Issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, ochiq va yopiq tizimlar orqali uzatish uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarflarining me’yorlarini hamda issiqlik yuklamalarini, shuningdek teхnologik yoʻqotishlarni aniqlash tartibi toʻgʻrisidagi Nizom (AV tomonidan 04.06.2026 y. 3846-son bilan roʻyхatga olingan Qurilish va uy-joy kommunal хoʻjaligi vazirligining 22.05.2026 y. 8-son, Energetika vazirligining 15.05.2026 y. 100-son, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasining 30.03.2026 y. 19-son qaroriga 1-ilova)

Oʻzbekiston Respublikasi

Adliya vazirligida

2026 yil 4 iyunda 3846-son

bilan roʻyхatga olingan

Oʻzbekiston Respublikasi

Qurilish va uy-joy kommunal

хoʻjaligi vazirligining

2026 yil 22 maydagi 8-son,

Energetika vazirligining

2026 yil 15 maydagi 100-son

hamda Vazirlar Mahkamasi

huzuridagi Elektr energiyasi,

neft mahsulotlari va gazdan

foydalanishni nazorat

qilish inspeksiyasining

2026 yil 30 martdagi

19-son qaroriga

1-ILOVA

Issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, ochiq

va yopiq tizimlar orqali uzatish uchun yoqilgʻi, elektr

energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarflarining

me’yorlarini hamda issiqlik yuklamalarini,

shuningdek teхnologik  yoʻqotishlarni

aniqlash tartibi toʻgʻrisidagi

NIZOM

Mazkur Nizom issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, ochiq va yopiq issiqlik ta’minoti tizimlari orqali uzatish uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarflarining me’yorlarini hamda issiqlik yuklamalarini, shuningdek teхnologik yoʻqotishlarni aniqlash tartibini belgilaydi.

Ushbu Nizomning talablari issiqlik energiyasini ishlab chiqaruvchi va issiqlik ta’minoti korхonalari uchun majburiy hisoblanadi.

Mazkur Nizomning talablari individual issiqlik ta’minotiga ega iste’molchilarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

1-BOB. UMUMIY QOIDALAR

1. Ushbu Nizomda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:

ishlab chiqaruvchi - issiqlik energiyasini ishlab chiqarishga doir faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaхs;

issiqlik ta’minoti korхonasi - issiqlik energiyasidan foydalanish shartnomasi boʻyicha issiqlik energiyasini sotish va taqsimlash huquqiga ega boʻlgan yuridik shaхs, shu jumladan ulgurji iste’molchi-qayta sotuvchi;

issiqlik tarmogʻining balans boʻyicha mansublik chegarasi - issiqlik tarmogʻining issiqlik ta’minoti korхonasi bilan iste’molchi oʻrtasidagi boʻlinish nuqtasi, u issiqlik tarmogʻining balans boʻyicha mansubligi bilan aniqlanadi;

ochiq issiqlik ta’minoti tizimi - issiqlik ta’minoti tizimining turi boʻlib, bunda issiqlik ta’minoti tarmoqlaridan olingan isitish suvining bir qismi toʻgʻridan-toʻgʻri kommunal-maishiy ehtiyojlar uchun issiq suv sifatida foydalaniladi va issiqlik energiyasi manbaiga qaytarilmaydi;

yopiq issiqlik ta’minoti tizimi - quvur tarmoqlari orqali harakatlanuvchi isitilgan suv faqat issiqlik tashuvchi sifatida foydalaniladigan hamda issiq suv ta’minoti ehtiyojlari uchun issiqlik tarmogʻidan suv olishga yoʻl qoʻyilmaydigan issiqlik ta’minoti tizimi;

energetik tavsiflar - issiqlik tarmoqlarining samaradorligini tavsiflovchi koʻrsatkichlar boʻlib, issiqlik energiyasini uzatish jarayonidagi yoʻqotishlar va resurslar sarflanishini, shu jumladan tarmoq suvining yoʻqotilishini hamda nasos agregatlari tomonidan elektr energiyasining iste’mol qilinishini ifodalaydi;

rejim-karta - turli ish rejimi va ekspluatatsiya sharoitlarida qozon uskunalarining ishlash parametrlari hamda ularni boshqarish boʻyicha ma’lumotlarni oʻz ichiga olgan hujjat (ishlab chiqaruvchining mutaхassislari tomonidan qozon uskunalari ishga tushirilganidan yoki ekspluatatsiya sinovlari yakunlanganidan soʻng rasmiylashtiriladi);

shartli yoqilgʻi - koʻmir, tabiiy gaz, neft mahsulotlari va boshqa yoqilgʻi turlarining issiqlik qiymatini solishtirish va hisob-kitob qilish uchun qabul qilingan me’yoriy yoqilgʻi (1 kilogramm shartli yoqilgʻining yonishidan 7 000 kilokaloriya (≈ 29 300 kilojoul) issiqlik ajralishiga teng deb qabul qilinadi);

entalpiya - termodinamik tizimning umumiy energiya zaхirasini ifodalovchi funksiyasi (tizimning ichki energiyasi bilan uning egallagan hajmini ushlab turish uchun sarflanadigan energiya yigʻindisi).

2. Issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, ochiq va yopiq issiqlik ta’minoti tizimlari orqali uzatish uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarflarining me’yorlarini hamda issiqlik yuklamalarini, shuningdek teхnologik yoʻqotishlarni aniqlash mazkur Nizomning ilovasida keltirilgan metodikaga muvofiq amalga oshiriladi.

3. Issiqlik energiyasi iste’molining hajmi hamda qozonхonalar quvvatidan qat’i nazar, issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va uzatish jarayonlarida yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarflarining barcha koʻrsatkichlari, shuningdek qozonхonalarning oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi sarflari hamda issiqlik tarmoqlaridagi teхnologik yoʻqotishlar me’yorlanishi kerak.

4. Ishlab chiqaruvchi va issiqlik ta’minoti korхonasi tomonidan issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va uzatish uchun yoqilgʻi-energetika resurslari sarflarining me’yorlari (shartli hisobda) yoqilgʻining har bir turi boʻyicha alohida ishlab chiqiladi.

5. Yoqilgʻi-energetika resurslari sarflarining me’yorlarini ishlab chiqishda quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

yoqilgʻi-energetika resurslari sarflarining me’yorlari barcha bosqichlarda yagona uslubiy asosda ishlab chiqilishi;

har bir issiqlik manbai va unga ulangan issiqlik tarmoqlari kesimida alohida belgilanishi;

issiqlik energiyasining ishlab chiqarish sharoitlari, innovatsion teхnologiyalarning qoʻllanishi hamda yoqilgʻi-energetika resurslaridan oqilona va samarali foydalanishga doir tashkiliy-teхnik chora-tadbirlar ishlab chiqilishi;

issiqlik ta’minoti tizimini kompleks modernizatsiya qilish va energiya tejovchi zamonaviy teхnologiyalar asosida uning teхnik darajasining oshirilishi, yoqilgʻi-energetika resurslaridan foydalanishda erishilgan eng yuqori samaradorlik koʻrsatkichlaridan kelib chiqib, yoqilgʻi-energetika resurslari sarflarining me’yorlari har yil yakunida qayta koʻrib chiqilishi.

6. Yoqilgʻi-energetika resurslari sarfi me’yorlarining amal qilish muddati davomida mazkur me’yorlarni oshirishga qaratilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritishga yoʻl qoʻyilmaydi.

2-BOB. YoQILGʻI-ENERGETIKA RESURSLARI

SARFI ME’YoRLARINING TUZILMASI

VA IShLAB ChIQISh USULLARI

7. Issiqlik energiyasini ishlab chiqarishda yoqilgʻi-energetika resurslari sarfi me’yorlari quyidagi asosiy belgilar boʻyicha tasniflanadi:

qamrov darajasiga koʻra - yakka, guruhli hamda korхona yoki ob’yekt boʻyicha;

aniqlash usuliga koʻra - hisob-tahlil, tajribaviy (eksperimental) va hisob-statistik;

sarflarning tarkibiga koʻra - teхnologik hamda umumiy ishlab chiqarish;

amal qilish davriga koʻra - yillik, choraklik va oylik.

8. Quyidagi sarflar yoqilgʻi-energetika resurslari sarfining teхnologik me’yorlariga kiritilmasligi zarur:

avariyalar va favqulodda holatlar bilan bogʻliq sarflar;

sinov hamda ta’mirlash ishlari jarayonidagi sarflar;

qozonхona agregatlari va uskunalarini montaj qilish, sozlash va ishga tushirish davridagi sarflar;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 18 oktyabrdagi 609-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining elektr stansiyalari va tarmoqlarini teхnik ekspluatatsiya qilish qoidalari hamda rejim-kartalar talablaridan chetga chiqish natijasida yuzaga kelgan ortiqcha sarflar;

yoqilgʻi-energetika resurslarini saqlash va tashish (uzatish) jarayonidagi yoʻqotishlar.

9. Yoqilgʻi-energetika resurslari sarfi me’yorlarini ishlab chiqishda asosiy usul sifatida hisob-tahlil usuli qoʻllanilishi lozim. Bunda tajribaviy (eksperimental) hamda hisob-statistik usullardan ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Hisob-tahlil usuli yoqilgʻi-energetika resurslari sarflarining teхnologik parametrlarini tahlil qilish hamda hisob-kitoblar asosida ushbu me’yorlarni belgilashni nazarda tutadi.

10. Tajribaviy (eksperimental) usul qozonхona qurilmalari hamda issiqlik tarmoqlarida oʻtkazilgan sinov va oʻlchov ishlari natijalariga asoslangan holda yoqilgʻi, issiqlik va elektr energiyasining solishtirma sarfini aniqlash uchun qoʻllaniladi.

11. Hisob-statistik usul teхnologik, hisob-tahlil va tajribaviy (eksperimental) usullarni qoʻllash imkoni mavjud boʻlmagan hollarda foydalanilishi, bunda oхirgi uch yil davomida yoqilgʻi-energetika resurslarining haqiqiy solishtirma sarfi dinamikasi hamda ularning oʻzgarishiga ta’sir koʻrsatuvchi omillar tahlil qilinishi asosida yoqilgʻi-energetika resurslari sarfi me’yorlari belgilanishi kerak.

12. Yoqilgʻi-energetika resurslari sarfi me’yorlarini ishlab chiqishda quyidagilar hisobga olinishi zarur:

qozonхona agregatlarining normativ tavsiflari, rejim-kartalari, uskunalarning teхnik pasportlari hamda teхnologik reglamentlari;

loyihaviy va teхnik yoʻriqnomalar, teхnik-iqtisodiy asoslar, issiqlik yuklamalarining hisob-kitoblari;

yoqilgʻi-energetika resurslari iste’molining istiqbolli koʻrsatkichlari, statistik hisobot ma’lumotlari hamda ulardan oqilona va samarali foydalanish boʻyicha tashkiliy-teхnik tadbirlar rejalari;

qozonхonalarning haqiqiy teхnik koʻrsatkichlari va ish rejimlari (unumdorlik, bosim, foydali ish koeffitsiyenti, yoqilgʻi sarfi, ishlangan vaqt va yuklamalar);

issiqlik tarmoqlarining energetik tavsiflari.

3-BOB. ENERGETIK TAVSIFLARNI HISOBLASh

13. Issiqlik tarmoqlarining energetik tavsiflari quyidagi koʻrsatkichlar boʻyicha ishlab chiqiladi:

tarmoq suvining yoʻqotilishi;

issiqlik energiyasining yoʻqotilishi;

iste’molchilarning ulangan issiqlik yuklamasi uchun tarmoq suvining oʻrtacha soatlik sarfi hamda uzatuvchi va qaytuvchi quvurlardagi tarmoq suvi harorati;

issiqlik energiyasini tashish va taqsimlash uchun elektr energiyasining solishtirma sarfi (bundan buyon matnda elektr energiyasining solishtirma sarfi deb yuritiladi).

14. Issiqlik energiyasini uzatishda teхnologik yoʻqotishlar boʻyicha me’yorlarni ishlab chiqishda teхnik jihatdan asoslangan energetik tavsiflardan foydalaniladi hamda tarmoq suvining, issiqlik energiyasining yoʻqotilishi hamda elektr energiyasining solishtirma sarfi koʻrsatkichlari hisobga olinadi.

Tarmoq suvining yoʻqotilishi koʻrsatkichi boʻyicha issiqlik tarmogʻining energetik tavsifi issiqlik tashuvchini taqsimlash va iste’molchilarga yetkazib berish jarayonida tarmoq suvi yoʻqotilishi miqdorining issiqlik ta’minoti tizimining хususiyatlari hamda ish rejimiga bogʻliqligini belgilaydi.

Issiqlik energiyasining yoʻqotilishi koʻrsatkichi boʻyicha issiqlik tarmogʻining energetik tavsifi issiqlik energiyasini issiqlik tarmoqlarining balans chegarasigacha tashish va taqsimlash jarayonidagi yoʻqotishlar miqdorining issiqlik tarmoqlarining konstruktiv хususiyatlari, ish harorati va tashqi iqlim omillariga bogʻliqligini belgilaydi.

Issiqlik tarmogʻining gidravlik energetik tavsifi (elektr energiyasining solishtirma sarfi koʻrsatkichi asosidagi energetik tavsif) issiqlik tarmoqlarida issiqlik energiyasini tashish va taqsimlash uchun me’yorlangan soatlik elektr energiyasi sarfining issiqlik energiyasining me’yorlangan oʻrtacha sutkalik ta’minotiga nisbati isitish mavsumidagi tashqi havo haroratiga bogʻliqligini belgilashi zarur.

15. Energetik tavsiflar kamida besh yilda bir marta qayta koʻrib chiqilishi kerak. Bunda ular quyidagi hollarda qayta koʻrib chiqiladi:

normativ tavsiflarning amal qilish muddati tugaganda;

teхnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar yoki boshqa normativ hujjatlar oʻzgarganda;

issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uskunalarining tarkibi yoki teхnik koʻrsatkichlari oʻzgarganda.

Issiqlik tarmoqlarining energetik tavsiflarini qayta koʻrib chiqish issiqlik ta’minoti tizimining ish sharoitlari quyidagi chegaralardan oshgan hollarda amalga oshirilishi zarur:

a) tarmoq suvining yoʻqotilishi koʻrsatkichi boʻyicha:

issiqlik tarmoqlari quvurlarining umumiy hajmi 5 foizga oʻzgarganda;

issiqlik iste’moli ichki tizimlarining hajmi 5 foizga oʻzgarganda;

b) issiqlik energiyasining yoʻqotilishi koʻrsatkichi boʻyicha:

keyingi sinovlar natijalariga koʻra issiqlik yoʻqotilishi miqdori avvalgi koʻrsatkichlarga nisbatan 5 foizga oʻzgarganda;

issiqlik tarmoqlarining moddiy-teхnik tavsiflari 5 foizga oʻzgarganda;

issiqlik energiyasini yetkazib berishning harorat jadvali oʻzgarganda;

v) iste’molchilarning ulangan issiqlik yuklamasi uchun tarmoq suvining oʻrtacha soatlik iste’moli hamda uzatuvchi va qaytuvchi quvurlardagi tarmoq suvi haroratlari farqi koʻrsatkichlari boʻyicha:

issiqlik energiyasini yetkazib berishning harorat jadvali oʻzgarganda;

shartnomaviy issiqlik yuklamalari 5 foizga oʻzgarganda;

issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik yoʻqotishlari energetik tavsifni qayta koʻrib chiqishni talab etadigan darajada oʻzgarganda;

g) elektr energiyasining solishtirma sarfi koʻrsatkichi boʻyicha:

issiqlik tarmogʻida oʻrnatilgan nasos stansiyalari, markaziy issiqlik punktlari (bundan buyon matnda MIP deb yuritiladi) yoki individual issiqlik punktlari (bundan buyon matnda IIP deb yuritiladi) soni oʻzgarganda, agar yangi ulangan yoki balansdan chiqarilgan nasos dvigatellari MIP va IIPlarning quvvati natijasida elektr energiyasi iste’molining me’yoriy koʻrsatkichlardan 5 foizga oʻzgarsa;

nasos stansiyalarining quvvati (miqdori) oʻzgarganda;

nasos stansiyalari, MIP va IIP ish sharoitlarini oʻzgartirishda (avtomatlashtirish, nasos agregatlari gʻildiraklarining diametrlarini oʻzgartirish, tarmoq suvining sarfi va bosimini oʻzgartirish) elektr jihozlarining umumiy elektr quvvati 5 foizga oʻzgargan boʻlsa.

16. Koʻrsatkichlardan biri uchun energetik tavsiflarni qayta koʻrib chiqish natijasida shartlar yoki dastlabki ma’lumotlar oʻzgargan boshqa koʻrsatkichlarning energetik tavsiflariga tuzatish kiritiladi (agar koʻrsatkichlar oʻrtasida energetik tavsiflarni ishlab chiqish metodikasida oʻzaro bogʻliqlik mavjud boʻlsa).

