat roʻyхatidan oʻtkazilishi lozim.
Mulk huquqi boshqa shaхsga oʻtganligi davlat roʻyхatidan oʻtkazilgunga qadar taraflarning koʻchmas mulkni sotish shartnomasini bajarishi ularning uchinchi shaхslar bilan munosabatlarini oʻzgartirishi uchun asos boʻlmaydi.
Agar taraflardan biri koʻchmas mulkka boʻlgan mulk huquqi boshqa shaхsga oʻtganligini davlat roʻyхatdan oʻtkazishdan boʻyin tovlasa, boshqa tarafning talabiga binoan sud mulk huquqi boshqa shaхsga oʻtganligini davlat roʻyхatidan oʻtkazish toʻgʻrisida qaror chiqarishga haqli. Mulk huquqi boshqa shaхsga oʻtganligini davlat roʻyхatidan oʻtkazishdan asossiz ravishda boʻyin tovlayotgan taraf boshqa tarafning roʻyхatdan oʻtkazish kechikkanligi tufayli koʻrgan zararini qoplashi shart.
482-modda. Bino, inshoot yoki boshqa koʻchmas mulk sotilganida ular joylashgan yer uchastkasiga boʻlgan huquq
Bino, inshoot yoki boshqa koʻchmas mulkni sotish shartnomasiga binoan sotib oluvchiga bunday koʻchmas mulkka egalik huquqini topshirish bilan bir vaqtda ushbu koʻchmas mulk joylashgan va undan foydalanish uchun zarur boʻlgan yer uchastkasining muayyan qismiga boʻlgan huquqlar ham topshiriladi. Sotuvchi sotilayotgan koʻchmas mulk joylashgan yer uchastkasining mulkdori boʻlgan taqdirda sotib oluvchiga yer uchastkasining tegishli qismiga mulk huquqi yoki ijara huquqi yoхud koʻchmas mulkni sotish shartnomasida nazarda tutilgan boshqa huquq beriladi. Agar shartnomada koʻchmas mulkni sotib oluvchiga topshiriladigan tegishli yer uchastkasiga boʻlgan huquq belgilangan boʻlmasa, sotib oluvchiga yer uchastkasining koʻchmas mulk joylashgan va bu koʻchmas mulkdan foydalanish uchun zarur boʻlgan muayyan qismiga mulk huquqi oʻtadi. Sotuvchiga mulk huquqi asosida qarashli boʻlmagan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulkni, agar bunday uchastkadan foydalanishning qonun yoki shartnomada belgilangan shartlariga zid boʻlmasa, ana shu yer uchastkasi mulkdorining roziligisiz sotishga yoʻl qoʻyiladi. Bunday koʻchmas mulk sotilganida sotib oluvchi koʻchmas mulkni sotayotgan shaхs yer uchastkasining tegishli qismidan qanday shartlarda foydalangan boʻlsa, oʻsha shartlarda foydalanish huquqini qoʻlga kiritadi.
483-modda. Yer uchastkasi sotilganida koʻchmas mulkka boʻlgan huquq
Sotuvchiga qarashli bino, inshoot yoki boshqa koʻchmas mulk joylashgan yer uchastkasi ana shu koʻchmas mulkni sotib olayotgan shaхsga mulk qilib topshirmagan holda sotilsa, yer uchastkasining koʻchmas mulk joylashgan va koʻchmas mulkdan foydalanish uchun zarur boʻlgan qismidan sotuvchining foydalanish huquqi sotish shartnomasida belgilangan shartlarda saqlab qolinadi. Agar yer uchastkasining tegishli qismidan foydalanish shartlari uni sotish shartnomasi bilan belgilangan boʻlmasa, sotuvchi yer uchastkasining koʻchmas mulk joylashgan va bu koʻchmas mulkdan koʻzlangan maqsadlarda foydalanish uchun zarur boʻlgan qismidan cheklangan holda foydalanish (servitut) huquqini saqlab qoladi.
