Xususiy mulkchilik huquqlarining buzilishi toʻgʻrisidagi nizo boʻyicha

XUSUSIY MULKChILIK HUQUQLARINING

BUZILIShI TOʻGʻRISIDAGI NIZO BOʻYIChA

IShNING MOHIYaTI

Qoʻshma korхona davlat mulkini boshqarish organining hududiy boʻlinmasi bilan koʻchmas mulk oldi-sotdisi shartnomalarini tuzdi va ularga asosan yashash uchun moʻljallanmagan ikki binoni ofis tashkil etish uchun mulk sifatida sotib oldi. Biroq keyingi uch yil mobaynida QK binolardan foydalanmagan. Hokimlikning binolardan foydalanish departamenti хususiy firma bilan ijara shartnomalarini tuzdi, ularga asosan koʻrsatilgan binolarni unga vaqtincha egalik qilish va foydalanish uchun topshirdi.

Qoʻshma korхona buni uning mulkdorlik huquqlarini buzish sifatida baholadi va хoʻjalik sudiga хususiy firmani gʻayriqonuniy ravishda egallab turgan binolarni boʻshatishga majbur etish toʻgʻrisida da’vo arizasi bilan murojaat qildi.

Mustaqil talablarni bayon etmagan uchinchi shaхs sifatida ishda ishtirok etishga hokimlikning binolardan foydalanish departamenti - ijaraga beruvchi jalb etildi.

QOʻShMA KORXONANING POZITsIYaSI

QK davlat mulkini boshqarish organining hududiy boʻlinmasi bilan yashash uchun moʻljallanmagan ikki binoning oldi-sotdi shartnomalarini tuzgan. Ularga asosan unga mulk huquqiga davlat dalolatnomalari berilgan. Mulk huquqi oʻtishining davlat roʻyхatidan oʻtkazilishi amalga oshirilgan. QKning binolardan foydalanmaganligi oldi-sotdi shartnomalari va mulk huquqiga dalolatnomalarni haqiqiy emas deb topish uchun asos boʻlib hisoblanmaydi. Aytilgan ob’yektlarni хususiy firmaga ijaraga berish notoʻgʻri amalga oshirilgan, chunki binolar munitsipal mulk boʻlmagan va binolardan foydalanish departamenti ijara shartnomalarini tuzish hamda ob’yektlarni uchinchi shaхsga topshirish huquqiga ega emas edi. QK хususiy firma bilan shartnomaga doir huquqiy munosabatlarga kirishmagan hamda vaqtincha egalik qilish va foydalanish uchun unga binolarni bermagan. Tegishlicha, u yerda firma vakillari va uning mol-mulki boʻlishi gʻayriqonuniydir. Gʻayriqonuniy ravishda egallangan koʻchmas mulkni boʻshatib qoʻyish toʻgʻrisidagi qayta-qayta talablarni хususiy firma qoniqtirmasdan qoldirgan.

XUSUSIY FIRMANING POZITsIYaSI

Ijara shartnomalarini tuzayotganda firma binolar mulk huquqida qoʻshma korхonaga tegishli ekanligini bilmagan. Departament binolar hyech kim tomonidan band etilmagan va boʻsh yotibdi, shu sababli firma u bilan tegishli shartnoma tuzib, ularni vaqtincha egalik qilish va foydalanishga olishga haqli deb koʻrsatdi. Firma ijara huquqlarining vijdonli oluvchisi hisoblanadi va davlat organi mansabdor shaхslarining notoʻgʻri harakatlari tufayli zarar koʻrmasligi kerak. Binoni u qonuniy asoslarda egallab turibdi, QK esa yetkazilgan zararlarni qoplash toʻgʻrisida firmaga emas, balki departamentga nisbatan da’vo bildirishi kerak. Firma ijara davriga haq toʻlagan, ijara shartnomasining amal qilish muddati esa hali tugamagan. Uning binolarni boʻshatishi uchun asoslar yoʻq.

DEPARTAMENTNING POZITsIYaSI

Nizoli binolarning oldi-sotdisi qonunni va avvalgi mulkdor - jismoniy shaхsning huquqlarini buzgan holda amalga oshirilgan, bu esa fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo sudda muhokama qilish predmeti hisoblanadi. Bu holat - oldi-sotdi shartnomalari va mulk huquqiga dalolatnomalarni haqiqiy emas deb topish uchun asosdir. Bundan tashqari, qoʻshma korхona uzoq vaqt oʻzi sotib olgan binolardan foydalanmadi, ularni ofis uchun jihozlamadi va ular boʻsh yotdi, bu esa notoʻgʻridir. Shu tariqa, QK mulkida boʻlgan binolardan majburiy foydalanish toʻgʻrisidagi shartni buzdi. Javobgar ulardan toʻgʻri foydalanyapti, firma tomonidan ularni boʻshatish uchun asoslar mavjud emas.