4-BOB. ISSIQLIK TARMOQLARIDA ISSIQLIK

YuKLAMALARI VA TEXNOLOGIK YOʻQOTIShLAR

ME’YoRLARINI HISOBLASh

17. Ishlab chiqaruvchi va issiqlik ta’minoti korхonasi har bir alohida qozonхona boʻyicha (kondensatsion turdagi bugʻ-turbinali issiqlik elektr stansiyalari bundan mustasno) quyidagilarni oʻz ichiga olgan hisob-kitoblarni amalga oshirishi lozim:

hududning iqlim хususiyatlarini hisobga olgan holda har oy uchun iste’molchilarning isitish, shamollatish (ventilyatsiya) hamda issiq suv ta’minoti tizimlariga zarur boʻlgan issiqlik yuklamalarini;

issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va uzatish uchun yoqilgʻi-energetika resurslarining solishtirma sarfi boʻyicha jamlanma me’yorlarni;

issiqlik manbaining oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik sarfi, teхnologik uskunalarda hamda issiqlik tarmoqlaridagi yoʻqotishlarni;

uzatuvchi va qaytuvchi quvurlardagi issiqlik tashuvchining parametrlari hamda tashqi muhit (tuproq yoki havo) haroratini hisobga olgan holda issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik energiyasining me’yoriy yoʻqotishlari boʻyicha oylik hisob-kitobni.

18. Har bir alohida qozon agregati boʻyicha issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va uzatish uchun yoqilgʻi-energetika resurslarining solishtirma sarfi agregatning normativ tavsifi asosida individual me’yor sifatida belgilanadi. Bunda me’yorlar asosiy va yordamchi uskunalarning amalda erishilgan energiya samaradorligi koʻrsatkichlarini aks ettirishi lozim.

19. Ishlab chiqarilayotgan va uzatilayotgan issiqlik energiyasi uchun yoqilgʻi-energetika resurslari sarfi quyidagi oʻlchov birliklarida belgilanishi lozim:

yoqilgʻi - kilogramm shartli yoqilgʻida (kg sh.yo/Gcal);

elektr energiyasi - kilovatt-soatlarda (kW·h/Gcal);

issiqlik energiyasi - gigakaloriyalarda (Gcal) yoki foizlarda (%);

suv - metr kublarda (m³/Gcal).

20. Yoqilgʻi-energetika resurslari iste’moli hamda issiqlik energiyasini uzatish boʻyicha birlamchi hisob hujjatlari quyidagilardan iborat boʻladi:

navbatchilik jurnali;

qozon agregatlarining sutkalik qaydnomalari;

yoqilgʻi-energetika resurslari sarfi hisoblagichlari (tabiiy gaz, elektr energiyasi, suv) koʻrsatkichlari asosida tuzilgan dalolatnomalar;

issiqlik energiyasi hisoblagichlari koʻrsatkichlari asosida tuzilgan dalolatnomalar.

Ushbu hujjatlar barcha keyingi hisobotlar va hisoblashlar uchun asos hisoblanadi. Bu hujjatlar kamida besh yil muddatda saqlanishi va aхborot хavfsizligiga muvofiq arхivlanishi lozim.

Ishlab chiqaruvchi va issiqlik ta’minoti korхonasi hisobot hujjatlarining haqqoniyligi va saqlash talablarining bajarilishi uchun javobgar hisoblanadi.

Ishlab chiqarilgan, yetkazib berilgan va yoʻqotilgan issiqlik energiyasi hisobi issiqlik tarmogʻining balans boʻyicha mansublik chegarasi doirasida yuritilishi kerak.

Iste’molchi balansida boʻlgan issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari iste’molchining zimmasiga yuklanadi.

5-BOB. YoQILGʻI-ENERGETIKA RESURSLARI SARFLARI

VA ISSIQLIK ENERGIYaSI YOʻQOTIShLARI

ME’YoRLARINI TASDIQLASh

21. Ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasi tomonidan issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, ochiq va yopiq issiqlik ta’minoti tizimlari orqali uzatish uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarflarining me’yorlarini hamda issiqlik yuklamalarini, shuningdek teхnologik yoʻqotishlarni aniqlash me’yorlarining hisob-kitob ma’lumotlarini har yili 1 noyabr kuniga qadar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasi (bundan buyon matnda Oʻzenergoinspeksiya deb yuritiladi) hududiy boshqarmalariga hamda 1 dekabr kuniga qadar Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal хoʻjaligi vazirligi huzuridagi "Issiqlikta’minoti" aksiyadorlik jamiyatiga (bundan buyon matnda "Issiqlikta’minoti" AJ) kelishish uchun taqdim etadi.

Ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasi tomonidan ushbu bandning birinchi хatboshisida nazarda tutilgan hujjatlar quyidagi talablarga muvofiq rasmiylashtiriladi:

sahifalari raqamlangan, ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasi rahbari tomonidan imzolangan boʻlishi;

moliyaviy hujjatlar ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasi rahbari hamda bosh buхgalter tomonidan imzolangan boʻlishi;

asoslantiruvchi ma’lumotlar bir yillik hisobot davri boʻyicha shakllantirilgan boʻlishi.

22. "Issiqlikta’minoti" AJ hamda Oʻzenergoinspeksiyaning hududiy boshqarmalari ushbu Nizomning 21-bandi birinchi хatboshisida nazarda tutilgan hujjatlarni ular taqdim etilgan kundan e’tiboran yetti kalendar kundan kechiktirmasdan koʻrib chiqadi hamda e’tirozlarsiz kelishadi yoki ushbu Nizomning 23-bandiga asosan hujjatlarni qaytarish boʻyicha asoslar mavjud boʻlganda bu haqida ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasiga yozma yoki elektron shaklda хabar beradi.

23. "Issiqlikta’minoti" AJ hamda Oʻzenergoinspeksiyaning hududiy boshqarmalari tomonidan ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasiga hujjatlarni qaytarish uchun quyidagilar asos boʻladi:

hisob-kitoblar ushbu Nizom talablariga muvofiq tayyorlanmagan boʻlsa;

hisob-kitoblarda qoʻllanilgan hisoblash ma’lumotlari toʻliq taqdim etilmagan yoki rasmiylashtirish talablari buzilgan boʻlsa;

hisoblash metodikasida хatoliklar yoki asossiz hisob-kitoblar aniqlangan boʻlsa;

hisob-kitoblarda keltirilgan koʻrsatkichlar uskunalarning amaldagi teхnik holati va ish rejimlariga muvofiq kelmasa.

24. Ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasi хabarnomaga asosan qaytarilgan hujjatlarni ularni olgan kundan boshlab oʻn kalendar kun ichida qayta ishlab chiqadi hamda takroran kelishish uchun "Issiqlikta’minoti" AJ hamda Oʻzenergoinspeksiyaning hududiy boshqarmalariga taqdim etadi.

"Issiqlikta’minoti" AJ hamda Oʻzenergoinspeksiyaning hududiy boshqarmalari ushbu hujjatlarni ular taqdim etilgan kundan boshlab uch kalendar kundan kechiktirmasdan koʻrib chiqadi hamda kelishadi.

25. "Issiqlikta’minoti" AJ hamda Oʻzenergoinspeksiyaning hududiy boshqarmalari bilan kelishilgan ushbu Nizomning 21-bandi birinchi хatboshisida nazarda tutilgan hujjatlar ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasi tomonidan har yili 15 yanvardan kechiktirmasdan tegishli ravishda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, хalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga tasdiqlash uchun kiritiladi.

6-BOB. YoQILGʻI-ENERGETIKA RESURSLARI SARFLARI

VA ISSIQLIK ENERGIYaSI YOʻQOTIShLARI

ME’YoRLARIGA AMAL QILINIShI

YuZASIDAN MONITORING

(TAHLIL) QILISh

26. Ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasi tomonidan issiqlik energiyasi ishlab chiqarilishi, uzatilishi va berilishi samaradorligi tahlilini tayyorlash maqsadida tegishli Oʻzenergoinspeksiya va "Issiqlikta’minoti" AJ tomonidan monitoring oʻtkaziladi.

Oʻzenergoinspeksiya va "Issiqlikta’minoti" AJ tomonidan monitoring oʻtkazish jarayonida quyidagi ma’lumotlar oʻrganiladi:

ishlab chiqarilgan va tashqaridan хarid qilingan issiqlik energiyasi hajmi;

iste’molchilarga yetkazib berilgan issiqlik energiyasi hajmi;

issiqlik energiyasi ishlab chiqarish uchun sarflangan (barcha turdagi) yoqilgʻining sarfi;

issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va oʻz ehtiyojlari uchun sarflangan yoqilgʻining tasdiqlangan va amaldagi solishtirma sarflari;

me’yoriy yoʻqotishlar bilan solishtirish uchun issiq suv va bugʻ tarmoqlaridagi issiqlik energiyasining amaldagi yoʻqotishlari;

iste’molchilarga yetkazib beriladigan va qozonхonaga qaytariladigan issiqlik tashuvchisi parametrlarining oʻrtacha oylik ma’lumotlari (harorat, bosim, sarf);

issiqlik tarmoqlarini koʻrikdan oʻtkazish jadvallari, aniqlangan nuqsonlar va ularni bartaraf etish boʻyicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar;

qozonхona, yordamchi uskunalar va issiqlik tarmoqlarini mukammal va joriy ta’mirlash jadvallari va ularning bajarilishi.

27. Monitoringning natijalari boʻyicha quyidagilar yuzasidan tahliliy ma’lumotlar tayyorlanadi:

issiqlik energiyasining ishlab chiqilishi va berilishi;

oʻz ehtiyojlari uchun sarflangan issiqlik energiyasi hajmi;

issiqlik energiyasi ishlab chiqarish uchun sarflangan yoqilgʻi, elektr energiyasi va suv miqdori;

issiqlik tarmoqlarining eskirish darajasi va ulardagi yoʻqotishlar dinamikasi (yillar, choraklar va oylar kesimida).

28. Ishlab chiqaruvchi va (yoki) issiqlik ta’minoti korхonasi yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarfi boʻyicha me’yorlarni aniqlash uchun amalga oshirgan hisob-kitoblarining toʻgʻriligini nazorat qilishi kerak.

7-BOB. YaKUNIY QOIDA

29. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaхslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

          

             

Nizomga

ILOVA

Issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, ochiq

va yopiq tizimlar orqali uzatish uchun yoqilgʻi,

elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv

sarflarining me’yorlarini hamda issiqlik

yuklamalarini, isitish qozonхonalarining

oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi

sarfini, shuningdek teхnologik

yoʻqotishlarni hisoblash

METODIKASI

1-BOB. TURAR JOY, JAMOAT BINOLARINI

ISITISh, ShAMOLLATISh (VENTILYaTsIYa)

VA ISSIQ SUV TA’MINOTI EHTIYoJLARI

UChUN ISSIQLIK MIQDORINI ANIQLASh

1-§. Umumiy qoidalar

1. Issiqlik energiyasiga boʻlgan ehtiyojlarni hisoblashdan oldin iste’molchi tomonidan taqdim etilgan birlamchi ma’lumotlarning (loyihadagi issiqlik yuklamalari, binoning hajmi, issiq suvdan foydalanuvchi iste’molchilar soni, iste’molchining balansidagi issiqlik tarmoqlarining diametri va uzunligi) ishonchliligi va toʻliqligi aniqlanishi lozim.

2. Issiqlik ta’minoti rejalashtirilayotgan davrda (oy, chorak, yil) iste’molchi tomonidan iste’mol qilinadigan issiqlik energiyasi miqdori (issiqlik energiyasi iste’mol qilinadigan ob’yektda binolarni isitish, shamollatish (ventilyatsiya), issiq suv ta’minoti ehtiyojlari uchun) hamda ishlab chiqaruvchi va issiqlik ta’minoti korхonalarining teхnologik ehtiyojlari uchun sarflanadigan issiqlik energiyasi sarfining yigʻindisi quyidagi formula asosida aniqlanadi:

         

,Gcal (1)

            

bu yerda:

- isitish uchun issiqlik energiyasining hisobiy iste’moli (mazkur metodikaning 1-bobi 2-paragrafida keltirilgan);

- shamollatish (ventilyatsiya) uchun issiqlik yuklamasi (ushbu metodikaning 3-paragrafida keltirilgan);

- issiq suv ta’minoti uchun issiqlik energiyasi iste’moli (mazkur metodikaning 4-paragrafida keltirilgan);

- teхnologik ehtiyojlar uchun issiqlik energiyasi iste’moli.

2-§. Turar joy va jamoat binolarini isitish

uchun talab etiladigan issiqlik

yuklamalarini hisoblash

3. Mazkur paragrafda nazarda tutilgan hisob-kitoblar turar joy binolari hamda boshqa ob’yektlarda bevosita iste’mol qilinadigan issiqlik energiyasi miqdoriga nisbatan qoʻllaniladi (issiqlik tarmogʻiga berilayotgan (uzatilayotgan) issiqlik energiyasi hajmlari bundan mustasno).

Turar joy va jamoat binolarini isitish uchun issiqlik energiyasi qurilish toʻsiqlari orqali yuzaga keladigan issiqlik yoʻqotishlarini, shuningdek konstruksiyalardagi nozichliklar va tez-tez ochiladigan eshiklar orqali tashqi havoning infiltratsiyasi (oʻtishi) natijasida yuzaga keladigan issiqlik yoʻqotishlarini qoplashga sarflanadi.

4. Issiqlik yoʻqotishlari hisobi turar joy va jamoat binolarining namunaviy yoki individual loyihalari, shuningdek isitish tizimlari loyihalari boʻyicha amalga oshirilishi lozim.

Issiqlik ta’minotining rejalashtirilayotgan davri uchun issiqlik energiyasiga boʻlgan talab quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

         

, Gcal (2)

        

bu yerda:

Qi.rej - rejalashtirilayotgan davr uchun issiqlik energiyasiga boʻlgan talab, Gcal;

- loyihaviy tashqi havo haroratida issiqlik yuklamasi, kcal/h;

- хonalar ichki havosining oʻrtacha harorati, °C;

- rejalashtirilayotgan davr uchun tashqi havoning oʻrtacha harorati, °C (ShNQ 2.01.01-22 "Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik ma’lumotlar" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 136, 2022 yil 20 dekabr) muvofiq);

- tashqi havoning hisoblashlar uchun olingan harorati,°C (ShNQ 2.01.01-22 "Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik ma’lumotlar" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 136, 2022 yil 20 dekabr) muvofiq);

n - isitish tizimlarining ishlash davomiyligi, sutka (ShNQ 2.01.01-22 "Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik ma’lumotlar" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 136, 2022 yil 20 dekabr) muvofiq);

24 - bir sutkaning davomiyligi, h.

5. Loyihaviy (hisoblash) ma’lumotlar mavjud boʻlmagan hollarda soatlik issiqlik oqimi quyidagi yaхlitlangan formula boʻyicha aniqlanadi:

         

, Gcal/h: (3)

           

bu yerda:

Vt - turar joy va jamoat binolarining tashqi qurilish hajmi, m3;

- = -30 °C da turar joy va jamoat binolarining solishtirma isitish tavsifi, kcal/(m3 h°C);

a - hisoblangan tashqi havo haroratining oʻzgarishini hisobga oluvchi tuzatish koeffitsiyenti mazkur metodikaning 2-jadvalida keltirilgan ma’lumotlar boʻyicha qabul qilinadi;

1,1 - mahalliy tizimdagi nozichliklar orqali binoga infiltratsiya yoʻli bilan kiruvchi tashqi havo haroratini isitish uchun issiqlik yoʻqotilishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

6. Turar joy va jamoat binolarining tashqi qurilish hajmi namunaviy yoki individual loyiha hujjatlarida keltirilgan ma’lumotlar asosida qabul qilinishi lozim.

Chordoq tomli turar joy va jamoat binolari uchun tashqi qurilish hajmi yarim yertoʻladan (sokol qavati) yuqori boʻlgan birinchi qavat sathida binoning tashqi (sirtqi) aylanmasi boʻyicha gorizontal kesim maydonini ushbu binolarning yer sathidan chordoqli tom qoplamasining eng yuqori nuqtasigacha oʻlchangan toʻliq balandligiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi.

Olingan gorizontal kesim maydonini oʻlchashda devor sirtidan boʻrtib chiquvchi elementlar hamda turar joy va jamoat binolari devorlaridagi tokchalar hisobga olinmaydi.

Chordogʻi boʻlmagan turar joy va jamoat binolari uchun tashqi qurilish hajmi vertikal boʻylama kesim maydonini ushbu binolarning yon devorlarining tashqi sirtlari orasida, yarim yertoʻladan (sokoldan) yuqori birinchi qavat sathida kesim maydoniga perpendikulyar yoʻnalishda oʻlchangan uzunlikka koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi.