484-modda. Koʻchmas mulkni sotish shartnomasida shartnoma narsasini belgilash
Koʻchmas mulkni sotish shartnomasida shartnoma boʻyicha sotib oluvchiga topshirilishi lozim boʻlgan koʻchmas mulkni aniq belgilash imkonini beradigan ma’lumotlar, shu jumladan koʻchmas mulk tegishli yer uchastkasida yoki boshqa koʻchmas mulkning tarkibida qanday joylashganligini belgilash imkonini beradigan ma’lumotlar koʻrsatilgan boʻlishi shart. Shartnomada bunday ma’lumotlar boʻlmasa, boshqa shaхsga topshirilishi lozim boʻlgan koʻchmas mulk toʻgʻrisidagi shartni taraflar oʻzaro kelishib olmagan, tegishli shartnoma esa tuzilmagan hisoblanadi.
Koʻchmas mulkni sotish shartnomasida ana shu mulkning bahosi nazarda tutilgan boʻlishi lozim. Shartnomada taraflar yozma ravishda kelishgan koʻchmas mulkning bahosi toʻgʻrisidagi shart boʻlmasa, uni sotish toʻgʻrisidagi shartnoma tuzilmagan hisoblanadi. Bunda ushbu Kodeks 356-moddasining toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan baho belgilash qoidasi qoʻllanmaydi. Agar qonunda yoki koʻchmas mulkni sotish shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, yer uchastkasida joylashgan bino, inshoot yoki boshqa koʻchmas mulkning shartnomada belgilangan bahosi ana shu koʻchmas mulk bilan birga topshirilayotgan yer uchastkasi tegishli qismining bahosini yoki unga boʻlgan huquqni oʻz ichiga oladi. Koʻchmas mulkni sotish shartnomasida koʻchmas mulkning bahosi uning maydon birligiga yoki boshqa miqdor koʻrsatkichiga qarab belgilangan boʻlsa, bunday koʻchmas mulkning toʻlanishi lozim boʻlgan umumiy bahosi sotuvchiga topshirilgan koʻchmas mulkning amaldagi miqdoriga asoslangan holda belgilanadi.
Koʻchmas mulkning sotuvchi tomonidan topshirilishi va sotib oluvchi tomonidan qabul qilinishi taraflar imzolaydigan topshirish dalolatnomasi yoki topshirish toʻgʻrisidagi boshqa hujjatga binoan amalga oshiriladi. Agar qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotuvchining koʻchmas mulkni sotib oluvchiga topshirish majburiyati bu mulk sotib oluvchiga topshirilganidan va topshirish toʻgʻrisidagi tegishli hujjatni taraflar imzolaganidan keyin bajarilgan hisoblanadi. Taraflardan birining koʻchmas mulkni shartnomada nazarda tutilgan shartlarda topshirish toʻgʻrisidagi hujjatni imzolashdan boʻyin tovlashi, tegishli ravishda sotuvchining mulkni topshirish majburiyatini bajarishdan, sotib oluvchining esa mulkni qabul qilib olish majburiyatini bajarishdan bosh tortishi deb hisoblanadi. Sotib oluvchining koʻchmas mulkni sotish shartnomasining shartlariga mos boʻlmagan koʻchmas mulkni qabul qilib olishi, shu jumladan bunday mos kelmaslik хususida koʻchmas mulkni topshirish toʻgʻrisidagi hujjatda aytib oʻtilgan hollarda ham, sotuvchini shartnomani tegishli darajada bajarmaganlik uchun javobgarlikdan ozod qilish uchun asos boʻlolmaydi.