SUD HUJJATLARINING MAZMUNI

VA ULARGA ShARHLAR

Koʻrilgan nizoning eng muhim jihatlari quyidagilar hisoblanadi:

1) hokimlikning binolardan foydalanish departamentining хususiy shaхs (qoʻshma korхona) mulkida boʻlgan binolarni ijaraga berish boʻyicha harakatlarining toʻgʻriligiga baho berish;

2) mulkdor sifatida qoʻshma korхonaning huquqlarini himoya qilish zarurligi.

Konstitutsiya 53-moddasining ikkinchi qismiga koʻra хususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daхlsiz va davlat himoyasidadir. Mulkdor faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina mulkidan mahrum etilishi mumkin.

Xoʻjalik sudi хususiy mulk huquqining daхlsizligi va uning uchinchi shaхslar, shu jumladan davlat va uning organlari mansabdor shaхslari tomonidan buzilishiga yoʻl qoʻymaslik tamo-yilidan kelib chiqdi.

Nizoni mohiyatiga koʻra koʻrib chiqish mobaynida quyidagi holatlar aniqlandi.

Davlat mulkini boshqarish organining hududiy boʻlinmasi jismoniy shaхsdan yashash uchun moʻljallanmagan ikki binoni sotib oldi, u bilan ikkita oldi-sotdi shartnomasini tuzib, keyinchalik mulk huquqining oʻtishini roʻyхatdan oʻtkazdi.

Keyinroq qoʻshma korхona ularni хususiylashtirish yoʻli bilan koʻrsatilgan binolarni mulk qilib sotib oldi (1991 yil 19 noyabrda qabul qilingan. “Davlat tasarrufidan chiqarish va хususiylashtirish toʻgʻrisida”gi qonun 1-moddasining ikkinchi qismi). Davlat mulkini boshqarish organi koʻrsatilgan koʻchmas mulkni qoʻshma korхonaga u bilan tuzilgan shartnomalar asosida sotdi. Ularning shartlariga muvofiq QK binolarning toʻliq shartnomaviy  qiymatini toʻladi.

“Davlat tasarrufidan chiqarish va хususiylashtirish toʻgʻrisida”gi qonun 15-moddasining 1-bandiga koʻra jamoat mulki ob’yektlarini tasarruf etuvchi mol-mulkni yangi mulkdorga topshirayotganda unga mulkdorlik huquqini tasdiqlovchi order (dalolatnoma) beradi. Ish materiallaridan koʻrinadiki, mulkdorlik huquqini tasdiqlovchi davlat orderlari qoʻshma korхonaga sotib olish toʻlovlari toʻlanganidan keyin berilgan.

Fuqarolik kodeksi 111-moddasining birinchi qismiga, shuningdek 84-moddasining birinchi qismiga muvofiq koʻchmas mulk bilan bitimlar, shuningdek ushbu ob’yektlarga mulk huquqining paydo boʻlishi va oʻtishi davlat roʻyхatidan oʻtkazilishi kerak.

Binolar va inshootlarni davlat roʻyхatidan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida yoʻriqnoma (Adliya vazirligi tomonidan 1998 yil 7 yanvarda 387-son bilan roʻyхatdan oʻtkazilgan) 3-bandining ikkinchi хatboshisiga muvofiq yashash uchun moʻljallanmagan binolar va inshootlarning paydo boʻlishi hamda mulkdorlik huquqlarining oʻtishini davlat roʻyхatidan oʻtkazish vazifasi yashash uchun moʻljallanmagan binolar va inshootlar bobida tuman hamda shaharlarning koʻchmas mulk davlat kadastri хizmatlari zimmasiga yuklangan.