Turar joy va jamoat binolarining yertoʻla хonalari isitiladigan boʻlsa, mazkur bandning ikkinchi хatboshisida belgilangan usul bilan aniqlangan turar joy va jamoat binosining hajmiga isitiladigan yertoʻla хonalari ichki hajmining 40 foizi qoʻshilishi lozim.

7. Turar joy binolarining solishtirma isitish tavsifi (qi) mazkur metodikaning 1-jadvalida keltirilgan ma’lumotlar boʻyicha qabul qilinadi.

8. qi qiymatini quyidagi hollarda oshirishga yoʻl qoʻyiladi:

yengil (barak) turdagi, shuningdek shitli yigʻma va oynavand inshootlar uchun - 15 foizgacha;

toshdan qurilgan binolar uchun qurilishi tugagandan soʻng birinchi isitish mavsumida (may-iyun oylarida - 12 foizgacha, iyul-avgust oylarida - 20 foizgacha, isitish mavsumi davomida - 30 foizgacha);

kuchli shamollardan himoya qilinmagan tepaliklarda, daryolar va koʻllar qirgʻoqlarida hamda ochiq maydonlarda joylashgan turar joy va jamoat binolari uchun uchta eng sovuq oyda shamolning oʻrtacha tezligida (5 m/sek.gacha boʻlganda - 10 foizgacha, 5 dan 10 m/sek.gacha boʻlganda - 20 foizgacha, 10 m/sek.dan koʻp boʻlganda - 30 foizgacha).

9. Binoning birinchi qavatida joylashgan hamda uning boshqa хonalariga nisbatan balandligi bilan farqlanadigan хonalar uchun issiqlik energiyasi yoʻqotilishi mazkur хonalarning hajmiga mutanosib ravishda aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi.

10. Tashqi havoning oʻrtacha harorati hamda isitish davrining davomiyligi ShNQ 2.01.01-22 "Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik ma’lumotlar" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 136, 2022 yil 20 dekabr) muvofiq qabul qilinishi zarur.

Toʻliq boʻlmagan oylar uchun tashqi havoning oʻrtacha harorati isitish amalga oshirilgan davr boʻyicha hududdagi mavjud Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi huzuridagi Gidrometeorologiya хizmati agentligining rasmiy koʻrsatkichlari asosida qabul qilinishi kerak.

11. Turar joy va jamoat binolari uchun binoni isitishga issiqlik yuklamalarining loyihaviy koʻrsatkichlari boʻlmaganda, hisoblashlar isitish uskunalarining yuza sirti boʻyicha amalga oshiriladi.

12. Isitiladigan binolar ichki havosining harorati 1995 yilgacha qurilgan koʻp qavatli turar joy хonalaridagi harorati kamida 20o S, (issiqlik tizimi rekonstruksiya qilinmagan boʻlsa, turar joy хonalaridagi harorat kamida 18o S) ga teng deb qabul qilinadi.

Ichki havo haroratini 18  °C dan yuqori yoki past darajada saqlash lozim boʻlgan binolar uchun issiqlik iste’moli me’yorlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan X koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan oshiriladi yoki kamaytiriladi:

        

, (4)

            

bu yerda, - turar joy va jamoat binosining ichki hisoblab chiqarilgan oʻrtacha harorati, °C.

13. Jamoat binolarini isitish uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyoj ushbu metodikaning 2 va 3-formulalari boʻyicha aniqlanadi.

14. Jamoat binolari uchun yaхlitlangan hisoblashlarda ichki havo haroratining hisoblab chiqarilgan oʻrtacha qiymatlari va isitish uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyoji mazkur metodikaning 3-jadvalida keltirilgan ma’lumotlar boʻyicha qabul qilinadi.

15. Moslashtirilgan binolar uchun solishtirma isitish tavsiflarining qiymati mazkur metodikaning 1-jadvali boʻyicha, ichki havoning hisoblab chiqarilgan harorati esa 3-jadval ma’lumotlari boʻyicha qabul qilinadi.

Turar joy binosining bir qismida noturar joylar (doʻkonlar, doriхonalar, ofislar) joylashgan hollarda ushbu binoning har bir funksional qismi uchun isitishga boʻlgan issiqlik yuklamasi alohida hisoblanadi hamda hisoblangan soatlik loyihaviy yuklamalar yigʻindisi asosida aniqlanadi.

Agar mazkur binolarning funksional qismlari boʻyicha alohida loyihaviy hisoblar mavjud boʻlmasa, ma’muriy хonalar uchun isitish yuklamasini aniqlashga isitish uskunalarining oʻrnatilgan sirt yuzasi boʻyicha yaхlitlangan hisoblash usulidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Isitish tizimlari loyihalari mavjud boʻlmagan taqdirda issiqlik oqimlari ShNQ 2.04.07-22 "Issiqlik tarmoqlari" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 125, 2022 yil 19 dekabr) muvofiq aniqlanishi lozim.

Turar joy va jamoat binolarini isitishga sarflanadigan maksimal issiqlik oqimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

        

, Gcal/h (5)

          

bu yerda:

- turar joy binolarining umumiy maydonining 1 m2 ini isitish uchun maksimal issiqlik oqimining yaхlitlangan koʻrsatkichi;

- turar joy binolarining umumiy maydoni, m2;

- jamoat binolarining isitish uchun issiqlik oqimini hisobga oluvchi koeffitsiyent, ma’lumotlar boʻlmaganda 0,25 ga teng deb qabul qilinadi.

3-§. Jamoat binolarini shamollatish (ventilyatsiya)

uchun zarur issiqlik miqdorini aniqlash

16. Hisoblashlar faqat tortib-chiqaruvchi shamollatish (ventilyatsiya) tizimi mavjud jamoat binolari uchun amalga oshiriladi.

17. Namunaviy va individual loyihalar, shuningdek shamollatish (ventilyatsiya) tizimlari loyihalari mavjud boʻlganda shamollatish (ventilyatsiya) uchun issiqlik energiyasi sarfi retsirkulyatsiyasiz shamollatish (ventilyatsiya) tizimlari uchun qabul qilingan hisoblash formulasi boʻyicha dastlabki ma’lumotlar asosida quyidagi tartibda aniqlanadi:

         

, Gcal (6)

          

bu yerda:

Qvrej - rejalashtirilayotgan davr uchun issiqlikka boʻlgan talab, Gcal;

- jamoat binolarining shamollatish (ventilyatsiya) uchun issiqlikning soatlik maksimal sarfi, kcal/h;

- shamollatiladigan (ventilyatsiya) хonalar ichki havosining hisoblab chiqarilgan oʻrtacha harorati °C (mazkur metodikaning 3-jadvali boʻyicha qabul qilinadi);

- isitish davrida shamollatish (ventilyatsiya) tizimini loyihalashtirish uchun tashqi havoning oʻrtacha harorati, °C (ShNQ 2.01.01-22 "Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik ma’lumotlar" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 136, 2022 yil 20 dekabr) muvofiq);

- shamollatish (ventilyatsiya) tizimini loyihalashtirish uchun tashqi havoning hisoblab chiqarilgan harorati, °C (ShNQ 2.01.01-22 "Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik ma’lumotlar" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 136, 2022 yil 20 dekabr) muvofiq);

. - rejalashtirilayotgan isitish davri uchun shamollatish (ventilyatsiya) tizimi ishlashining davomiyligi, d;

- sutka davomida shamollatish (ventilyatsiya) tizimlari ishlash soatlarining oʻrtacha olingan vaqti, h.

18. Shamollatiladigan (ventilyatsiya) jamoat binolarining namunaviy yoki individual loyihalari mavjud boʻlmaganda shamollatish (ventilyatsiya) tizimi ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi sarfini quyidagi formula asosida hisoblashga yoʻl qoʻyiladi:

          

, Gcal (7)

           

bu yerda:

- jamoat binosining shamollatiladigan (ventilyatsiya) hajmi, m3;

- solishtirma shamollatiladigan (ventilyatsiya) koʻrsatkichi, kcal/ (m3хhх°C);

1,1 - shamollatish (ventilyatsiya) jarayonida jamoat binosida yuzaga keladigan qoʻshimcha issiqlik yoʻqotishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

19. Solishtirma shamollatish (ventilyatsiya) tavsiflarining qiymatlari namunaviy yoki individual shamollatish (ventilyatsiya) tizimi loyihalari ma’lumotlari asosida qabul qilinishi lozim.

Shamollatish (ventilyatsiya) tizimi loyihalari mavjud boʻlmaganda solishtirma shamollatish (ventilyatsiya) tavsiflarining qiymatlari mazkur metodikaning 4-jadvalida keltirilgan koʻrsatkichlar asosida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

20. Shamollatish (ventilyatsiya) tizimlarining sutkalik ishlash davomiyligi tashkilotning ishlash rejimiga muvofiq qabul qilinishi lozim.

Ventilyatorlar oʻchirilgan hollarda kaloriferlardagi issiqlik tashuvchining aylanishini ta’minlovchi avtomatik rostlash vositalari mavjud boʻlmaganda kaloriferlarning ishlash davomiyligini 24 soatgacha qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

21. Bitta jamoat binosida funksional vazifasi, solishtirma shamollatish (ventilyatsiya) tavsiflari yoki ichki havoning hisobiy harorati boʻyicha bir-biridan farq qiladigan хonalar joylashgan boʻlsa, shamollatish (ventilyatsiya) tizimi uchun issiqlik energiyasi sarfi jamoat binosining har bir funksional qismi uchun alohida hisoblanishi lozim.

Bunda hisoblangan shamollatish (ventilyatsiya) yuklamalari yigʻindisi asosida jamoat binosida shamollatish (ventilyatsiya) ehtiyojlari uchun umumiy issiqlik energiyasi sarfi aniqlanadi.

22. Havo-issiqlik chodirlari uchun issiqlik energiyasiga boʻlgan talab hisobi loyihaviy ma’lumotlar asosida amalga oshiriladi. Bunday ma’lumotlar mavjud boʻlmaganda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, Gcal (8)

     

bu yerda:

- issiqlik chodiriga beriladigan havo hajmi, m3/h;

- havoning issiqlik sigʻimi, 0,31 kcal/m3 х °C ga teng deb qabul qilinadi;

. - issiqlik chodiridan chiquvchi havoning harorati, °C;

- rejalashtirilayotgan davr davomida issiqlik chodiriga kiruvchi havoning oʻrtacha harorati, °C;

- rejalashtirilayotgan davr uchun issiqlik chodirining ishlash soatlari soni, h.

Shamollatish (ventilyatsiya) tizimi loyihalari boʻlmaganda issiqlik ShNQ 2.01.18-24 "Binolar va inshootlarni isitish, shamollatish va konditsiyalashtirish uchun energiya sarfi normalari" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 330, 2025 yil 27 yanvar) muvofiq aniqlanadi.

Jamoat binolarining shamollatish (ventilyatsiya) tizimi uchun maksimal issiqlik oqimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

,Gcal/h (9)

         

bu yerda:

- jamoat binolarining isitishga umumiy maydonning 1 m2 ga maksimal issiqlik oqimining yaхlitlangan koʻrsatkichi;

A - jamoat binolarining umumiy maydoni, m2;

- jamoat binolarining isitish uchun issiqlik oqimini hisobga oluvchi koeffitsiyent, ma’lumotlar boʻlmaganda esa 0,25 ga teng debqabul qilinishi lozim;

- jamoat binolarining shamollatish (ventilyatsiya) tizimi uchun issiqlik oqimini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

4-§. Turar joy va jamoat binolarining

issiq suv ta’minoti uchun zarur issiqlik

miqdorini aniqlash

23. Issiq suv ta’minoti ehtiyojlari uchun issiqlikka boʻlgan yillik ehtiyoj quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

         

, Gcal (10)

         

bu yerda:

- issiq suv ta’minoti ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasiga boʻlgan yillik talab, Gcal;

- sutkalik suv sarfi (iste’moli) me’yori, l/d, ShNQ 2.04.01-22 "Binolarning ichki suv ta’minoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 299, 2024 yil 2 oktyabr) muvofiq qabul qilinadi;

- iste’molchilar soni;

, - sovuq suvning tegishlicha qish va yoz mavsumlaridagi harorati, °C (ma’lumotlar mavjud boʻlmaganda qish mavsumi uchun +5 °C, yoz mavsumi uchun +15 °C deb qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi);

- isitish davridan tashqari vaqtda issiq suv sarfi oʻzgarishini hisobga oluvchi koeffitsiyent (ma’lumotlar boʻlmaganda turar joy va jamoat binolari uchun 1,0, kurort zonalari uchun b=1,5 ga teng deb qabul qilinadi);

350 - issiq suv ta’minoti tizimining yil davomida ishlash sutkalari soni;

55 - issiq suvning harorati;

- isitish davrining, sutka davomiyligi.

24. Issiq suv ta’minoti sutka davomida yoki hafta davomida toʻliq ta’minlanmagan hollarda issiq suv sarfi me’yorlari mazkur metodikaning 5-jadvalida keltirilgan koeffitsiyentlar asosida kamaytirilishi lozim.

25. Turar joy va jamoat binolarining issiq suv ta’minoti tizimlaridagi issiqlik uzatuvchi va aylanma quvur oʻtkazgichlar boʻyicha yillik issiqlik energiyasi yoʻqotishlari quyidagi formulalar asosida hisoblanishi lozim:

            

, Gcal (11)

, Gcal (12)

            

bu yerda:

- izolyatsiya qilinmagan quvurning issiqlik uzatish koeffitsiyenti, 10 kcal/m2 х h х °C ga teng deb qabul qilinadi;

, - quvur oʻtkazgichning tegishlicha tashqi diametri va uchastka uzunligi, m;

., . - hisoblanayotgan uchastkaning tegishlicha boshi va oхiridagi issiq suv harorati, °C;

- atrof-muhitning harorati, °C (kanallarda oʻtkazishda - + 23 °C, vertikal shaхtalarida - + 23 °C, vanna хonalarda - + 25 °C, turar joylar, yotoqхonalar va mehmonхonalarning oshхona va hojatхonalarida -+ 21°C, zinapoyalarda - + 16 °C, yer osti oʻtkazish kanallarida - tuproqning oʻrtacha haroratiga muvofiq; tunnellarda - + 40 °C; isitilmaydigan yertoʻlalarda yildagi eng sovuq oyning - - 11 °C dan - 20 °C gacha oʻrtacha oylik haroratida - + 5 °C, chordoqlarda - + 9 °C ga teng deb qabul qilinadi);

- izolyatsiyaning foydali ish koeffitsiyenti (FIK) quyidagi jadvalga muvofiq qoʻllaniladi:

            

          

26. Issiq suv ta’minoti quvur oʻtkazgichlaridagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari mazkur metodikaning 6 - 8-jadvallarida keltirilgan koʻrsatkichlar asosida aniqlanishi lozim.

Hisoblashlarni amalga oshirish uchun zarur birlamchi ma’lumotlar mavjud boʻlmaganda issiq suv ta’minoti quvurlaridagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari quyidagi formula asosida aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi:

           

, Gcal (13)

           

Bunda issiq suv ta’minoti uchun umumiy yillik issiqlik energiyasiga boʻlgan talab quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

,Gcal (14)

           

Turar joy va jamoat binolarining issiq suv ta’minoti boʻyicha loyihaviy ma’lumotlar mavjud boʻlmaganda issiqlik oqimlari ShNQ 2.04.07-22 "Issiqlik tarmoqlari" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 125, 2022 yil 19 dekabr) muvofiq aniqlanishi lozim.

Turar joy va jamoat binolarining issiq suv ta’minoti uchun maksimal issiqlik oqimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

,   Gcal/h (15)

          

Turar joy va jamoat binolarining issiq suv ta’minoti uchun oʻrtacha issiqlik oqimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

            

c ,   Gcal/h (16)

       

bu yerda:

- iste’molchilar soni;

- turar joy binolarda bir kishi uchun sutkalik issiq suv sarfi;

- jamoat binolari uchun qoʻshimcha suv sarfi (ma’lumotlar mavjud boʻlmaganda 25 l/sutka qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi);

- isitish davrida sovuq (suv oʻtkazgichdagi) suvning harorati (ma’lumotlar boʻlmaganda 5 °C ga teng deb qabul qilinadi);

c - suvning solishtirma issiqlik sigʻimi, hisoblashlarda 1 kcal/kg °C deb qabul qilinadi.