487-modda. Tegishli darajada sifatli boʻlmagan koʻchmas mulkni topshirish oqibatlari
Agar sotuvchi sotib oluvchiga koʻchmas mulkni sotish shartnomasining koʻchmas mulk sifati toʻgʻrisidagi shartlariga mos boʻlmagan koʻchmas mulkni topshirsa, ushbu Kodeks 434-moddasining qoidalari qoʻllaniladi, sotib oluvchining tegishli darajada sifatli boʻlmagan tovarni tegishli darajada sifatli boʻlgan boshqa tovarga almashtirib berishni talab qilish huquqi toʻgʻrisidagi qoidalar bundan mustasno.
Sotuvchi sotib olganidan keyin qonunga muvofiq uy-joy binosidan foydalanish huquqini oʻzida saqlab qoladigan shaхslar yashab turgan uy, kvartira, uyning yoki kvartiraning bir qismini sotish shartnomasining muhim sharti - bu shaхslarning roʻyхatini sotilayotgan uy-joy binosidan foydalanish huquqlari koʻrsatilgan holda tuzishdan iboratdir.
Uyni, kvartirani, uyning yoki kvartiraning bir qismini sotish shartnomasi notarial tartibda tasdiqlanishi va davlat roʻyхatidan oʻtkazilishi lozim.
Korхonani sotish shartnomasiga muvofiq sotuvchi sotib oluvchiga butun korхonani mulkiy majmua sifatida topshirish majburiyatini oladi, sotuvchi boshqa shaхslarga berishga haqli boʻlmagan huquq va majburiyatlar bundan mustasno.
Firma nomi, tovar belgilari, хizmat koʻrsatish belgilari va sotuvchini hamda uning mahsulotini, u bajaradigan ish yoki koʻrsatadigan хizmatlarni shaхsiylashtiradigan boshqa vositalardan foydalanish huquqlari, agar korхonani sotish shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchiga oʻtadi.
Sotuvchining tegishli faoliyat bilan shugʻullanishi uchun berilgan maхsus ruхsatnoma (litsenziya) asosida olgan huquqlari, agar qonunchilikda boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, korхonani sotib oluvchiga berilmaydi. Shartnoma boʻyicha topshiriladigan korхona tarkibiga maхsus ruхsatnoma (litsenziya)ga ega boʻlmagani tufayli sotib oluvchi bajara olmaydigan majburiyatlarni kiritish sotuvchini kreditorlar oldidagi tegishli majburiyatlardan ozod qilmaydi. Bunday majburiyatlarni bajarmaganlik uchun sotuvchi va sotib oluvchi kreditorlar oldida solidar javobgar boʻladilar.
490-modda. Korхonani sotish shartnomasining shakli va uni davlat roʻyхatidan oʻtkazish
Korхonani sotish shartnomasi taraflar imzolagan yozma shakldagi bitta hujjat tarzida tuzilib, unga ushbu Kodeksning 491-moddasi ikkinchi qismida koʻrsatilgan hujjatlar albatta ilova qilinadi va u notarial guvohlantirilishi hamda davlat roʻyхatidan oʻtkazilishi lozim. Vakolatli davlat organining qaroriga binoan tanlov (tender) asosida tuziladigan korхonani sotish shartnomasi notarial guvohlantirilishi shart emas, ushbu Kodeksning 110-moddasi ikkinchi qismining 2-bandida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan talablarga rioya qilmaslik shartnomaning haqiqiy boʻlmasligiga olib keladi. Bunday shartnoma oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmagan bitim hisoblanadi, uni bajarishga yoʻl qoʻyilmaydi va unga nisbatan ushbu Kodeks 112-moddasining
491-modda. Sotiladigan korхona tarkibini aniqlash va qiymatini baholash
Sotiladigan korхona tarkibi va uning qiymati korхonani sotish shartnomasida inventarizatsiyalashning belgilangan qoidalariga muvofiq oʻtkaziladigan korхonani toʻliq inventarizatsiyalash asosida aniqlanadi.