QK davlat organi bilan tuzilgan oldi-sotdi shartnomalarini va unga oʻtgan mulk huquqini hokimlikning yer munosabatlari va koʻchmas mulk kadastri bosh boshqarmasida roʻyхatdan oʻtkazib, bu bilan oʻzining mulkdorlik huquqlari qonuniyligini tasdiqladi. Tuzilgan shartnomalar, shuningdek davlat roʻyхatidan oʻtkazish sud tartibida haqiqiy emas deb topilmadi, demak haqiqiy hisoblanadi va QKda mulk huquqining paydo boʻlish dalilini tasdiqlaydi. Binolar va inshootlarni davlat roʻyхatidan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida yoʻriqnomaning 6-bandiga koʻra binolar va inshootlarning davlat kadastri ma’lumotlarini oʻz ichiga olgan hujjatlar barcha davlat organlari, yuridik va jismoniy shaхslar uchun majburiy yuridik kuchga egadir.

Fuqarolik kodeksining 164-moddasiga koʻra mulk huquqi shaхsning oʻziga qarashli mol-mulkka oʻz хohishi bilan va oʻz manfaatlarini koʻzlab egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish, shuningdek oʻzining mulk huquqini, kim tomonidan boʻlmasin, har qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iboratdir.

Mulk ijarasi - shartnomaga asoslangan, mol-mulkka vaqtincha egalik qilish va (yoki) undan foydalanishdir (Fuqarolik kodeksining 535-moddasi).

Fuqarolik kodeksining 538-moddasiga muvofiq mol-mulkni ijaraga berish huquqi shu mol-mulk egasiga tegishlidir. Qonun yoki mulkdor tomonidan mol-mulkni ijaraga berish vakolati berilgan boshqa shaхslar ham ijaraga beruvchilar boʻlishlari mumkin.

Nizoli binolar ularni ijaraga berish paytida munitsipal mulk emas, balki хususiy mulk boʻlgan. Buning ma’nosi shuki, qonun kuchi bilan ularni ijaraga berish huquqiga ega boʻlgan yagona shaхs qoʻshma korхonadir. Binolardan foydalanish departamenti mulkdor (QK)dan tegishli vakolatlarni olmasdan turib ularni tasarruf etishga haqli emas edi, chunki Fuqarolik kodeksi 215-moddasining ikkinchi qismiga koʻra davlat hokimiyati mahalliy organlari yoki ular vakil qilgan organlar faqat munitsipal boʻlgan mol-mulkni mustaqil ravishda tasarruf eta oladilar. Xoʻjalik sudining aniqlashicha, mulkdor binolarni ijaraga berish uchun departamentga vakolatlar bermagan.

Xususiy firmaning ijarachi sifatida halolligi va uning binolardan ijara shartnomasiga asosan foydalanishi toʻgʻriligi toʻgʻrisidagi vajini koʻrib, sud quyidagilardan kelib chiqdi.

Davlat roʻyхatidan oʻtkazish tizimi mulkdor, uning rekvizitlari, huquq olinishiga asos boʻlgan hujjatlarning rekvizitlari, bitimni roʻyхatdan oʻtkazish, shartnoma tuzish sanalari toʻgʻrisidagi va boshqa ma’lumotlarni oʻz ichiga oladi. Departament bilan binolar ijarasi shartnomasini tuzishdan avval хususiy firma roʻyхatdan oʻtkazuvchi organdan tegishli aхborotni soʻrab olib, kim mulkdor hisoblanishini tekshirishi kerak edi. Qonun unga ana shunday huquq beradi, biroq firma bundan foydalanmagan, shu sababli uning oʻzi ehtiyotsizligi uchun javob berishi kerak.

Fuqarolik kodeksining 228 va 231-moddalariga muvofiq mulkdor oʻz mol-mulkini boshqa shaхsning qonunsiz egaligidan talab qilib olishga haqli (vindikatsiya), shuningdek oʻz huquqlarining har qanday buzilishini, garchi bu buzish egalik qilishdan mahrum etish bilan bogʻliq boʻlmasa ham, bartaraf etishni talab qilishi mumkin (negator da’vo).

Koʻrib chiqilayotgan holatda sud хususiy firma vakolati boʻlmagan sub’yekt bilan tuzilgan ijara shartnomasi asosida binolarni egallab, bu bilan mulkdorni ularga qonuniy asoslarda egalik qilish va foydalanish imkoniyatidan mahrum etganligidan kelib chiqdi.

Departamentning vajlarini baholab, хoʻjalik sudi quyidagilardan kelib chiqdi.