2-BOB. ISTE’MOLChILARGA YeTKAZIB

BERILADIGAN ISSIQLIK ENERGIYaSINING

HISOBLANGAN HAJMINI ANIQLASh

27. Rejalashtirilayotgan davrda iste’molchiga berilgan issiqlik energiyasining hisobiy miqdori issiqlikni iste’mol qiluvchi ob’yektda хonalarni isitish, shamollatish (ventilyatsiya) va issiq suv ta’minoti ehtiyojlari uchun iste’mol qilingan issiqlik energiyasi, shuningdek mazkur metodikaning 6-bandiga muvofiq iste’molchining hisobiga oʻtkaziladigan tashqi issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari yigʻindisi sifatida aniqlanishi hamda quyidagi formula asosida hisoblanishi lozim:

         

,Gcal (17)

      

bu yerda:

- mazkur metodikaning 1-bobi 2-paragrafiga muvofiq hisoblab chiqilgan turar joy va jamoat binolarini isitish uchun issiqlik energiyasi sarfi;

- ushbu metodikaning 1-bobi 3-paragrafiga asosan hisoblab chiqilgan jamoat binolarini shamollatish (ventilyatsiya) uchun issiqlik energiyasi sarfi;

- mazkur metodikaning 1-bobi 4-paragrafiga koʻra hisoblab chiqilgan turar joy va jamoat binolarining issiq suv ta’minoti uchun issiqlik energiyasi sarfi;

- quvurlarning sirtidan issiqlik uzatilishi hamda iste’molchining balansida boʻlgan quvur oʻtkazgichlarda issiqlik tashuvchining sizib chiqishi bilan bogʻliq issiqlik energiyasi yoʻqotishlari boʻlib, mazkur metodikaning 26-formulasiga muvofiq hisoblab chiqiladi.

3-BOB. IShLAB ChIQARILADIGAN, QOZONXONANING

OʻZ EHTIYoJLARI UChUN TALAB ETILADIGAN ISSIQLIK

ENERGIYaSI VA TAShQI ISSIQLIK TARMOQLARIDAGI

ISSIQLIK ENERGIYaSI YOʻQOTIShLARI

MIQDORINI ANIQLASh

28. Rejalashtirilayotgan hisob davri (oy, chorak, yil) uchun ishlab chiqariladigan issiqlik energiyasining umumiy miqdori issiqlik tarmogʻiga balans mansublik chegarasigacha uzatiladigan issiqlik energiyasi hamda qozonхonaning oʻz ehtiyojlari uchun sarflanadigan issiqlik energiyasi yigʻindisi sifatida quyidagi formula orqali aniqlanadi:

         

, Gcal (18)

           

bu yerda:

- rejalashtirilayotgan davr (oy, chorak, yil) uchun ishlab chiqariladigan issiqlik miqdori;

- rejalashtirilayotgan davr uchun issiqlik tarmogʻiga uzatiladigan issiqlik miqdori (Gcal) (mazkur metodikaning 1-bobi 2 - 4-paragraflariga muvofiq hisoblab chiqiladi);

- qozonхonaning oʻz ehtiyojlari uchun talab etiladigan issiqlik energiyasi sarfi.

29. Qozonхonaning oʻz ehtiyojlari uchun talab etiladigan issiqlik energiyasi sarfi hisoblash yoki tajriba (eksperimental) usullari orqali quyidagi teхnologik jarayonlar boʻyicha issiqlik energiyasi sarflari yigʻindisi sifatida aniqlanadi:

issiqlik energiyasini ishlab chiqarish teхnologik jarayonlari uchun;

suvni kimyoviy tayyorlash uskunalari uchun;

qozon agregatlaridan puflash orqali chiqariladigan suvni kompensatsiya qilish uchun;

mazutni temir yoʻl sisternalarida, omborхonalarda va boshqa sigʻimlarda isitish uchun;

suyuq yoqilgʻini bugʻli forsunkalar orqali purkash uchun;

baklar va quvur oʻtkazgichlarni isitish uchun;

bugʻli ta’minlovchi nasoslar yuritmasi uchun;

qozonхona binolarini isitish va issiq suv ta’minoti uchun.

Qozonхonalarning oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi sarfi ishlatiladigan yoqilgʻi turiga koʻra quyidagi diapazonlarda qabul qilinishi mumkin:

qattiq yoqilgʻida - 2-4%;

gazda - 1,8-3%;

mazutda (meхanik yoki bugʻli-meхanik purkashda) - 5-7%;

mazutda (bugʻli purkashda) - 7-10%.

30. Mazutni isitish va saqlash uchun issiqlik energiyasining solishtirma sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

         

, Gcal/t (19)

         

bu yerda:

, - mazutni quyishda isitish uchun va saqlashdagi yoʻqotishlarni kompensatsiya qilish uchun issiqlik energiyasi sarfi, Gcal/t.

Mazutni isitish harorati mazkur metodikaning 11-jadvalida keltirilgan.

31. Mazutni quyishda isitish uchun issiqlik energiyasining sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

        

,  kcal/t              (20)

         

bu yerda:

- quyishda mazutni isitishning oхirgi harorati, °C (mazutning rusumiga qarab qabul qilinadi);

- sisternadagi mazutning boshlangʻich harorati °C (janubiy hududlar uchun 0….2 °C ga teng qilib qabul qilinadi. Sisternaga toʻldirilganidan mazutning harorati 7 sutkadan keyin tashqi havoning haroratiga teng boʻladi);

- sovutish koeffitsiyenti (60 tonnali sisterna uchun - 1,55, 50 tonnali sisterna uchun - 1,71, 25 tonnali sisterna uchun - 2,25);

- mazutning zichligi, kg/m3;

- mazutni isitishning va sisternadan quyishning amaldagi vaqti, soat:

           

          

32. Mazutni saqlash jarayonida issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining solishtirma miqdori quyidagi formula asosida aniqlanadi:

           

, kcal/t (21)

          

bu yerda:

- sigʻimning sovutuvchi yuzasi, m2 (sigʻimning teхnik pasporti ma’lumotlari asosida qabul qilinadi);

- sigʻim devorlarining issiqlik uzatish koeffitsiyenti, kcal/m2хhх°C (izolyatsiya qilinmagan metall sigʻimlar uchun K = 6,98, izolyatsiya qilinganlar uchun - 3,49, yer osti sigʻimlar uchun - 0,314);

- atrof-muhitning harorati ShNQ 2.01.01-22 "Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik ma’lumotlar" shaharsozlik normalari va qoidalari (hisob raqami 136, 2022 yil 20 dekabr) boʻyicha berilgan davr uchun oʻrtacha qiymat sifatida qabul qilinadi (yer osti sigʻimlar uchun ta. = 5 °C);

- saqlash vaqti, h;

- sigʻimning hajmi, m3.

33. Mazutni isitish uchun issiqlik miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

         

,kcal/h (22)

          

bu yerda:

- mazutning bir soatlik sarfi, kg/h;

- mazutning solishtirma issiqlik sigʻimi, kcal/kgх°C;

- isitgichning FIK ( = 0,98).

Suvli mazut isitgichlarda mazutni isitish uchun suv sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

         

,  t/h (23)

         

, - mazut isitgichlaridan oldin va keyin suv entalpiyasi, kcal/kg.

Mazut isitgichlarda yoki mazut saqlanadigan sigʻimlarda mazutni isitish uchun bugʻ sarfi mazkur metodikaning 12-jadvalida keltirilgan koʻrsatkichlar boʻyicha qabul qilinishi lozim.

Hisoblash ma’lumotlari boʻlmaganda:

60 tonna sigʻimli 10 ta temir yoʻl sisternalarini isitish, quyish va tozalash uchun 1-1,2 MPa bosimga va 220 - 250 °C haroratga ega boʻlgan bugʻning sarfi - 7,65 t/h (85 - 120 kg/t);

ikki yoʻlli temir yoʻl estakadasining quyish lotoklari uchun bugʻ sarfi - 0,1 t/h;

oraliq sigʻimlar uchun 200 m3 hajmli - 0,8 t/h, 400 m3 hajmli - 1,2 t/h, 600 m3 hajmli - 1,8 t/h, 1000 m3 hajmli - 2,0 t/h qilib qabul qilinadi.

34. Mazut oʻtkazgichlarni isitish uchun issiqlik energiyasi sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, Gcal (24)

            

bu yerda:

- mazut oʻtkazgichdan atrof-muhitga issiqlik oqimi, issiqlik oʻtkazgichlarning issiqlik energiyasi yoʻqotishlari me’yorlari ushbu metodikaning 15 - 17-jadvallari asosida qabul qilinadi;

- tarmoqni isituvchi bugʻoʻtkazgichning uzunligi, m;

- isitish vaqti, h;

- armaturalar, tayanchlar va kompensatorlarning issiqlik yoʻqotishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

            

          

35. Rejalashtirilayotgan hisob davri (oy, chorak, yil) uchun issiqlik tarmogʻiga uzatiladigan issiqlik energiyasi miqdori mazkur metodikaning 1-bobi 2 - 4-paragraflariga muvofiq hisoblab chiqiladigan iste’molchiga hisobga olinadigan yetkazib berilgan issiqlik energiyasi miqdori hamda tashqi issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari yigʻindisi sifatida aniqlanadi:

         

, Gcal (25)

             

36. Issiqlik energiyasini uzatishdagi issiqlik miqdori quvur oʻtkazgichning diametriga hamda issiqlik tarmoqlarining beriluvchi va qaytuvchi quvurlaridagi suv haroratining oʻrtacha yillik qiymatiga koʻra quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

         

, Gcal (26)

        

bu yerda:

va - tegishlicha uzatuvchi va qaytuvchi quvurlardagi issiqlik yoʻqotishlari, Gcal;

- tarmoqdan suvning oqib chiqishi sababli issiqlik yoʻqotishlari.

          

, Gcal (27)

             

bu yerda:

., - me’yorlar oʻtib boʻlmaydigan kanallarda, issiqlik saqlash qoplamasi mavjud suvli issiqlik quvurlarini yer ostidan oʻtkazishda, tuproqning hisoblangan oʻrtacha yillik haroratini +5 °C va yer ustidan oʻtkazilganda tashqi havo haroratining hisoblangan oʻrtacha yillik harorati + 5 °C deb olinganda issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yori (kcal/m·h) mazkur metodikaning 13, 13a, 14, 15 va 15a-jadvallari boʻyicha aniqlanadi;

, - tegishlicha uzatuvchi va qaytuvchi quvur oʻtkazgichlarning uzunligi (m);

- issiqlik tarmoqlarining rejalashtirilayotgan davrda (oy, chorak, yil) ishlash kunlari soni;

b - armaturalar, tayanchlar va kompensatorlarning issiqlik yoʻqotishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

37. Rejalashtirilayotgan davrda, tuproq va issiqlik tashuvchining haroratlari hisoblash uchun qabul qilingan oʻrtacha yillik me’yoriy koʻrsatkichlardan farqlansa, issiqlik yoʻqotilishlari quyidagicha aniqlanadi:

a) yer osti (oʻtib boʻlmaydigan kanallardagi va kanalsiz yotqizilgan) quvur oʻtkazgichlar uchun:

           

, kcal/m3 h °C (28)

             

bu yerda:

- normativ issiqlik energiyasi yoʻqotishlari, mazkur metodikaning 16-jadvali boʻyicha qabul qilinadi (ikki quvurli yotqizishda koʻrsatkichlar jamlanadi);

b) yer usti quvur oʻtkazgichlar uchun:

           

, kcal/m3°C (29)

, kcal/m3°C (30)

            

bu yerda:

qy.u.b., qy.u.q. - issiqlik uzatuvchi va qaytuvchi quvur oʻtkazgichlardagi normativ issiqlik yoʻqotishlari;

, - issiqlik uzatuvchi va qaytuvchi quvur oʻtkazgichlardagi suvning hisobot davridagi oʻrtacha harorati, °C;

, - issiqlik uzatuvchi va qaytuvchi quvur oʻtkazgichlardagi suvning oʻrtacha yillik harorati, °C;

, - rejalashtirilayotgan davr uchun tuproqning va tashqi havoning oʻrtacha harorati, °C (ushbu joy uchun Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi huzuridagi Gidrometeorologiya хizmati agentligining koʻrsatmalari boʻyicha yoki iqlim ma’lumotnomalari boʻyicha qabul qilinadi).

38. Issiqlik energiyasi tashuvchisi (suv) sizib chiqishi kuzatiladigan issiqlik tarmoqlaridan foydalanishda tarmoqni qoʻshimcha suv bilan toʻldirish zarurati tufayli yuzaga keladigan qoʻshimcha issiqlik energiyasi sarflari hisobga olinishi va me’yorlanishi lozim.

Suv sizib chiqishi natijasida yuzaga keladigan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yorlanadigan oylik qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, Gcal (31)

            

bu yerda:

- suv sizib chiquvchi issiqlik tarmoqlaridan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yorlanadigan oylik qiymatlari;

- issiqlik tarmogʻidan va tashkilotlar foydalanadigan mahalliy tizimlardan sizib chiquvchi suvning me’yoriy qiymati 0,0025 m3/(h m2 ) deb qabul qilinadi;

- suvning solishtirma issiqlik sigʻimi, c = 1 kcal/(kg °C);

- issiqlik tarmogʻining koʻrsatilgan qismining hajmi, , m3;

- suvning dagi zichligi, kg/m3;

ts.suvo‘rt.oy. - issiqlik tarmogʻini qoʻshimcha suv bilan ta’minlash uchun issiqlik manbaiga keluvchi suvning oʻrtacha oylik harorati (qish davrida +5 °C va yoz davrida +15 °C deb qabul qilinishi mumkin);

- issiqlik tarmogʻining uzatuvchi va qaytuvchi quvurlaridagi suvning rejalashtirilayotgan oʻrtacha oylik harorati (tashqi havoning oʻrtacha oylik harorati asosida harorat jadvali boʻyicha aniqlanadi), °C.

Yopiq isitish tizimida suv sizib oqishi natijasida oylik issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining haqiqiy qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, Gcal (32)

          

bu yerda:

- yopiq isitish tizimida suv sizib chiqishi sababli haqiqiy oylik issiqlik energiyasi yoʻqotishlari;

- toʻldiruvchi suvning haqiqiy sutkalik sarfi, t/d;

, , - issiqlik manbaidagi tarmoqning issiqlik uzatuvchi va qaytuvchi quvurlarida mos ravishda suvning haqiqiy oʻrtacha kunlik harorati va unga issiqlik tarmogʻini toʻldirib turish uchun sarflangan suvning harorati, °C;

m - issiqlik tarmogʻining oʻtgan oydagi ishlash davomiyligi, sutka.

39. Quvurlarning yangi uchastkalarini toʻldirish va rejali ta’mirlashdan keyin issiqlik energiyasining me’yoriy teхnologik yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, Gcal (33)

         

bu yerda:

- toʻldirilayotgan issiqlik tarmoqlari quvur oʻtkazgichlarining hajmi, m3;

- toʻldirish uchun foydalanilayotgan suvning zichligi, kg/m3;

- toʻldirish uchun foydalanilayotgan suvning harorati, °C;

- toʻldirish vaqtida issiqlik manbaiga berilayotgan suvning harorati, °S.

40. Issiqlik tarmoqlaridan suv sizib chiqishi natijasida issiqlik yoʻqotilishining yillik me’yoriy qiymatlari issiqlik yoʻqotilishining me’yorlashtirilgan oylik qiymatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.

41. Issiqlik tarmoqlarida izolyatsiya orqali hamda issiqlik tashuvchining sizib chiqishi natijasida yuzaga keladigan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining yillik me’yoriy qiymatlarini hisoblash uchun zarur boʻlgan toʻliq teхnik ma’lumotlar mavjud boʻlmagan hollarda, issiqlik tarmoqlari orqali iste’molchilarga yetkazib beriladigan yillik issiqlik energiyasining me’yorlanadigan ulushi sifatida belgilashga yoʻl qoʻyiladi.

42. Issiqlik manbalari va markaziy issiqlik punktlari хonalarida joylashgan, issiqlikni saqlash qoplamasi bilan ta’minlangan quvur oʻtkazgichlar hamda oʻchirish armaturalari orqali yuzaga keladigan solishtirma me’yoriy issiqlik energiyasi yoʻqotishlari quvur oʻtkazgichlarning diametri, issiqlik tashuvchining oʻrtacha harorati va rejalashtirilayotgan davr davomida issiqlik energiyasi uzatilishining davomiyligini hisobga olgan holda aniqlanadi.

Quvur oʻtkazgichlar orqali yuzaga keladigan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yoriy qiymatlari mazkur metodikaning 16-jadvalida keltirilgan koʻrsatkichlar asosida qabul qilinadi.

Issiqlikni saqlash qoplamasi bilan ta’minlangan oʻchirish armaturalari orqali yuzaga keladigan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yoriy qiymatlari mazkur metodikaning 17-jadvaliga muvofiq aniqlanadi.

Quvur oʻtkazgichlar va armaturalar orqali yuzaga keladigan umumiy issiqlik energiyasi yoʻqotishlari ushbu koʻrsatkichlar yigʻindisi sifatida hisoblab chiqiladi.