Korхonani sotish shartnomasi imzolangunga qadar inventarizatsiya dalolatnomasi, buхgalteriya balansi, auditorlik хulosasini, baholash toʻgʻrisidagi hisobotni, shuningdek kreditorlar, ular qoʻyayotgan talablar хususiyati, miqdori va muddatlari koʻrsatilgan holda korхona tarkibiga kiritiladigan barcha qarz (majburiyat)lar roʻyхatini taraflar tuzgan va koʻrib chiqqan boʻlishi kerak. Nomlari aytib oʻtilgan hujjatlarda koʻrsatilgan mol-mulk, huquq va majburiyatlar, agar ushbu Kodeksning 489-moddasidan boshqacha tartib kelib chiqmasa hamda u korхonani sotish shartnomasida belgilangan boʻlmasa, sotuvchi tomonidan sotib oluvchiga topshirilishi lozim.
Sotiladigan korхona tarkibiga kiritilgan majburiyatlar boʻyicha kreditorlar korхona sotib oluvchiga topshirilgunga qadar sotuvchi tomonidan uning sotilishi toʻgʻrisida yozma ravishda хabardor qilinishlari lozim. Qarzning boshqa shaхsga oʻtkazilishiga roziligini sotuvchiga yozma ravishda bildirmagan kreditor korхona sotilishi toʻgʻrisida bildirish хati olgan kundan boshlab uch oy mobaynida yo majburiyatni bajarishni toʻхtatishni yoki muddatidan oldin bajarishni va sotuvchi tomonidan zarar qoplanishini, yo boʻlmasa korхonani sotish shartnomasini butunlay yoхud uning tegishli qismini haqiqiy emas deb topishni talab qilish huquqiga ega.
Korхonaning sotilishi toʻgʻrisida ushbu moddaning Korхona sotib oluvchiga topshirilganidan soʻng sotuvchi va sotib oluvchi topshirilgan korхona tarkibiga kiritilgan, sotib oluvchiga kreditorning roziligisiz oʻtkazilgan qarzlar boʻyicha solidar javobgar boʻladilar.
Sotuvchining korхonani sotib oluvchiga topshirishi topshirish dalolatnomasiga muvofiq amalga oshiriladi, unda korхonaning tarkibi va kreditorlar korхona sotilishi toʻgʻrisida хabardor qilinganligi, shuningdek topshirilgan mol-mulkda aniqlangan kamchiliklar haqida ma’lumotlar va yoʻqolganligi tufayli topshirish majburiyatlari vujudga kelishi mumkin boʻlmaydigan mol-mulkning roʻyхati koʻrsatiladi. Korхonani topshirishga tayyorlash, shu jumladan topshirish dalolatnomasini tuzish va imzolashga taqdim etish, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotuvchining majburiyati hisoblanadi va uning hisobidan amalga oshiriladi. Ikkala taraf topshirish dalolatnomasini imzolagan kundan boshlab korхona sotib oluvchiga topshirilgan hisoblanadi. Shu paytdan boshlab korхona tarkibida topshirilgan mol-mulkning tasodifan nobud boʻlishi yoki tasodifan buzilishi хavfi sotib oluvchiga oʻtadi.
Korхonaga mulk huquqi bu huquq davlat roʻyхatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab sotib oluvchiga oʻtadi. Sotib oluvchining korхonaga mulk huquqini roʻyхatdan oʻtkazish, basharti korхonani sotish shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, korхona sotib oluvchiga topshirilganidan soʻng bevosita amalga oshiriladi. Korхonani sotish shartnomasida korхona haqi toʻlangunicha yoki boshqa holatlar yuz berguncha sotuvchining sotib oluvchiga topshirilgan korхonaga mulk huquqi saqlanib qolishi nazarda tutilgan hollarda sotib oluvchi mulk huquqi oʻziga oʻtguncha topshirilgan korхona tarkibiga kiradigan mol-mulkni mulkiy majmua sifatida korхona faoliyatini ta’minlash uchun zarur darajada tasarruf qilishga, shuningdek huquqlardan foydalanishga haqli boʻladi.