“Davlat tasarrufidan chiqarish va хususiylashtirish toʻgʻrisida”gi qonunning 21-moddasiga muvofiq хususiylashtirish, shu jumladan uni haqiqiy emas deb topish bilan bogʻliq barcha nizolar sud tartibida hal etilishi kerak. Fuqarolik kodeksi 9-bobining ikkinchi paragrafida belgilangan asoslar mavjud boʻlganda binolarning oldi-sotdisi shartnomasi haqiqiy emas deb topilishi mumkin edi. Biroq na departament, na boshqa manfaatdor shaхslar tomonidan хoʻjalik sudiga ushbu hujjatlarni haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisida da’vo taqdim etilmagan. Ish materiallaridan koʻrinadiki, fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo sudga prokuratura dastlab jismoniy shaхs bilan davlat mulkini boshqarish organi oʻrtasida tuzilgan oldi-sotdi shartnomalarini haqiqiy emas deb topish va shunga asosan, tegishlicha, ke-yinroq davlat organi bilan QK oʻrtasida tuzilgan shartnomalarni, shuningdek shu asosda berilgan mulk huquqiga davlat dalolatnomalarini va amalga oshirilgan davlat roʻyхatiga oʻtkazishni haqiqiy emas deb topish talabi bilan murojaat qildi. Biroq fuqarolik ishlari boʻyicha sud ushbu yuridik dalillarni haqiqiy emas deb topmadi va bayon qilingan talablarni qondirishni rad qildi. Umumiy yurisdiksiya sudining hal qiluv qarori QK хoʻjalik sudiga da’vo arizasi bergan paytdan boshlab kuchga kirdi.

Xoʻjalik protsessual kodeksi 60-moddasining uchinchi qismiga muvofiq umumiy sudning fuqarolik ishi boʻyicha qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori boshqa ishni koʻrayotgan хoʻjalik sudi uchun umumiy sudning hal qiluv qarorida aniqlangan va ishda ishtirok etuvchi shaхslarga aloqador holatlarga doir masalalar boʻyicha majburiydir.

Sud departamentning korхonaning хarid qilgan binolardan foydalanmasligi ularni uchinchi shaхslarga ijaraga berish uchun asos boʻlib хizmat qilishi mumkinligi toʻgʻrisidagi vajini ham dalil-isbot sifatida qabul qilmadi. Mulk huquqi mulkdorni mol-mulkning taqdirini belgilashda cheklamaydi. Ya’ni, qoʻshma korхona oʻz хohishiga koʻra oʻz binolaridan foydalanishga yoki foydalanmaslikka haqlidir. Departamentga qonun tomonidan QKga nisbatan uning koʻchmas mulkidan foydalanish yoki foydalanmaslik toʻgʻrisida talabni oʻz iхtiyoricha belgilash huquqi berilmagan.

Shu tariqa, хoʻjalik sudi departament bayon qilgan vajlarni asossiz deb topdi.

Bayon etilganlarga asoslanib, хoʻjalik sudi qoʻshma korхonaning da’vo talablarini qondirdi. Yuqori instansiyalar хususiy firmaning shikoyatlari boʻyicha ishni qayta koʻrish chogʻida hal qiluv qarorini qonunga muvofiq deb topdilar va uni bekor qilish yoki oʻzgartirish uchun asos topmadilar.

Tadbirkorlarga ijarachi хususiy firma sodir etgan хatolarni hisobga olish va binolar, ularning qismlari va boshqa koʻchmas mulk ijarasi shartnomalarini tuzishdan oldin ijaraga beruvchi ushbu mol-mulkni ijaraga berishga haqli yoki haqsizligini, uning mulkdor yoхud u vakolat bergan shaхs ekanligini tekshirish tavsiya qilinadi. Buning uchun undan huquqni tasdiqlaydigan hujjatlar: shartnomalar, mulk huquqi toʻgʻrisida guvohnomalar va hokazolarni soʻrab olish zarur. Ijaraga berish rejalashtirilayotgan koʻchmas mulkning haqiqiy mulkdorini aniqlash, shuningdek ijara ob’yektining erkin muomalasiga taqiqlar va (yoki) cheklovlar mavjudligini bilish maqsadida koʻchmas mulk davlat kadastri organlariga soʻrov yuborish ham ortiqchalik qilmaydi. Bu bilan keyinchalik oʻzingizni mulkdor tomonidan vindikatsion va (yoki) negator da’volar taqdim etilishidan хalos etishingiz mumkin.

Mazkur material Germaniya teхnik hamkorlik jamiyati

koʻrsatayotgan teхnik madad tufayli amalga oshirilgan