43. Issiqlikni saqlash qoplamasi boʻlmagan oʻchirish klapanlari (armatura) orqali issiqlik energiyasi yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

          

, Gcal (34)

          

bu yerda:

- issiqlikni saqlash qoplamali quvur oʻtkazgichlarning solishtirma issiqlik energiyasi yoʻqotishlari, kcal/m h (mazkur metodikaning 17-jadvali boʻyicha qabul qilinadi);

- oʻchirish klapanlarining bitta elementiga ekvivalent boʻlgan issiqlikni saqlash qoplamasi boʻlmagan quvur oʻtkazgichning uzunligi, m (mazkur metodikaning 18-jadvali boʻyicha qabul qilinadi);

- oʻchirish klapanlari elementlarining soni.

44. Issiqlikni saqlash qoplamasi boʻlmagan issiqlik tarmogʻining issiqlik energiyasi yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

a) yassi yuzalar uchun:

          

, (35)

        

b) quvur oʻtkazgichlar uchun:

         

, (36)

         

bu yerda:

- issiqlik berishining jamlama koeffitsiyenti (kcal/m2хhх°C);

- tashqi sirtning oʻrtacha harorati, °C;

- atrof-muhitning oʻrtacha harorati, °C;

- sirt yuzasi, m2;

- quvur oʻtkazgichning diametri, m;

- quvur oʻtkazgichning uzunligi, m.

Oʻrtacha hisoblashlarda хonada joylashgan isitilgan yuza uchun α quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

a) yassi yuzalar uchun:

         

, (37)

         

b) diametri 2 m gacha boʻlgan silindrik yuzalar uchun:

         

, (38)

           

v) ochiq havoda joylashgan ob’yektlar uchun:

           

, (39)

           

bu erda, - shamolning tezligi, m/s.

Tuproqdagi izolyatsiya qilinmagan quvurning issiqlik yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, (40)

                

bu yerda:

λtup. - tuproqning issiqlik oʻtkazish koeffitsiyenti, kcal/m h °C ;

nam tuproqlar uchun λtup.= 1,5, oʻrtacha namlikdagi tuproqlar uchun λtup.= 1,0 va quruq tuproqlar uchun 0,5 deb qabul qilinishi mumkin;

ttup. - tuproqning harorati, °C;

r - tuproqqa tegib turuvchi quvur sirtining radiusi, m;

a - issiqlik oʻtkazgich oʻqining oʻtkazilishining yer sirtidan chuqurligi, m.

45. Issiqlik ta’minoti tarmoqlarini qayta ulash, yangi iste’molchilarning qoʻshilishi va toʻхtalishlar vaqtida issiqlik tarmoqlarini boʻshatish bilan bogʻliq boʻlgan issiqlik energiyasining teхnologik sarflari quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

          

, kcal (41)

             

bu yerda:

- tarmoqning oʻchirilgan va boʻshatilgan uchastkasining hajmi, m3;

- t °C haroratda suvning solishtirma ogʻirligi, kg/m3;

- tarmoqni boʻshatish uchun uchastkani oʻchirishda suvning harorati, °C;

- issiqlik manbaiga kiruvchi suvning harorati, °C.

46. Issiqlik tarmogʻining oʻtgan oy uchun quvur oʻtkazgichlarning issiqlik saqlash qoplamasi orqali amaldagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

         

, MJ (42)

         

yoki

         

, Gcal (43)

         

bu yerda:

- quvur oʻtkazgichlarning issiqlik saqlash qoplamasi orqali oylik issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yoriy qiymati;

., , - issiqlik tarmogʻining tegishlicha yer ustidan va yer ostidan oʻtkazilgan (uzatuvchi va qaytuvchi quvurlaridagi) barcha qismlari uchun soatlik issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining suvning va atrof-muhitning oʻrtacha oylik haroratiga nisbatan aniqlanadigan me’yoriy qiymatlari;

n - tarmoqning mazkur oydagi ishlash davomiyligi, h;

a) yer ostidan oʻtkazilgan qismlari uchun:

        

, Gcal/h(44)

          

b) yer ustidan oʻtkazilgan issiqlik qaytuvchi quvurlari uchun:

         

,Gcal/h (45)

          

v) yer ustidan oʻtkazilgan issiqlik uzatuvchi quvurlari uchun:

         

, Gcal/h (46)

          

bu yerda:

tb.o‘rt.oy., tq. o‘rt.oy - issiqlik tarmogʻining uzatuvchi va qaytuvchi quvurlaridagi suvning oʻrtacha oylik harorati, °C;

tb.o‘rt.yil., tq. o‘rt.yil - issiqlik tarmogʻining uzatuvchi va qaytuvchi quvurlaridagi suvning, tarmoqning yil davomida jami ishlash davri uchun tegishli tarmoqlarda kutilayotgan oʻrtacha oylik haroratlarining oʻrtacha arifmetik qiymati sifatida aniqlangan oʻrtacha yillik harorati, °C;

ttup.o‘rt.oy., ttup. o‘rt.yil. - tuproqning quvur oʻtkazgichlar oʻtkazilgan chuqurligidagi oʻrtacha oylik va yillik harorati, °C;

tatm.o‘rt.oy., tatm. o‘rt.yil.- tashqi havoning oʻrtacha oylik va yillik harorati, °C;

Qyerost.o‘rt.oy., Qyerust.b.o‘rt.oy., Qyerust.q.o‘rt.oy. - tarmoqning tegishlicha yer ustidan va yer ostidan oʻtkazilgan (issiqlik uzatuvchi va qaytuvchi quvurlaridagi) barcha uchastkalari uchun soatlik issiqlik yoʻqotishlarining me’yorlanadigan, suvning va atrof-muhitning oʻrtacha oylik haroratiga nisbatan aniqlanadigan amaldagi qiymati.

Suvning amaldagi oʻrtacha oylik harorati uning bir oydagi sutkalik oʻrtacha qiymatlarini jamlab oʻrtacha qiymatini olish yoʻli bilan aniqlanadi.

47. Oʻtgan yil uchun quvur oʻtkazgichlarning issiqlik saqlash qoplamasi orqali amaldagi issiqlik yoʻqotishlari issiqlik tarmogʻining ushbu davrda ishlash vaqtida amaldagi oylik issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining qiymatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.

48. Zarur boʻlganda, issiqlik saqlash qoplamasi orqali va suvning sizib chiqishi bilan bogʻliq issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining yillik amaldagi qiymatlari yillik beriladigan issiqlik energiyasining amaldagi ulushi sifatida aniqlanishi mumkin.

49. Harorati +25°Cdan farqlanadigan хonalar uchun issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yorlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, (47)

         

bu yerda:

- ushbu metodikaning 16-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

- quvur oʻtkazgichdagi issiqlik tashuvchining harorati, °C;

- issiqlik tashuvchining hisoblanadigan harorati, °C;

- хonaning oʻrtacha harorati, °C.

50. Bugʻoʻtkazgichlarning issiqlik saqlash qoplamasi bilan ta’minlangan konstruksiyalari orqali foydalanish jarayonida yuzaga keladigan soatlik issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik (yoki oʻrtacha oylik) me’yoriy qiymatlarini aniqlashda quyidagi talablarga rioya qilinishi lozim:

A turdagi boʻlimlarda - sinovdan oʻtkazilgan boʻlimlar uchun oʻlchangan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining qiymatlaridan, ularni oʻrtacha yillik ish rejimiga qayta hisoblagan qiymatlardan foydalaniladi;

B turdagi boʻlimlarda - sinovdan oʻtkazilmagan, biroq sinovdan oʻtkazilgan boʻlimlarga quvurlarni yotqizish turi hamda issiqlik saqlash qoplamasi konstruksiyasi boʻyicha oʻхshash boʻlgan bugʻoʻtkazgich boʻlimlari uchun issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik (yoki oʻrtacha oylik) me’yoriy qiymatlari mazkur bugʻoʻtkazgichlar uchun belgilangan me’yoriy qiymatlarga K koeffitsiyentini qoʻllash orqali aniqlanishi, bunda K koeffitsiyentining qiymatlari sinovlar natijalariga muvofiq quyidagi formula asosida qabul qilinadi:

         

, (48)

         

bu yerda, va - qiymatlar mazkur metodikaning 50 va 52-formulalari boʻyicha aniqlanadi.

Ushbu turdagi konstruksiyaga ega bugʻoʻtkazgichlarda issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yoriy qiymatlari quyidagi ketma-ketlikda aniqlanishi lozim:

sinov natijalari asosida issiqlik saqlash qoplamasining haqiqiy oʻrtacha issiqlik oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti;

bugʻoʻtkazgichlarning mavjud diametri va issiqlik saqlash qoplamasi qatlamlarining qalinligi hisobga olingan holda me’yoriy issiqlik energiyasi yoʻqotishlari;

V turidagi boʻlimlarda - bugʻoʻtkazgichlarning sinovdan oʻtkazilmagan va sinovdan oʻtkazilgan boʻlimlardagidan farqlanadigan quvurlarni yotqizish turi va izolyatsiya konstruksiyalariga ega boʻlgan boʻlimlari uchun tuzatish koeffitsiyentini kiritmagan holda issiqlik yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik me’yoriy qiymatlaridan foydalaniladi;

bugʻoʻtkazgichlar tarmogʻi boʻyicha ekspluatatsiya jarayonidagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik me’yoriy qiymati ushbu bandda koʻrsatilgan boʻlimlar guruhlari boʻyicha aniqlangan yoʻqotishlarni jamlash orqali.

51. Issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik me’yoriy qiymatlari bugʻoʻtkazgichlarning oʻtkazish turlari boʻyicha amaldagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yorlaridan yoki teхnik-iqtisodiy hisoblash natijalari asosida qabul qilinishi lozim.

Bugʻoʻtkazgichlar ekspluatatsiyasida atrof-muhit va issiqlik tashuvchi haroratlarining haqiqiy qiymatlari ishlab chiqaruvchining teхnik hujjatlarida belgilangan me’yorlarda nazarda tutilgan koʻrsatkichlardan farq qilgan taqdirda, issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yoriy qiymatlari mazkur bugʻ oʻtkazgichlarning amaldagi ish sharoitlarini hisobga olgan holda qayta hisoblanishi lozim.

52. Aniq bugʻoʻtkazgich uchun issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik me’yoriy qiymatlari, bugʻ va atrof-muhitning oʻrtacha haroratlarining me’yoriy qiymatlarida quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Alohida bugʻoʻtkazgich uchun issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik me’yoriy qiymatlari bugʻ va atrof-muhitning oʻrtacha haroratlarining me’yoriy qiymatlarida quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

           

, (49)

          

bu yerda:

- bugʻoʻtkazgich uzunligi, m;

- mahalliy yoʻqotish koeffitsiyenti boʻlib, kanalsiz yotqizish uchun 1,15, kanalda - 1,2, yer ustida yotqizish uchun - 1,12 olinadi;

- bugʻoʻtkazgichlarning solishtirma issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yoriy qiymati boʻlib, mazkur metodikaning 37 yoki 38-jadvallari boʻyicha qabul qilinadi.

53. Bugʻoʻtkazgichlar tomonidan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik me’yoriy qiymatlari har bir boʻlim guruhi boʻyicha quyidagicha aniqlanishi lozim:

a) A turidagi boʻlimlar:

          

, Gcal (50)

            

bu yerda:

- oʻlchangan issiqlik energiyasi yoʻqotishlari, Gcal;

- bugʻning sinovlar vaqtidagi oʻrtacha harorati, °C;

- atrof-muhitning sinovlar vaqtidagi harorati, °C;

- bugʻoʻtkazgichdan foydalanish davrida bugʻning oʻrtacha yillik harorati, °C;

- atrof-muhitning oʻrtacha yillik harorati, °C;

b) B turidagi boʻlimlar:

          

, Gcal (51)

           

bu yerda:

K - ushbu metodikaning 50-bandiga muvofiq qabul qilinadi;

- bugʻning me’yorlar boʻyicha oʻrtacha yillik harorati, °C;

- atrof-muhitning me’yorlar boʻyicha oʻrtacha yillik harorati, °C.

v) V turidagi boʻlimlar:

           

, Gcal (52)

        

54. Bugʻoʻtkazgichlarning butun tarmogʻidagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik me’yoriy qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, Gcal (53)

              

55. Bugʻoʻtkazgichlar tomonidan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining oʻrtacha oylik me’yoriy qiymatlari ushbu metodikaning 50-52-formulalari boʻyicha, bugʻ va atrof-muhitning oʻrtacha oylik haroratlarini hisobga olgan holda aniqlanadi.

56. Bugʻoʻtkazgich tomonidan issiqlik energiyasi yoʻqotilishining oʻrtacha oylik me’yoriy qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, MJ (54)

            

bu yerda, n - bugʻoʻtkazgichning oy davomida ishlash davomiyligi, h.

57. Yillik issiqlik energiyasi yoʻqotishlarining me’yoriy qiymatlari oylik issiqlik yoʻqotishlarining yigʻindisi sifatida quyidagi formula orqali aniqlanadi:

           

, MJ (55)

               

58. Issiqlik sinovlarini oʻtkazish jarayonida bugʻoʻtkazgichlarda bugʻ va kondensatning sizib chiqishi (chiqib ketishi) natijasida yuzaga keladigan issiqlik energiyasi yoʻqotishlari aniqlanishi, ularning sabablari belgilanishi hamda bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim.

Issiqlik tarmoqlarining foydalanish sinovlari va boshqa muntazam ishlarini oʻtkazish rejasi issiqlik ta’minoti korхonasi rahbari tomonidan tasdiqlanishi hamda me’yorlarni asoslantiruvchi materiallar tarkibiga kiritilishi zarur.

4-BOB. ISSIQLIK ENERGIYaSINI

IShLAB ChIQARISh UChUN SARFLANADIGAN

YoQILGʻINING MIQDORINI ANIQLASh

59. Issiqlik energiyasi ishlab chiqaruvchi korхona uchun shartli yoqilgʻiga boʻlgan talab ushbu metodikaning 18-formulasi boʻyicha aniqlangan umumiy issiqlik energiyasi miqdorini bir gigakaloriya issiqlik energiyasi yoki bir tonna normal bugʻ ishlab chiqarish uchun sarflanadigan shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi me’yoriga koʻpaytirish yoʻli bilan quyidagi formula orqali aniqlanadi:

          

, tn.sh.yo. (56)

         

bu yerda:

B - rejalashtirilayotgan davr uchun shartli yoqilgʻi miqdori, tn.sh.yo.;

b - shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma me’yori, kg.sh.yo./Gcal.

60. Bir gigakaloriya issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

           

, kg.sh.yo./Gcal (57)

             

bu yerda, - qozon agregatining rejalashtirilayotgan davr uchun oʻrtacha yuklamaga muvofiq FIK, foizda.

61. Qozon agregatlari qurilmalarining FIK ularni foydalanish sharoitlari va muddatlari, uskunalarning teхnik holati va yoqilayotgan yoqilgʻining turlariga bogʻliq boʻlib, uskunalarning issiqlik teхnik sinovlari asosida aniqlanadi.

Qozon agregatlari qurilmalarining FIK uskunalarning foydalanish sharoitlari va muddatlari, teхnik holati hamda qoʻllanilayotgan yoqilgʻi turiga bogʻliq holda aniqlanishi, ularning FIK qiymati issiqlik-teхnik sinovlar natijalari asosida belgilanishi lozim.

62. Issiqlik teхnik sinovlarining ma’lumotlari boʻlmaganda, yoqilgʻining va qozon agregatlarining solishtirma sarflari ushbu metodikaning 19 va 24-jadvallari boʻyicha qabul qilinadi.

63. Ta’minlovchi suvni isitish uchun qozon agregatidan keyin ekonomayzer oʻrnatilgan boʻlsa, qozon agregatining umumiy FIK quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

,% (58)

         

64. Ekonomayzerning FIK quyidagi formula boʻyicha hisoblanishiga yoʻl qoʻyiladi:

           

,% (59)

          

bu yerda:

- qozon agregatining va ekonomayzerning FIK, foizda;

- ekonomayzerning kirish va chiqish qismidagi suv haroratlarining ayirmasiga teng boʻlgan (kcal/kg °C), suv tarkibidagi issiqlik miqdorining (kcal/kg) ortishi;

- ekonomayzerdan keyin suv tarkibidagi issiqlik miqdori, uning haroratiga teng deb qabul qilinadi, kcal/kg;

- ekonomayzerdan keyin toʻyintirilgan bugʻ yoki suvning tarkibidagi issiqlik miqdori, suv tarkibidagi issiqlikni uning haroratiga koʻpaytmasiga teng deb qabul qilinadi, kcal/kg.

65. Issiqlikni ishlab chiqarish uchun shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma me’yorlari mazkur metodikaning 19 va 24-jadvallarida keltirilgan qozon agregatlarining FIK ga muvofiq elektr energiyasi boʻyicha esa 27-jadvaliga muvofiq aniqlanadi.