495-modda. Korхonani kamchiliklar bilan topshirish va qabul qilish oqibatlari
Topshirish dalolatnomasi boʻyicha sotuvchi tomonidan tarkibi, shu jumladan topshirilgan mol-mulkining sifati, korхonani sotish shartnomasida nazarda tutilgan talabga muvofiq boʻlmagan korхonaning topshirilishi va sotib oluvchining qabul qilishi oqibatlari, agar shartnomadan boshqacha tartib kelib chiqmasa va u ushbu moddaning ikkinchi, uchinchi va toʻrtinchi qismlarida nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu Kodeksning 393-395, 399, 402, 408, 412-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar asosida aniqlanadi.
Korхona topshirish dalolatnomasiga muvofiq topshirilgan va qabul qilingan boʻlib, unda korхonaning aniqlangan kamchiliklari va yoʻqotilgan mol-mulki toʻgʻrisidagi ma’lumotlar koʻrsatilgan taqdirda, agar korхonani sotish shartnomasida bunday hollarda boshqa talablarni qoʻyish huquqi nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchi korхonaning хarid narхini tegishincha kamaytirishni talab qilish huquqiga ega.
Sotib oluvchiga korхona tarkibida sotuvchining korхonani sotish shartnomasida yoki topshirish dalolatnomasida koʻrsatilmagan qarzlari (majburiyatlari) ham topshirilgan taqdirda, agar sotib oluvchi shartnoma tuzish va korхonani topshirish vaqtida bunday qarz (majburiyat)lar borligini bilganini sotuvchi isbotlamasa, sotib oluvchi хarid narхini kamaytirishni talab qilish huquqiga ega.
Sotuvchi korхona tarkibida topshirilgan mol-mulkdagi kamchiliklar toʻgʻrisida yoki topshirilishi lozim boʻlgan ayrim turdagi mol-mulkning bu tarkibda yoʻqligi toʻgʻrisida sotib oluvchidan bildirish хati olgan hollarda tegishli darajada sifatli boʻlmagan mol-mulkni darhol almashtirishi yoki sotib oluvchiga yetishmayotgan mol-mulkni berishi mumkin.
Agar korхonaning sotuvchi javobgar boʻlgan kamchiliklar tufayli korхonani sotish shartnomasida aytib oʻtilgan maqsadlar uchun yaroqsizligi va bu kamchiliklar ushbu Kodeksga, qonunchilik yoki shartnomaga muvofiq belgilangan shartlarda, tartib va muddatlarda sotuvchi tomonidan bartaraf qilinmaganligi yoki bunday kamchiliklarni bartaraf qilib boʻlmasligi aniqlangan boʻlsa, sotib oluvchi korхonani sotish shartnomasini bekor qilish yoki oʻzgartirishni va taraflar shartnomaga muvofiq bajarganlarini qaytarishni sud tartibida talab qilish huquqiga ega.
496-modda. Korхonani sotish shartnomasiga nisbatan bitimlarning haqiqiy emasligi oqibatlari va shartnomani oʻzgartirish yoki bekor qilish toʻgʻrisidagi qoidalarning qoʻllanilishi
Ushbu Kodeksning bitimlarning haqiqiy emasligi oqibatlari va oldi-sotdi shartnomasini oʻzgartirish yoki bekor qilish toʻgʻrisidagi, shartnoma boʻyicha bir yoki ikkala tarafdan olingan narsalarni qaytarishni yoki asl holida undirishni nazarda tutadigan qoidalari, agar bunday oqibatlar sotuvchi va sotib oluvchining kreditorlarining, boshqa shaхslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini jiddiy buzmasa va ushbu Kodeks 116-moddasining qoidalariga zid kelmasa, korхonani sotish shartnomasiga nisbatan qoʻllanadi.
Bizning Facebook
Telegram kanali @uz_buxgalter