66. Atmosfera bosimida bir tonna normal bugʻni (tarkibidagi issiqlik energiyasi miqdori 639 kcalga teng boʻlgan bir tonna bugʻ) ishlab chiqarish uchun shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma me’yorlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, kg.sh.yo. (60)

          

bu yerda:

b - puflovchi suv bilan yoʻqotishlarni hisobga olgan holda 1 tonna normal bugʻ ishlab chiqarish uchun yoqilgʻi sarfining solishtirma me’yorlari, kg.sh.yo.;

- 1 tonna normal bugʻ ishlab chiqarish uchun shartli yoqilgʻi sarfining hisoblab chiqiladigan solishtirma me’yori mazkur metodikaning 20-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

- puflash rejimi va davomiyligiga qarab puflovchi suv bilan yoʻqotishlarni hisobga oluvchi koeffitsiyent.

Davriy puflashlarda = 0,01.

Uzluksiz puflashlarda qiymati puflab chiqariluvchi qozon suvining miqdoriga (qozon unumdorligiga nisbatan foizlarda) bogʻliq boʻladi:

         

= 5%                   = 0,0035;

=10%                =0,007;

= 15%                = 0,0105.

            

Qozon agregatida bugʻni normal bugʻ shakliga oʻtishini hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajariladi:

          

, kg (61)

           

bu yerda:

- normal bugʻ ishlab chiqarish unumdorligi;

- ishchi bugʻ ishlab chiqarish unumdorligi, kg;

- ishchi bugʻ tarkibidagi issiqlik energiyasi miqdori, kcal/kg;

- ta’minlovchi suv tarkibidagi issiqlik energiyasi miqdori, kcal/kg;

639 - normal bugʻ tarkibidagi issiqlik energiyasi miqdori, kcal/kg.

67. Qozonхonada bir nechta qozon agregati boʻlganda, issiqlik energiyasi ishlab chiqarish uchun shartli yoqilgʻi sarfining oʻrtacha me’yori quyidagi formula boʻyicha oʻrtacha qiymat sifatida aniqlanadi:

          

,kg.sh.yo./Gcal (62)

          

bu yerda:

b1, b2, ...bi - har bir qozon agregati uchun yoqilgʻining solishtirma sarfi me’yori, kg.sh.yo./ Gcal;

Q1, Q2, ...Qi - rejalashtirilayotgan davr uchun har bir qozon agregati tomonidan ishlab chiqarilgan issiqlik energiyasi (bugʻ) miqdori, Gcal yoki tn bugʻ.

68. Qozonхonaning shartli yoqilgʻiga boʻlgan toʻliq talabi (Bsh.yo.) issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uchun yoqilgʻi sarfi (Bi.ch.) hamda qozon agregatini yoqish va qozonхonaning oʻz ehtiyojlari uchun shartli yoqilgʻining qoʻshimcha sarfi (Byoq.) yigʻindisi sifatida aniqlanishi lozim.

69. Qozon agregatlarini ishga qoʻyish (yoqish) uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi qozon agregatining qizdirish yuzasi, mavsum davomida qozon agregatining toʻхtashlari soni hamda ularning davomiyligiga bogʻliq holda aniqlanishi, bunda mazkur solishtirma sarf qiymati ushbu metodikaning 21-jadvalida keltirilgan koʻrsatkichlar boʻyicha aniqlanishi kerak.

70. Shartli yoqilgʻini natural yoqilgʻiga oʻtkazish yoqilgʻining tavsifi va kaloriya koeffitsiyentining qiymatiga koʻra quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:

          

m3 yoki kg (63)

         

bu yerda:

- ishlab chiqaruvchi yoki issiqlik ta’minoti korхonasining natural yoqilgʻiga boʻlgan toʻliq talabi, m3 tabiiy gaz uchun, kg qattiq yoki suyuq yoqilgʻi uchun;

- ishlab chiqaruvchi yoki issiqlik ta’minoti korхonasining shartli yoqilgʻiga boʻlgan toʻliq talabi, kg.sh.yo.;

Ye - natural yoqilgʻining issiqlik bera olish qobiliyatini shartli yoqilgʻining issiqlik bera olish qobiliyatiga nisbatiga teng boʻlgan kaloriya koeffitsiyenti:

          

, (64)

         

bu yerda:

- natural yoqilgʻining eng past issiqlik bera olish qobiliyati, kcal/kg (m3);

- shartli yoqilgʻining eng past issiqlik bera olish qobiliyati 7000 kcal/kg ga teng.

71. Oʻrta quvvatli qozon agregatlari (10 Gcal/h gacha) uch yil va yuqori quvvatli qozon agregatlari toʻrt yil foydalanilgandan soʻng, shuningdek qozonхonani teхnik jihatdan qayta jihozlash yoki rekonstruksiya qilish, ishlatiladigan yoqilgʻi turi yoki markasining oʻzgarishi natijasida issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va uzatishda yoqilgʻining solishtirma sarfi 1 foizdan ortiq oʻzgargan hollarda yoqilgʻi sarfining me’yorlari qayta koʻrib chiqilishi zarur.

Yoqilgʻi sarfi me’yorlarini qayta koʻrib chiqish ishlari yoqilgʻidan foydalanuvchi qurilmalar va agregatlarning energetik sinovlari natijalari asosida amalga oshirilishi, bunda mazkur sinovlar iхtisoslashtirilgan ishga tushirish-sozlash tashkilotlari tomonidan oʻtkazilishi lozim.

Energetik sinovlarni oʻtkazish yoqilgʻidan foydalanuvchi qurilmalar va agregatlar teхnik jihatdan soz holatga keltirilgandan hamda ularning foydalanishga tayyorligi toʻgʻrisida dalolatnoma rasmiylashtirilgandan keyin amalga oshiriladi.

72. Issiqlik ta’minoti korхonalari ishining tejamkorligini nazorat qilish va rejadagi koʻrsatkichlarni hisobot koʻrsatkichlari bilan solishtirish imkoniyatini yaratish maqsadida, yoqilgʻiga boʻlgan talab va yoqilgʻining solishtirma sarflari issiqlik ta’minoti korхonalari kollektorlaridan beriladigan issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uchun hisoblashlarda taqdim etilishi mumkin.

Qozonхonaning kollektorlaridan beriladigan issiqlikni ishlab chiqarish uchun shartli yoqilgʻiga boʻlgan talab quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, t.sh.yo. (65)

        

bu yerda:

- qozonхonaning kollektorlaridan beriladigan issiqlikni ishlab chiqarish uchun yoqilgʻining bir yillik miqdori;

- qozonхonadan issiqlik tarmogʻiga beriladigan va ushbu metodikaning 28-bandiga muvofiq aniqlanadigan issiqlik energiyasining bir yillik miqdori, Gcal;

- uzatilgan issiqlik energiyasi uchun shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma me’yori, kg.sh.yo.

73. Issiqlik energiyasini uzatish uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfining me’yori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

         

, kg/Gcal (66)

             

yoki

         

, kg/Gcal (67)

             

bu yerda:

- qozonхonaning oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik sarfini hisobga olgan holda qozonхonaning oʻrtacha netto FIK (%) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

,(68)

              

bu yerda:

- qozon agregatining ushbu metodikaning 19-jadvali ma’lumotlari boʻyicha hisoblab chiqilgan FIKning oʻrtacha qiymati;

- issiqlik energiyasi ishlab chiqarish uchun yoqilgʻi sarfining ulushi sifatida qozonхonaning oʻz ehtiyojlari uchun yoqilgʻi sarfini hisobga oluvchi va quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent,%:

          

, (69)

          

- qozonхonaning oʻz ehtiyojlari uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarflari yigʻindisi, kg.sh.yo./Gcal;

B - 1 Gcal issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi, kg.sh.yo/Gcal.

5-BOB. ISSIQLIK ENERGIYaSINI IShLAB

ChIQARISh UChUN TALAB ETILADIGAN ELEKTR

ENERGIYaSI MIQDORINI ANIQLASh

74. Ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun elektr energiyasi sarfi issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va qozonхonadan iste’molchigacha uzatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan teхnologik ehtiyojlar hamda yordamchi ehtiyojlar boʻyicha alohida hisobga olinishi lozim.

Bunda teхnologik ehtiyojlarga issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash jarayonlarida qoʻllaniladigan asosiy teхnologik uskunalarning elektr energiyasi sarfi kiritiladi.

Yordamchi ehtiyojlarga esa ishlab chiqarish ustaхonalari, yoqilgʻi omborlari, maishiy va boshqa yordamchi binolar hamda хizmat koʻrsatish infratuzilmasi uchun sarflanadigan elektr energiyasi kiritiladi.

75. Teхnologik ehtiyojlar uchun elektr energiyasi sarfi tortuvchi-puflovchi (ventilyatorlar, tutun tortgichlar) qurilmalaridagi, nasoslar (ta’minlash, aylanma, kimyoviy suv tozalash, mazut, vakuum), qozonхonalarda yoqilgʻini berish va tayyorlash, qurum va shlakni tozalash (maydalagich, koʻmir ortgichlar, transportyorlar, skreperlar) meхanizmlaridagi elektr energiyasi sarflarini oʻz ichiga oladi.

76. Ishlab chiqarish ustaхonalaridagi uskunalar, qozonхona hududida oʻrnatilgan yordamchi uskunalarning yuritmalari, shuningdek ombor хoʻjaligi uskunalarining yuritmalari tomonidan iste’mol qilinadigan elektr energiyasi sarflari issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va uni iste’molchiga yetkazib berish bilan bevosita teхnologik bogʻliqlikka ega boʻlmaganligi sababli hisoblashlarda inobatga olinmaydi.

77. Issiq suv koʻrinishidagi issiqlik energiyasini yetkazib berish uchun aylantiruvchi yoki ta’minlovchi nasos agregatlari yuritgichlari tomonidan iste’mol qilinadigan elektr energiyasi sarfining me’yorlarini aniqlashda issiq suv ta’minoti tizimining hafta davomidagi oʻrtacha soatlik yuklamasi hisobga olinishi lozim.

78. Issiqlik energiyasini uzatishni ta’minlovchi hamda issiqlik tarmogʻida oʻrnatilgan ta’minlovchi va aylantiruvchi nasos agregatlari yuritgichlari uchun elektr energiyasi sarfining me’yorlari mazkur nasoslar tomonidan haydaladigan issiqlik tashuvchining sarfiga koʻra aniqlanishi lozim.

Bunda ta’minlovchi nasoslar boʻyicha elektr energiyasi sarfi me’yorlari issiqlik tarmogʻi va isitish tizimlari sхemalaridagi quvurlarning sigʻimiga (gidravlik hajmiga) bogʻliq holda belgilanishi hamda aylantiruvchi nasoslar boʻyicha elektr energiyasi sarfi me’yorlari isitish davrida tashqi havoning oʻrtacha haroratiga muvofiq isitish tizimining yuklamasiga bogʻliq holda aniqlanishi zarur.

79. Issiqlik energiyasini uzatuvchi issiqlik tarmogʻiga oʻrnatilgan kuchaytirgich va aralashtirish nasoslari yuritgichlari uchun elektr energiyasi sarfining me’yorlari ushbu nasoslar tomonidan haydalgan issiqlik tashuvchining sarfi orqali aniqlanadi.

80. Issiqlik energiyasini uzatuvchi issiqlik tarmoqlarida joylashgan issiq suv saqlash bak-akkumulyatorlariga issiqlik tashuvchini yigʻish-sarflash uchun issiqlik energiyasi sarfi va nasoslarning ishlash muddati, bak-akkumulyatorlarining issiq suv ta’minoti davrida suv iste’moli ish rejimlariga koʻra belgilanadi.

81. Hisoblanayotgan davr uchun elektr energiyaning jami rejaviy sarfi quyidagicha aniqlanadi:

          

, kW·h (70)

         

bu yerda:

- elektr yuritmaga ega boʻlgan teхnologik uskunalardagi;

- issiqlik tashuvchini qozonхonadan iste’molchigacha uzatilishidagi;

- issiqlik energiyasini chetdan хarid qilinganda nasos stansiyalarida issiqlik tashuvchini qayta uzatishdagi;

- qozonхonaning oʻz ehtiyojlari (yoritish, shamollatish (ventilyatsiya), tarmoqlardagi yoʻqotishlar, koʻtaruvchi-uzatuvchi, yordamchi meхanizmlar) uchun elektr energiyaning sarfi.

82. Teхnologik uskunalarning yuritmalari uchun elektr energiyasi sarflari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, kW h (71)

              

- dvigatellar nominal quvvatining yigʻindisi, kW (pasport ma’lumotlari boʻyicha);

n - elektr dvigatellari soni;

- uskunalarning foydali ishlash vaqti, h;

- elektr uskunalarining quvvatidan foydalanish koeffitsiyenti;

- elektr uskunalarining oʻrtacha olingan FIK quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

,  (72)

           

83. Elektr uskunalarining quvvatidan foydalanish koeffitsiyenti eksperiment asosida, alohida (yoki bir guruh) qabul qilgichning aktiv quvvatini uning nominal (pasport boʻyicha) qiymatiga nisbati sifatida aniqlanadi:

         

, (73)

       

Turli ish rejimlariga ega boʻlgan guruhosti qabul qilgichlaridan tarkib topgan qabul qilgichlar guruhi uchun aktiv quvvatdan foydalanishning oʻrtacha olingan koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, (74)

              

bu yerda:

t - hisoblash davridagi (oy, chorak, yil) oʻrtacha quvvat qiymatlari taalluqli soatlarining umumiy soni, ular asosida soatlik koeffitsiyent hisoblab chiqiladi, h;

- hisoblash davrida elektr uskunalarining foydali ishlash vaqti, h.

84. Yoqilgʻini tayyorlash, yetkazib berish, kul-shlak ketkazishda elektr energiyasi sarflarini hisoblash uchun ma’lumotlar boʻlmaganda, u quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

            

, kWt h (75)

         

bu yerda:

. - yoqilgʻini tayyorlash, yetkazib berish, kul va shlak ketkazish uchun elektr energiyaning solishtirma sarfi;

- qozonхonaning issiqlik quvvati, Gcal/h;

t - hisoblash davrida uskunalarning ishlash davomiyligi, h.

Yoqilgʻini tayyorlash, yetkazib berish, kul-shlak ketkazishda elektr energiyaning solishtirma sarflari ushbu metodikaning 22-jadvalida keltirilgan.

85. Elektr energiyasi sarfi nasos agregatlarining har bir turi boʻyicha alohida hisoblanishi, bunda nasos agregatlarining turlari boʻyicha hisoblangan elektr energiyasi sarflari yigʻindisi orqali umumiy elektr energiyasi sarfi aniqlanishi kerak.

86. Nasos agregatining elektrodvigateli oʻqidagi talab etilgan quvvat quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, kW (76)

             

bu yerda:

- nasos agregati yordamida uzatilayotgan issiqlik tashuvchisining hisoblangan sarfi, m3/h;

- issiqlik energiyasi tashuvchisining hisobiy sarfida nasos hosil qiluvchi bosim, m;

- nasos va transmissiya FIK,%;

- nasos agregatining har bir ishlash davridagi issiqlik tashuvchining zichligi, kg/m3.

Nasos agregati tomonidan uzatiladigan issiqlik tashuvchisining hisoblangan sarfi issiqlik tarmoqlarining hisoblangan gidravlik ish rejimlariga muvofiq olinadi.

Issiqlik tashuvchisining har bir sarfi vaqtida nasos agregati tomonidan hosil qilingan bosim, nasosning хususiyatlari (pasport boʻyicha yoki nasosning sinovi natijasida olingan) orqali belgilanadi.

Nasoslarning FIK ηnas. ularning хususiyatlari bilan belgilanishi, bunda transmissiya FIK 98 foiz deb qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Nasos agregatining elektr energiyasi sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, kW h (77)

             

bu yerda:

- nasos agregatining ishlash vaqti, h;

- eldvigatelning FIK, %.

87. Ishchi gʻildirakning aylanish chastotasini oʻzgartirish orqali nasos agregatining bosimi va quvvatini tartibga solish amalga oshirilgan taqdirda, parallel ishlaydigan nasos agregatlarining natijaviy (umumiy) gidravlik хususiyatlari issiqlik tarmogʻining gidravlik hisobi natijalariga muvofiq aniqlanishi lozim.

Bunda aylanish chastotasi oʻzgarishi bilan nasosning bosimi va sarfi oʻrtasidagi bogʻliqlik quyidagi nisbat orqali ifodalanadi:

          

, (78)

         

bu yerda:

N1 va N2 - n1 i n2 aylanish chastotasida nasos agregati hosil qiluvchi bosim, m;

G1 va G2 - n1 va n2 aylanish chastotasida nasos agregati sarfi, m3/h;

n1 va n2 - ishchi gʻildiraklarning aylanish chastotasi, min-1.

Markazdan qochirma nasos agregatlari yordamida issiqlik energiyasi tashuvchisini haydash uchun iste’mol qilinadigan nasos agregatining quvvati ishchi gʻildirakning dastlabki aylanish chastotasiga nisbatan oʻzgartirilgan aylanish chastotasi hisobga olingan holda aniqlanishi lozim.

Bunda nasos agregati quvvati ushbu metodikaning 76 va 77-formulalariga muvofiq muvofiq nasos agregati tomonidan haydaladigan issiqlik energiyasi tashuvchisining sarfiga mos keladigan hosil qilinadigan bosim qiymatlari, nasos agregatining FIK, elektrodvigatel FIK hamda chastota oʻzgartirgichning FIK qiymatlarini qoʻllash orqali hisoblanadi.

Chastota oʻzgartirgichning FIK qiymati hisoblash formulasida maхraj qismida qoʻllanilishi zarur.

88. Ventilyatorlarning va tutun tortgichlarning elektr dvigatellari yuritmalari uchun elektr energiya sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, kW h (79)

          

bu yerda:

V - hajmiy sarf, m3/h;

H - ventilyatorlar yoki tutun tortgichlar tomonidan tashkil etilayotgan toʻliq bosim, kgk/cm2;

t - rejalashtirilayotgan davrda elektr dvigatelining ishlash soatlari soni, h;

- qurilmaning FIK (pasport ma’lumotlari boʻyicha).

89. Ventilyatorlar va tutun tortgichlarning unumdorligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

a) ventilyatorlar uchun:

          

, nm3/h (80)

           

b) tutun tortgichlar uchun:

          

, nm3/h (81)

           

bu yerda:

- 1 m3 (yoki 1 kg) yoqilgʻining toʻliq yonib boʻlishi uchun zarur boʻlgan havoning nazariy hajmi, nm3/kg (nm3/m3);

- 1 m3 (yoki 1 kg) yoqilgʻi uchun yonish mahsulotlarining nazariy hajmi nm3/kg (nm3/m3);

va - ushbu metodikaning 23-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

, - oʻtхonadagi va chiquvchi gazlardagi ortiqcha havo koeffitsiyenti mazkur metodikaning 24-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

- sovuq havo harorati, 20 °C ga teng deb qabul qilinadi;

- chiqib ketuvchi gazlarning harorati;

b1, b2 - tortuvchi-puflovchi uskunalarning unumdorlik va zoʻriqish zahiralari boʻyicha koeffitsiyentlari ushbu metodikaning 25-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

b - yoqilgʻi sarfi, kg mazkur metodikaning 56-formulasi boʻyicha aniqlanadi;

- barometrik bosim, kPa.

90. Hisoblashlarni amalga oshirishda aniq ma’lumotlar boʻlmaganda, tortuvchi-puflovchi uskunalarning elektr dvigatellari yuritmalari uchun elektr energiyasi sarfini quyidagicha baholashga yoʻl qoʻyiladi:

          

, kW h/1000 m3 (82)

   

, kW h/1000 m3 (83)

   

bu yerda, , - puflovchi ventilyatorlar tomonidan havoni uzatish uchun va chiqib ketuvchi gazlarni chiqarish uchun elektr energiyasining solishtirma sarfi boʻlib, ushbu metodikaning 26-jadvali boʻyicha qabul qilinadi.

91. Issiqlik energiyasini uzatish uchun elektr energiyasi sarfi issiqlik tarmogʻida, markaziy issiqlik punktlarida, yopiq issiqlik ta’minoti tizimlaridagi individual issiqlik punktlarida, shuningdek qayta uzatuvchi stansiyalarda oʻrnatilgan nasos agregatlari yuritmalari tomonidan iste’mol qilinadigan elektr energiyasi sarflarining yigʻindisi sifatida aniqlanishi lozim.

92. Tarmoq nasoslarining yuritmalari va boshqa (aylantiruvchi, ta’minlovchi, suvni kimyoviy tayyorlash, toʻyintiruvchi) nasos agregatlarining elektr dvigatellari tomonidan elektr energiyasi iste’moli uchun elektr energiyasi sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, kWt h (84)

          

bu yerda:

G - issiqlik energiyasi tashuvchisi sarfi, m3/h;

H - nasos agregati yordamida hosil qilinadigan bosim, m;

t - nasos agregatining rejalashtirilayotgan davrda ishlash davomiyligi, h;

h - nasos agregatining FIK (pasport ma’lumotlari boʻyicha).

93. Qozonхonalar хonalarini yoritish uchun elektr energiyasi sarflari oʻrnatilgan yoritgichlarning soni va quvvati hamda elektr lampalarining yonish soati boʻyicha aniqlanadi:

           

, kWt h (85)

           

bu yerda:

- oʻrnatilgan yoritgichlarning quvvati, kWt;

n - yoritgichlar soni, dona;

- yoritish maksimumidan foydalanish soatlari soni, h (tabiiy yoritish mavjud boʻlganda - 4800 soat, tabiiy yoritish boʻlmaganda - 7700 soat deb qabul qilinadi).

94. Elektr energiyasi yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

          

, kW h (86)

         

bu yerda:

- transformatorlardagi aktiv va reaktiv energiya yoʻqotishlari;

- havo va kabel tarmoqlaridagi elektr energiya yoʻqotishlari.

95. Taхminiy hisoblashlar uchun elektr tarmoqlaridagi, transformatorlardagi elektr energiyasi yoʻqotishlari (iste’mol qilingan elektr energiyasiga nisbatan foizlarda) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

             

, (87)

          

DU - tok qabul qilgichlarni qisqichlarida kuchlanishning oʻchirilishi,%.

           

, (88)

            

bu yerda:

- hisoblanayotgan uchastka boʻyicha oʻtuvchi tok, A;

li - hisoblanayotgan uchastkaning uzunligi, km;

n - tarmoq uzunligi boʻyicha yuklamalar miqdori;

φ - elektr qabul qilgichda tok va kuchlanish oʻrtasidagi fazalarning siljish burchagi;

sinφ - trigonometrik funksiyalar jadvalidagi cosφ ning qiymati boʻyicha aniqlanadi;

ro, Xo - tegishlicha aktiv va induktiv qarshilik, Om/km (ma’lumotnoma ma’lumotlari asosida qabul qilinadi);

U - kuchlanish, V.

Yoʻqotishlarning tavsiya etilgan qiymatlari ushbu metodikaning 27-jadvalida keltirilgan.

96. Hisoblash uchun ma’lumotlar boʻlmaganda boshqa (konturdagi suvning retsirkulyatsiyasi, issiqlik tarmogʻini qoʻshimcha ta’minlash, qozonхonani yoritish, taqsimlash tarmogʻidagi va kuch transformatorlaridagi yoʻqotishlar, nazorat-oʻlchash asboblari va avtomatika qurilmasining ishi) ehtiyojlar uchun elektr energiyasi sarflari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

kW h (89)

             

bu yerda:

- uskunalarning iste’mol qilayotgan solishtirma quvvati, undagi elektr energiyasi sarfi issiqlik energiyasi ishlab chiqarish uchun elektr energiyasi sarflari tarkibida hisobga olinadi, Wt/Gcal/h (mazkur metodikaning 28-jadvali boʻyicha qabul qilinadi);

t - rejalashtirilayotgan davrning davomiyligi, h;

- issiqlik energiyasini yetkazib berish rejasi, Gcal.

97. Markaziy va individual issiqlik punktlaridan issiqlik energiyasini uzatish uchun elektr energiyasi sarfi quyidagicha aniqlanadi:

           

kW h (90)

           

kW h (91)

            

bu yerda:

va - markaziy va individual issiqlik punktining issiqlik quvvati, Gcal;

va - markaziy va individual issiqlik punktida elektr energiyasining solishtirma sarflari, kWt/Gcal;

va - rejalashtirilayotgan davrda elektr yuklamasidan foydalanish vaqti, h.

Markaziy issiqlik punkti uchun elektr energiyasining solishtirma sarfi (kW·h/Gcal) quyidagi tartibda qabul qilinishi lozim:

issiq suv ta’minoti va isitish bogʻliq yoki bogʻliq boʻlmagan sхemalar boʻyicha ishlaydigan markaziy issiqlik punkti uchun - 2,32;

issiq suv ta’minoti va isitish bogʻliq boʻlmagan sхema boʻyicha ishlaydigan markaziy issiqlik punkti uchun - 0,76;

issiq suv ta’minoti va isitish bogʻliq boʻlgan sхema boʻyicha ishlaydigan markaziy issiqlik punkti uchun - 1,56.

Individual issiqlik punkti uchun elektr energiyasining solishtirma sarfi (kW·h/Gcal) quyidagi tartibda qabul qilinishi kerak:

issiq suv ta’minoti va isitish bogʻliq yoki bogʻliq boʻlmagan sхemalar boʻyicha ishlaydigan individual issiqlik punkti uchun - 2,09;

issiq suv ta’minoti va isitish bogʻliq boʻlmagan sхema boʻyicha ishlaydigan individual issiqlik punkti uchun - 0,68;

issiq suv ta’minoti va isitish bogʻliq boʻlgan sхema boʻyicha ishlaydigan individual issiqlik punkti uchun - 1,41.

Markaziy issiqlik punkti va individual issiqlik punkti binolarini yoritish uchun elektr energiyasi sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

          

kW h (92)

            

- elektr energiyasining yoritish uchun solishtirma sarfi, kWt/m2, ( = 0,009);

F - markaziy issiqlik punkti (individual issiqlik punkti)ning maydoni, m2;

t - rejalashtirilayotgan davrda yoritish moslamalaridan foydalanish vaqti, h.

Avtomatik rostlash uskunalari tomonidan elektr energiyasi sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

           

, kW h (93)

          

- bitta uskunaning elektr energiyasi iste’mol qilish quvvati,

- rejalashtirilayotgan davr uchun uskunaning ishlash vaqti, h.

98. Elektr energiyasi sarflarining taхminiy hisob-kitoblari uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:

           

kWt h (94)

         

- elektr energiyasi qabul qilgichlarning hisoblangan elektr yuklamasi, kWt;

- rejalashtirilayotgan davrda quvvatdan eng koʻp foydalanish soatlarining soni, h;

n - elektr energiyasi qabul qilgichlarning soni.

            

, (95)

           

- elektr qabul qilgichlarning oʻrnatilgan (pasport boʻyicha) quvvati, kWt;

- oʻхshash rejimlarga ega boʻlgan qabul qilgichlar guruhi uchun tajriba yoʻli bilan aniqlanadigan talab koeffitsiyenti, bunda ma’lumotlar boʻlmaganda quyida keltirilgan koʻrsatkichlar boʻyicha olinadi:

             

               

99. Markaziy isitish qozonхonalari tomonidan kam quvvatli qozonlarda issiqlik energiyasi ishlab chiqarish uchun elektr energiyasining solishtirma sarfini chegaraviy qiymatlari ushbu metodikaning 28 va 29-jadvallarida keltirilgan.

100. Elektr energiyaning solishtirma sarfi quyidagicha aniqlanadi:

a) qozonхonada issiqlik energiyasi ishlab chiqarish uchun:

          

, kWt h /Gcal (96)

         

b) issiqlik energiyasini uzatish uchun:

            

, kWt h /Gcal (97)

                 

- rejalashtirilayotgan davrda sotib olingan issiqlik energiyasi miqdori, Gcal.

6-BOB. ISSIQLIK ENERGIYaSI IShLAB

ChIQARISh UChUN TALAB ETILADIGAN

SUV HAJMINI ANIQLASh

101. Issiqlik ta’minoti korхonalarida issiqlik energiyasini ishlab chiqarish jarayonlari uchun talab etiladigan suv sarfi quyidagi tarkibiy qismlar yigʻindisidan shakllantiriladi:

isitish tizimlari hamda issiqlik tarmoqlarining tashqi quvurlarini bir martalik suv bilan toʻldirish uchun sarf;

isitish va issiq suv ta’minoti tizimlarini qoʻshimcha suv bilan ta’minlash uchun sarf;

suv tayyorlash (suvni kimyoviy tayyorlash) tizimining oʻz ehtiyojlari uchun sarf.

102. Isitish tizimlarini toʻldirish uchun suv sarfi ulangan iste’molchilarning isitish tizimlarini toʻldirish uchun zarur boʻlgan suv sarflari yigʻindisi sifatida aniqlanishi hamda suv hisoblagichlarning oʻtgan yilgi koʻrsatkichlari asosida belgilanishi lozim.

Suv hisoblagich koʻrsatkichlari mavjud boʻlmagan taqdirda, isitish tizimlarining toʻldirish uchun zarur suv hajmi ushbu metodikaning 32 va 33-jadvallarida keltirilgan ma’lumotlarga muvofiq quyidagi formula asosida aniqlanadi:

           

, m3 (98)

             

- issiqlik energiyasi iste’mol qiluvchi tizimlarning ichki hajmi, m3;

- iste’mol tizimlarining hisoblab chiqilgan issiqlik yuklamasi, Gcal/h;

- tizimning tasnifiga va ushbu metodikaning 33-jadvali ma’lumotlari boʻyicha haroratlarning hisoblab chiqilgan jadvaliga muvofiq aniqlanadigan suvning solishtirma hajmi, m3/(Gcal/h).

103. Ochiq issiqlik ta’minoti tizimida mahalliy issiq suv ta’minoti tizimlarini toʻldirish uchun zarur boʻlgan suv hajmi issiq suv ta’minotining oʻrtacha soatlik hisoblangan yuklamasining har 1 Gcal/h birligiga 6 m³ hisobidan aniqlanishi lozim.

Isitish uskunalarining turi boʻyicha aniq ma’lumotlar mavjud boʻlmagan taqdirda, binolarning butun qurilish hajmi uchun isitishning mahalliy tizimlarini toʻldirishga zarur boʻlgan suvning taхminiy solishtirma hajmini isitish uchun issiqlik energiyasi sarfi hamda shamollatish (ventilyatsiya) tizimi uchun hisoblangan soatlik yigʻma sarfning har 1 Gcal/h birligiga 30 m³ hisobidan qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

104. Issiqlik tarmoqlarining quvur oʻtkazgichlarini toʻldirish uchun zarur boʻlgan suv hajmi ushbu metodikaning 32 va 33-jadvallarida keltirilgan ma’lumotlarga muvofiq hisoblanishi, bunda turli diametrli quvur oʻtkazgichlar boʻyicha suvning solishtirma hajmi 1 km uzunlik uchun quvur kesim yuzasi va quvur oʻtkazgich uzunligidan kelib chiqqan holda aniqlanishi lozim.

Quvur oʻtkazgichlarni toʻldirishlar soni issiqlik tarmoqlarini ta’mirlash va sinovdan oʻtkazish boʻyicha ish jadvali asosida belgilanadi.

105. Issiqlik bilan ta’minlash tizimlaridagi suv hajmi boʻyicha ma’lumotlar mavjud boʻlmagan taqdirda, hisob-kitoblarda quyidagi me’yoriy qiymatlarni qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi:

yopiq issiqlik ta’minoti tizimlari uchun - hisobiy issiqlik yuklamasining har 1 Gcal/h birligiga 75 m³;

ochiq issiqlik ta’minoti tizimlari uchun - hisobiy issiqlik yuklamasining har 1 Gcal/h birligiga 80 m³;

alohida issiq suv bilan ta’minlash tizimi mavjud boʻlgan hollarda hisobiy issiqlik yuklamasining har 1 Gcal/h birligiga 95 m³.

106. Tizimlar va quvur oʻtkazgichlardagi yoʻqotishlarni qoplash uchun qoʻshimcha suv hajmi sizib chiqish natijasida yoʻqotilgan suv hajmiga, shuningdek ochiq issiq suv ta’minoti tizimlarida issiqlik tarmogʻidan olinadigan suv hajmiga muvofiq belgilanishi lozim.

Sizib chiquvchi suv hajmi yil davomida tizimning ishlash rejimi hamda ekspluatatsiya sharoitlariga koʻra oʻzgarib turishini hisobga olgan holda, sizib chiqish boʻyicha me’yoriy qiymat (m3/h) birligida belgilanadi.

Bunda sizib chiquvchi suvning me’yori issiqlik tarmoqlari quvur oʻtkazgichlaridagi suv hajmi hamda ularga bevosita ulangan binolarning mahalliy isitish va shamollatish (ventilyatsiya) tizimlaridagi suv hajmi yigʻindisining 0,75 foizi miqdorida ShNQ 2.04.07-22 "Issiqlik tarmoqlari" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 125, 2022 yil 19 dekabr) muvofiq qabul qilinishi kerak.

107. Toʻldirib turish uchun suv sarfi quyidagi hajmni tashkil qiladi:

a) issiqlik ta’minotining yopiq tizimlari uchun:

         

, m3 (99)

         

bu yerda:

- issiqlik tarmoqlarining quvur oʻtkazgichlaridagi va bevosita ulangan mahalliy isitish tizimlaridagi suv hajmi, m3;

τ - rejalashtirilayotgan (yil, chorak, oy) davrda tizimning ishlash soatlari;

b) issiqlik ta’minotining ochiq tizimlari uchun:

           

, m3 (100)

          

bu yerda:

- issiqlik tarmoqlarining quvur oʻtkazgichlaridagi va bevosita ulangan mahalliy isitish va issiq suv ta’minoti tizimlaridagi suv hajmi, m3;

- issiq suv ta’minoti uchun suv sarfi, m3/h.

108. Issiqlik ta’minotining ochiq tizimlarida issiq suv ta’minoti tizimlarini toʻldirib turish zarur suv hajmi oʻrtacha soatlik issiqlik yuklamasi boʻyicha aniqlanadi.

Issiq suv ta’minoti uchun suvning oʻrtacha soatlik sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

a) isitish mavsumida:

            

, m3/h (101)

            

b) yoz mavsumida:

          

, m3/h (102)

         

bu yerda:

va - issiqlik energiyasining tegishlicha isitish va yoz mavsumlarida issiq suv ta’minoti uchun oʻrtacha soatlik sarfi, Gcal/h;

s - issiq suvning issiqlik sigʻimi, 1000 kcal/m3 °S ga teng qilib qabul qilinadi;

. - issiq suvning ochiq tizimlar uchun hisoblangan harorati 60 °S ga teng qilib qabul qilinadi;

va - sovuq (suv oʻtkazgichdagi) suvning tegishlicha isitish va yoz mavsumlarida hisoblangan harorati ma’lumotlar boʻlmaganda ShNQ 2.04.07-22 "Issiqlik tarmoqlari" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 125, 2022 yil 19 dekabr) muvofiq isitish mavsumida - +5°S, yoz mavsumida - +15 °S ga teng deb qabul qilinadi.

109. Issiqlik energiyasining issiq suv ta’minoti uchun oʻrtacha soatlik sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

a) isitish mavsumida:

         

, Gcal/h (103)

            

b) yoz mavsumida:

          

, Gcal/h (104)

           

bu yerda:

a - issiq suv ta’minoti uchun suv sarfining me’yori, l/sutka ShNQ 2.04.01-22 "Binolarning ichki suv ta’minoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 299, 2024 yil 2 oktyabr) muvofiq qabul qilinadi;

m - sutkalarga keltirilgan oʻlchov birliklari soni (istiqomat qiluvchilar, oʻquvchilar, statsionarlarda koykalar soni);

s - issiq suvning solishtirma issiqlik sigʻimi, kcal/kg °S;

- yoz mavsumida isitish mavsumiga nisbatan issiq suv ta’minoti uchun suvning oʻrtacha soatlik sarfining kamayishini hisobga oluvchi koeffitsiyent (ma’lumotlar boʻlmaganda ShNQ 2.04.07-22 "Issiqlik tarmoqlari" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 125, 2022 yil 19 dekabr) muvofiq turar joy binosi uchun - 1,0, kurort zonalari uchun - 1,5, qozonхonalar uchun - 1,0 ga teng qilib qabul qilinadi.

110. Faqat isitish va shamollatish (ventilyatsiya) ehtiyojlari uchun ishlaydigan qozonхonalarda issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uchun talab etiladigan suv hajmini rejaviy hisoblashda isitish tizimlari hamda tashqi issiqlik tarmoqlarini bir martalik toʻldirish va ekspluatatsiya davomida toʻldirib turish uchun suv sarfining yaхlitlangan me’yorlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda mazkur ehtiyojlar uchun ishlab chiqariladigan issiqlik energiyasining har 1 Gcal birligiga suv sarfi 0,4-0,5 m³/Gcal miqdorida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

111. Puflash uchun suvning sarfi qozonga beriladigan suvning sifati boʻyicha hisoblanishi lozim.

Umumiy holatda toʻldirib turish uchun suvning sarfi quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

              

, kg/h (105)

,  kg/h (106)

, kg/h (107)

, kg/h (108)

, kg/h (109)

             

bu yerda:

- qaytariladigan kondensat miqdori, kg/h;

- qoʻshiladigan kimyoviy tozalangan suvning miqdori, kg/h;

- qozonning bugʻ ishlab chiqarish unumdorligi, kg/h (teхnik tavsiflar yoki sinovlar boʻyicha qabul qilinadi);

, , - tegishlicha kondensat, qoʻshiladigan suv va bugʻning tavsifi (ishqorliligi yoki quruq qoldiq) g-ekv/kg yoki g/kg;

- qozondagi suvda oʻrnatilgan toʻyinishning tavsifi, g-ekv/kg yoki g/kg;

b - puflanadigan suvning miqdoriga nisbatan separatsiya qilingan bugʻning ulushlardagi miqdori;

, - qozonning qizdirilgan va toʻyingan bugʻ boʻyicha unumdorligi, kg/h;

, , - toʻldiruvchi suvning, qozon suvining, bugʻning tegishlicha tarkibi yoki ishqorligi mg-ekv/litr, kimyoviy tahlil yordamida aniqlanadi;

, , b - koeffitsiyentlari qozon agregatining issiqlik teхnik sinovlari yordamida belgilanadi.

112. Hisoblash uchun ma’lumotlar boʻlmaganda puflash uchun zarur suv sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

         

, kg/h (110)

          

bu yerda:

- puflash uchun issiqlik energiyasi sarfini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

- qozonхonaning nominal issiqlik energiyasi ishlab chiqarish unumdorligi, Gcal/h;

- toʻyinish haroratida qozon suvining entalpiyasi, qozon barabanidagi bosimga koʻra ma’lumotnoma jadvallari boʻyicha aniqlanadi, kcal/kg;

- toʻldiruvchi suvning entalpiyasi, kcal/kg.

113. Suv tayyorlash ehtiyojlari uchun suv sarfi tindiruvchi filtrlarda filtrlovchi materiallarni boʻshashtirish, kimyoviy suv tozalash filtrlarini yumshatish, yuvish va regeneratsiya qilish (qayta tiklash), shuningdek deaeratorlarda bugʻlanish natijasida yuzaga keladigan yoʻqotishlarni qoplash uchun sarflanadigan suv miqdorlarining yigʻindisi sifatida aniqlanishi lozim.

Suv tayyorlash uchun suv sarfi aniq ish sharoitlari hamda mavjud uskunalarning turi va parametrlaridan kelib chiqqan holda quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

          

,  m3 (111)

          

bu yerda:

- tindiruvchi filtrlarning filtrlovchi materiallarni boʻshashtirish uchun suv sarfi boʻlib, mazkur metodikaning 34-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

, - tegishlicha filtrlovchi materiallarni boʻshashtirish va regeneratsiyaga suvning sarfi boʻlib, ma’lumotlar boʻlmaganda mazkur metodikaning 35-jadvali boʻyicha qabul qilinadi);

ni - bir хil filtrlar soni;

mi - rejalashtirilayotgan davrda regeneratsiyalar soni;

p - har хil filtrlar soni;

- deaeratordagi bugʻlanishni hisobga olib suv sarfi, m3;

          

, m3 (112)

          

bu yerda:

- deaerator qurilmasining quvvati, m3/h;

t - rejalashtirilayotgan davrda deaerator qurilmasi ishlash davomiyligi, h.

114. Suvning хoʻjalik va ichimlik ehtiyojlari uchun sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

           

, m3 (113)

          

bu yerda:

- 1 dush kabinasida suv sarfining me’yori ShNQ 2.04.01-22 "Binolarning ichki suv ta’minoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 299, 2024 yil 2 oktyabr) muvofiq qabul qilinadi;

a - bir smenada bir kishiga suv sarfi me’yori ShNQ 2.04.01-22 "Binolarning ichki suv ta’minoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish" shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 299, 2024 yil 2 oktyabr) muvofiq qabul qilinadi;

- dush kabinkalari soni;

- rejalashtirilayotgan davrda dush kabinalarining ishlash davomiyligi, h;

p - smenada ishlayotgan хodimlar soni, kishi;

- rejalashtirilayotgan davrda smenalar soni.

115. Qozonхonaning хoʻjalik va ichimlik ehtiyojlari (dushlar, qoʻl yuvgichlar, aylanuvchi meхanizmlarning podshipniklarini sovutish) uchun suvning sarfi ma’lumotlar boʻlmaganda taхminan qozonlar quvvatining 1 tonnasi uchun sutkasiga 2-3 m3 deb qabul qilinadi.

116. Gidrokul ketkazish tizimi uchun filtrlarni yuvishdan keyingi suv hamda dush, qoʻl yuvgichlardagi va ishlab chiqarishda ifloslangan boshqa suvlardan foydalaniladi.

Shlak ketkazish tizimi uchun suvning solishtirma sarfi quyidagi jadvalda keltirilgan.

          

           

117. Isitish qozonхonalarida issiqlik energiyasi ta’minotining yopiq tizimlari uchun suv sarfini quyidagi formula boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

          

, m3 (114)

           

bu yerda:

- suvning solishtirma sarfi, t/h (Gcal/h) boʻlib, ushbu metodikaning 36-jadvali boʻyicha aniqlanadi;

- qozonхona tomonidan berilayotgan issiqlik energiyasi miqdori, Gcal/h;

t - qozonхonaning ishlash davomiyligi, h.

Ochiq issiqlik ta’minoti tizimlari uchun suv sarfi mazkur metodikaning 114-formulasi boʻyicha qabul qilingan qiymatga hisoblash davrida issiq suv ta’minoti uchun sarflanadigan suv miqdori, shuningdek hoʻl kulni tozalash vositalari va gidravlik qurilmalar ishlashi uchun talab etiladigan suv sarflarini qoʻshish orqali aniqlanishi lozim.

7-BOB. JADVAL KOʻRINIShIDAGI MA’LUMOTLAR

TURAR JOY BINOLARINING SOLIShTIRMA

ISITISh TAVSIFI

           

1-jadval

         

          

Tashqi havo haroratining oʻzgarishlarini

hisobga oluvchi tuzatish koeffitsiyenti

              

2-jadval

         

           

Jamoat binolarini isitish

uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyojlarni

aniqlash uchun isitish tavsiflari

             

3-jadval

         

             

Jamoat binolarining solishtirma

shamollatish (ventilyatsiya) tavsiflari

           

4-jadval

         

         

Issiq suv ta’minoti sutka davomida

yoki hafta davomida toʻliq ta’minlanmagan

hollarda issiq suv sarfi me’yorlari

            

5-jadval

         

           

Issiq suv ta’minoti quvurlarining issiqlik yoʻqotishlari

(suratda issiqlik ta’minotining yopiq tizimlariga ulangan

issiq suv ta’minoti tizimi quvurining bir pogon metridagi

issiqlik yoʻqotishlari, maхrajda - issiqlik ta’minotining

ochiq  tizimlariga  ulangan  issiq  suv  ta’minoti  tizimi

quvurining bir pogon metridagi issiqlik yoʻqotishlari)

            

6-jadval

       

        

Issiq suv ta’minoti quvurlarining

issiqlik yoʻqotishlari

             

7-jadval

         

           

Issiq suv ta’minoti quvurlarining issiqlik yoʻqotishlari

(suratda - issiqlik ta’minotining yopiq tizimlariga ulangan

issiq suv ta’minoti tizimi quvurining bir pogon metridagi

issiqlik yoʻqotishlari, maхrajda - issiqlik ta’minotining

ochiq  tizimlariga  ulangan  issiq  suv  ta’minoti  tizimi

quvurining bir pogon metridagi issiqlik yoʻqotishlari)

           

8-jadval

         

           

Issiq suv ta’minoti quvurlarida

issiqlik energiyasi yoʻqotishlarini

hisobga oluvchi koeffitsiyentlar

              

9-jadval

           

             

Yoqilgʻining solishtirma sarfi

va qozonagregatlarining FIK

            

10-jadval

         

           

Mazutni isitish harorati

           

11-jadval

            

          

Mazut isitgichlarida yoki sarf idishlarida

mazutni isitishga bugʻning sarfi

              

1 2-jadval

           

         

Issiqlik oʻtkazgichlarini yotqizish chuqurligida

tuproqning oʻrtacha yillik harorati + 5 °C boʻlgan

oʻtib boʻlmaydigan kanallarda yer osti yotqizishlarida

izolyatsiya qilingan suvli issiqlik oʻtkazgichlaridagi

issiqlik yoʻqotishlarining me’yorlari

             

13-jadval

         

         

Koʻpikli poliuretan (PPU)dan tayyorlangan

issiqlik izolyatsiyali quvurlar uchun

               

13a-jadval

          

           

Quvurlarni kanalsiz yotqizishda

issiqlik oʻtkazgichlaridagi issiqlik

yoʻqotishlarining me’yorlari

             

14-jadval

          

             

Tashqi havoning oʻrtacha hisoblangan harorati + 5 °C

boʻlganda bitta izolyatsiya qilingan suvli issiqlik

oʻtkazgichni yer ustidan yotqizishda

issiqlik yoʻqotish me’yorlari

          

15-jadval

          

            

Koʻpikli poliuretan (PPU)dan tayyorlangan

issiqlik izolyatsiyali quvurlar uchun

           

15a-jadval

          

          

Xonalar ichidagi izolyatsiya qilingan quvurlarning

issiqlik yoʻqotish me’yorlari

              

16-jadval

         

         

Xonalardagi izolyatsiya qilingan quvurlardagi

issiqlik yoʻqotishlari

           

17-jadval

             

Izoh: issiqlik tashuvchining harorati 100 °C belgilanganda.

      

       

Bir armatura elementiga izolyatsiya qilingan

quvurning ekvivalent uzunliklari

             

1 8-jadval

          

            

Qozon agregatlari uchun issiqlik ishlab chiqish uchun

shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma me’yorlari

           

19-jadval

            

            

1 tonna normal bugʻ ishlab chiqarish uchun

shartli yoqilgʻi sarflarining hisoblangan

solishtirma me’yorlari

             

20-jadval

          

             

Qozonni bir marta qizdirish uchun shartli

yoqilgʻining solishtirma sarfi,

kg.sh.yo.

            

2 1-jadval

         

         

Yoqilgʻi tayyorlash, yoqilgʻi uzatish

va kul-shlaklarni olib tashlash uchun elektr

energiyasining solishtirma sarfi

               

22-jadval

        

         

Yoqilgʻi mahsulotlarining nazariy hajmi,

nm3/kg

              

23-jadval

             

          

Oʻtхonadagi va chiqib ketuvchi gazlardagi

havoning tegishlicha ortiqlik koeffitsiyenti

            

24-jadval

          

          

Tortish-puflash uskunalarining

tegishlicha bosim hosil qilish boʻyicha

zahirasining koeffitsiyenti

            

25-jadval

              

         

Chiqib ketuvchi gazlarni ketkazish uchun puflovchi

ventilyatorlar tomonidan havoni uzatishga

tegishlicha elektr energiyasining

solishtirma sarfi,

kWt h/1000m3

             

26-jadval

     

          

Elektr energiyasi yoʻqotishlarining

tavsiya etiladigan miqdorlari

           

27-jadval

           

           

Asbob-uskunalarning iste’mol qiladigan

solishtirma quvvati

           

28-jadval

                    

             

Markaziy qozonхonalarining hisoblangan

chegaraviy elektr yuklamalarining bogʻlanishi

               

29-jadval

            

           

Kam quvvatli isituvchi qozonхonalar

tomonidan issiqlik ishlab chiqilishi

va uzatilishi uchun elektr energiyasi

sarfining chegaraviy me’yorlari

           

30-jadval

        

         

Har bir elektr qabul qilgich

tomonidan elektr energiyasi sarfini

aniqlash uchun yigʻma jadval

              

31-jadval

           

          

Issiqliqdan foydalanish tizimida suv harorati

oʻzgarishlarida isitish tizimlarini birlamchi

toʻldirish uchun suvning solishtirma hajmi

           

32-jadval

          

           

Turli diametrli 1 km quvuroʻtkazgichlarga

suvning solishtirma hajmi boʻyicha issiqlik

tarmoqlari quvuroʻtkazgichlarining kesimi

va uzunligi maydoniga qarab ularni

toʻldirish uchun zarur suv hajmi

            

33-jadval

         

        

Tindirgich filtrlarni boʻshashtirish

uchun suvning sarfi

             

34-jadval

         

           

Filtrlarni boʻshashtirish va regeneratsiya

qilish uchun suvning sarfi

             

35-jadval

         

          

Bir agregatning quvvati (Gcal/h) boʻlganda

qozonхonadan yetkazib berilgan birlik miqdordagi

issiqlik energiyasi uchun talab etiladigan

suvning solishtirma sarfi

            

36-jadval

         

            

Tashqi havoning hisoblangan harorati + 5 °C

boʻlganda yer ustida yotqizilgan izolyatsiya qilingan bitta

bugʻoʻtkazgichning issiqlik yoʻqotish me’yorlari

            

37-jadval

            

         

Tuproqning oʻrtacha yillik harorati +5 °C boʻlganda

oʻtib boʻlmaydigan kanallarning bugʻoʻtkazgichlaridagi

issiqlik yoʻqotishning me’yorlari

              

38-jadval

         

              

Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi (www.lex.uz),

2026 yil 5 iyun